رودهای مرزی ماکو- ارس

دشت های شهرستان ماکو :
در شهرستان ماکو دشت پلدشت، زنگنه، بازرگان و شیبلو واقع است که در مورد هر کدام مطالبی ذیلاً ارائه می‌گردد.
ـ دشت پلدشت :
مساحت این دشت 131600 هکتار است و در شمال شرقی استان واقع شده است. محصولات‌عمده کشاورزی کشت آبی گندم، یونجه و جو و در زراعت دیم نیز گندم و جو و حبوبات است. دو رود زنگبار و ساری‌سو در این دشت جریان دارد و از منابع آبهای زیرزمینی و همچنین در بعد از انقلاب با ایجاد زه‌کشی در تالاب کنیکور آب آن تخلیه می‌شود و در پایین دست مورد استفاده کشاورزی قرارمی‌گیرد.
ـ دشت زنگنه :
مساحت دشت زنگنه 55000 هکتار است و در شمالی‌ترین نقطه استان واقع شده است. در سالهای اخیر اقداماتی از سوی ادارات ذیربط بعمل آمده که شامل احداث کانال و استفاده از آب رودخانه مرزی قره‌سو (مرز ایران و ترکیه) و همچنین ایجاد کانالهای بین مزارع و تسطیح زمین و ... است و در شرف اتمام می‌باشد. و همچنین در صورت اصلاح خاک از دشت‌های مهم منطقه خواهد بود.
ـ دشت بازرگان :
مساحت دشت بازرگان معادل 16200 هکتار است. محصولات کشاورزی اصلی این دشت گندم، یونجه و جو در کشت آبی و دیم است. از مهمترین منابع آب سطحی این دشت رودخانه ساری‌سو است. سرچشمه این رودخانه در کشور ترکیه است که از طریق تالاب یاریم قیه وارد این دشت می‌گردد. در این دشت از منابع آبهای زیرزمینی نیز استفاده می‌گردد.
ـ دشت شیبلو :
این دشت در کنار دریاچه سد مخزنی ارس واقع گردیده است و مدت چندین سال است که دولت طرح‌هایی در جهت توسعه آن در دست اجر دارد. آبرسانی از طریق پمپاژ از دریاچه سد انجام شده ولوله‌گذاری و تاسیسات به اتمام رسیده است ولی خاک آن از نظر کیفی مشکلاتی دارد که توسط کارشناسان ذیربط مورد مطالعه است و فعلاً زیرکشت انواع محصولات کشاورزی، کنجد و آفتاب‌گردان و یونجه و گندم قرار دارد.
ـ دره های شهرستان ماکو :
دره‌های شهرستان ماکو به لحاظ قرار گرفتن در مرز ترکیه و ایران و مسیر جاده ترانزیتی بازرگان از اهمیت بیشتری برخوردار است و در تمام ایام سال پذیرای مهمانان خارجی خسته از راه رسیده و یا مسافرانی که قصد خروج از کشور را دارند است که در کنار دره زنگبار ماکو دمی آسوده و پس از رفع خستگی و استفاده از طبیعت زیبای آن منطقه را ترک می‌کنند و بعلاوه مورد توجه خود شهروندان ماکوئی نیز می‌باشد.
ـ منابع آب شهرستان ماکو :
ـ رودخانه ها :
رودخانه‌های شهرستان ماکو از کوههای مرزی ایران و ترکیه سرچشمه می‌گیرد که رودخانه ساری‌سو
منشاء فرامرزی دارد و از خاک ترکیه وارد حوزه ماکو می‌گردد و در جهات غربی و شرقی جاری است. اغلب رودهای این شهرستان در مسیرهای نامنظم جاری هستند و میزان آب آنها برحسب فصول مختلف فوق‌العاده تغییر می‌یابد. مهمترین رودخانه‌های جاری این شهرستان عبارتند از :
ـ رودخانه زنگبار :
این رودخانه از کوههای مرزی ایران و ترکیه و چالدران سرچشمه می‌گیرد سه شاخه آن بنام قزل چای از غرب به شرق جریان دارد و پس از دریافت شاخه‌های قره‌سوی چالدران به قسمت شمالی منحرف شده و شاخه امامقلی نیز به آن اضافه می‌شود و وارد دریاچه سد بارون می‌گردد. سپس به سمت مشرق جریان یافته پس از عبور از شهر ماکو و دریافت رودخانه‌های ساری سو و آواخیق چای در پلدشت به رودخانه ارس می‌پیوندد. مساحت حوزه آبریز این رودخانه 1895 کیلومتر مربع و طول آن 95 کیلومتر و مجموعه دبی سالانه آن در سالهای پرآبی 52/139میلیون مترمکعب و در سال آبی 1378 و 1379 که بحران خشکسالی در منطقه حاکم بود حداکثر دبی لحظه‌ای 7/35 مترمکعب در ثانیه و مجموع دبی سالانه 847/92 میلیون متر مکعب برآورد گردیده است.
ـ رودخانه ساری سو :
این رودخانه از دریاچه‌ای به نام بلیک گلو در خاک ترکیه سرچشمه گرفته و از طریق تالاب یاریم قیه بازرگان در نزدیکی بازرگان وارد ایران می‌شود و پس از عبور از روستای رند به رودخانه زنگبار منتهی می‌گردد. وسعت سطح حوزه آبریز 2406کیلومتر مربع و در سال آبی 1378 و 1379 حداکثر دبی لحظه‌ای 09/2 مترمکعب در ثانیه و مجموع دبی سالانه 2/21 میلیون مترمکعب برآورد گردیده است.
ـ رودخانه قره سو :
رودخانه قره‌سو از دامنه‌های آرارات و چشمه خودجوش بنام چشمه ثریا واقع در مرز ایران و ترکیه سرچشمه می‌گیرد و مرز ایران و ترکیه را تشکیل می‌دهد و در دیم قشلاق به رودخانه ارس می‌پیوندد. این رودخانه در طی مسیر تالاب مرزی بورالان را تشکیل داده که در بخش تالابها به آن اشاره خواهد شد.
ـ آبهای زیر زمینی شهرستان ماکو :
شهر ماکو فاقد آب زیرزمینی است. لایه‌های زمین از پایین به بالا از سنگهای آندریت، ماسه، رسی و آهکهای متامورفیک شکل یافته و فقط از شکافهای اخیر آب خارج شده و چشمه‌هایی را بوجود آورده است. ناحیه پلدشت نیز از تشکیلات ژپیس نمکی دوران سوم بوجود آمده و سفره‌های فوقانی آبهای زیرزمینی تا اندازه‌ای شور می‌باشد ولی از شکافهای سنگهای آندریتی در برخی نقاط آب شیرین تراوش می‌نماید که اهالی از آن بهره می‌گیرند.
بطور کلی آبهای زیرزمینی شهرستان ماکو را در سه بخش چشمه‌ها، قنوات و چاهها مورد بررسی قرار می‌دهیم.
 
 
 
چشمه های شهرستان ماکو :
مهمترین چشمه های شهرستان ماکو عبارتند از :
ـ چشمه ثریا :
این چشمه در دامنه کوه آرارات در بین مرز ایران و ترکیه واقع شده و از رود قره سو (رودخانه مرزی) که به ارس منتهی می‌شود سرچشمه می‌گیرد.
آب این چشمه همراه با دو چشمه که در جوار چشمه ثریا با همین نام در داخل خاک ترکیه واقع شده در طی مسیر تالاب بورالان را تشکیل می‌دهند. از آب این چشمه (رود قره سو) با احداث کانال جهت آبیاری نمودن دشت زنگنه استفاده می‌شود و در طول مسیر روستاهای حاشیه جهت شرب از آن استفاده می‌نمایند و حیات روستائیان و دامهای اهلی به این چشمه بستگی دارد.
چشمه صنم بلاغلی نزدیک پلدشت است. در تپه ماهورهای اسلام آباد نیز چشمه‌هایی چند جاری است. چشمه آی‌بیک در دامنه شمالی کوه تیلمه در مسیر بازرگان به بورالان در دامنه کوه جاری است.
ـ چشمه های معدنی ماکو :
ـ آب‌گرم شوط در 27کیلومتری جنوب شرقی ماکو.
ـ آب‌گرم باش کندی در کیلومتر 13 جاده ماکو ـ بازرگان.
ـ آب‌گرم زاویه سفلی در جنوب غربی ماکو ـ بازرگان.
ـ چشمه معدنی عرب دیزج در غرب ماکو.
ـ چشمه معدنی زی‌سو در غرب ماکو.
ـ سدهای شهرستان ماکو :
ـ سد بارون :
سد مخزنی «بارون» بر روی رودخانه زنگمار در مختصات جغرافیایی َ36 و ْ40 طول شرقی و َ62 و ْ49 عرض شمالی احداث شده است. این ساختگاه دارای 200 متر طول تاج است و عرض تاج 10 متر و ارتفاع آن 79 متر می‌باشد. حجم مخزن این سد 150 میلیون مترمکعب بوده و 12 هزار هکتار از اراضی دشت پلدشت را آبیاری می‌کند.
ـ سد ارس :
این سد بر روی رودخانه مرزی ارس و در محل قزل قشلاق احداث گردیده است. این سد با همکاری دو  کشور ایرانی و شوروی سابق در سال 1349 احداث شده است. ارتفاع از کف 38 متر و طول تاج آن 945 متر می‌باشد. آب و سیلابهای رودخانه ارس در دریاچه پشت سد به گنجایش 1350 میلیون مترمکعب ذخیره شده که بطور مساوی به مصرف آبیاری ایران و جمهوری آذربایجان می‌رسد.
و سدهای خاکی شهید قنبری ، دانالو، سد ارس 2 و قیقاج
ـ تالابهای شهرستان ماکو :
ـ تالاب کنیکور ( عشق آباد)
ـ محل و موقعیت :
مختصات جغرافیایی این تالاب عبارت از َ20 و ْ39 عرض شمالی و َ54 و ْ44 طول شرقی است. از لحاظ تقسیمات کشوری جزو محدوده شهرستان پلدشت، ماکو و در غرب این شهرستان واقع شده است. ارتفاع این تالاب از سطح دریا 865 متر است.
ـ راه دسترسی :
برای دسترسی به این تالاب در امتداد جاده ماکو به سه راهی ایواوغلی پس از طی حدود 27 کیلومتر می‌رسیم و پس از گذشتن از یولاگلدی در سمت چپ وارد جاده پل دشت می‌شویم و پس از طی مساحت 7 کیلومتر به راه عشق‌آباد می‌رسیم و پس از گذشتن از روستای ساری‌سو و عبور از جاده شوسه به مساحت 5 کیلومتر به حریم تالاب می‌رسیم.
ـ مساحت و محدوده :
این تالاب از شمال به جاده شوسه روستای ساری‌سو به کنیکور، از مغرب به روستای کنیکور و زمینهای صخره‌ای با گدازه‌های پراکندة سیاه رنگ کوه آرارات، از شرق به روستای ساری‌سو و جاده شوسه عشق‌آباد به ساری‌سو و زمینهای مزروعی واقع در این منطقه و از جنوب به زمینهای مزروعی روستای عشق‌آباد و حدود 1500 متری شمال روستای عشق‌آباد محدود می‌شود. مساحت این تالاب بالغ بر 430 هکتار است و حداکثر طول آن 2760 متر و حداکثر عرض آن 2750 متر است. عمق متوسط آب تالاب 50 سانتی متر و حداکثر عمق آن 180 سانتی متر (در کانال حفر شده اندازه‌گیری شده) است.
ـ تالاب آق گل :
ـ محل و موقعیت :
مختصات جغرافیایی این تالاب عبارت است از َ32 و ْ39 عرض شمالی و ً30 و َ46 و ْ44 طول شرقی است. از نظر تقسیمات کشوری این تالاب در حوزه شهرستان ماکو در شمال شرقی آن واقع شده است و در مجاورت رودخانه ارس قرار دارد. ارتفاع این تالاب از سطح دریا 799 متر است.
ـ راه دسترسی :
برای دسترسی به این تالاب باید از جاده ترانزیت ایران ـ ترکیه استفاده نمود و وارد جاده آسفالته پل‌دشت شد. جاده پل‌دشت در فاصله 27 کیلومتری شرق ماکو از جاده ترانزیت منشعب می‌شود در جاده پل دشت بعد از طی کردن 22 کیلومتر به امتداد جاده مرزی پل‌دشت ـ دیم قشلاق می‌رسیم و 29 کیلومتر در امتداد این جاده جلو می‌رویم و بعد از رسیدن به جاده شوسه دشت زنگنه و طی 16 کیلومتر در این جاده به محدوده تالاب می‌رسیم.
ـ مساحت و محدوده :
این تالاب از شمال به جاده شوسه «آق گل» و «خزر»، از مغرب به روستای آق گل و رشته کوههای مرتفع مولی، از شرق و شمال شرقی به رشته کوه قره بلاغ و از جنوب به زمینهای شوره زار قره بلاغ و جاده شوسه آق گل به پل دشت محدود می‌شود. مساحت این تالاب (محدوده آبی) بالغ بر 475 هکتار بوده و حداکثر طول آن 4500 متر و حداکثر عرض آن 2750 متر می‌باشد. عمق متوسط تالاب 55 سانتیمتر و حداکثر عمق آن 70 سانتی متر است. حداکثر عمق در شیاری که در وسط تالاب قرار گرفته (عرض محدودی نیز دارد) واقع شده است.
ـ هیدرولوژی :
آق گل تالابی فصلی است و در بهار و زمستانها پر آب بوده ولی در تابستان و اوائل پاییز خشک می‌شود. هنگام پرآبی و وقتی میزان آب آن به حداکثر می‌رسد از بخش جنوبی و از حاشیه روستای قره بلاغ آب
از حوزه تالاب خارج شده و به طرف دشت زنگنه جاری می‌شود. آبگیری تالاب بطور عمده از ارتفاعات غربی و شمالی تامین می‌گردد. علاوه بر آن چشمه‌های موجود در تالاب نیز بطور ممتد کمی از آب تالاب را تأمین می‌کنند ولی چون میزان تبخیر در تابستان زیادتر است و آب وارده توسط چشمه‌ها تأمین می‌شود، تالاب خشک می‌شود.
ـ تالاب بورالان :
ـ موقعیت تالاب :
تالاب بورالان از محل مرز مشترک ایران، ترکیه و ارمنستان در ضلع جنوبی رودخانه قره‌سو و شمال روستای دیم قشلاق آغاز شده و در امتداد مرز مشترک ایران و ترکیه تا ناحیه‌ای موسوم به چشمه ثریا (سرچشمه قره سو) ادامه می‌یابد و در حقیقت اراضی طغیانی این بخش از قره‌سو را در دو سوی رودخانه (خاک ترکیه و ایران) تشکیل‌داده‌است. موقعیت‌جغرافیایی‌آبی‌درَ45 و ْ44 طول شرقی و َ40 و ْ39 عرض شمالی واقع است و مساحت تقریبی آن 250 هکتار است. راه‌های دسترسی به این تالاب در امتداد جاده مرزی پلدشت به چشمه ثریا قرار دارد و سپس این جاده از دامنه‌های‌کوه‌آرارات‌به‌بازرگان‌می‌رسد. طول تالاب بورالان از روستای ذلکه تا چشمه ثریا 35 کیلومتر و عرض آن بر حسب وضعیت توپوگرافی تغییر کرده و بین 5/0 تا 5/1 کیلومتر در دو سمت رودخانه و مرز نوسان دارد.
ـ موقعیت جغرافیایی :
تالاب بورالان، تالابی حاصل از اراضی طغیانی رودخانه قره سو از مبداء تا محل اتصال آن به رودخانه ارس است که در سمت جنوبی به دشتی مملو از گدازه‌های سطحی آتشفشانی محدود است که بویژه از دشت زنگنه آغاز شده و تا دامنه‌های آرارات ادامه دارد.
ـ هیدرولوژی :
رودخانه قره سو از شاخه‌های اولیه ارس در ایران می‌باشد و در منطقه شمالی شهرستان ماکو جریان دارد.
از ارتفاعات مرزی ایران و ترکیه و همچنین باتلاقهای بورالان و چشمه ثریا منشاء می‌گیرد و در حدود 40 کیلومتر از مرزهای ایران و ترکیه را در این قسمت تشکیل می‌دهد. در محل امیرقاپو وارد ارس می‌گردد. این رودخانه دارای آب دائمی بوده و تغییرات دبی آن کم می‌باشد. بعلت عمیق بودن بستر رودخانه و از طرفی بعلت عبور از مناطق باتلاقی و زهکشی آبهای مناطق کشاورزی آب آن قابل شرب نبوده و در امر کشاورزی و در دشت زنگنه مورد استفاده قرار می‌گیرد.
ـ تالاب پیراحمد کندی :
این تالاب در 18کیلومتری کلیسا کندی و در کنار روستای پیراحمد کندی در دامنه کوههای مرزی ترکیه واقع شده و مساحت آن حدود 5 هکتار است که آب آن از ذوب برف کوههای اطراف و چشمه‌های خودجوش تأمین می‌گردد و در کشور ایران تنها محل تخم‌گذاری و زاد و ولد درنا محسوب می‌گردد که بدین لحاظ علاوه بر مناظر و دشتهای پر از آلاله‌های رنگین بر زیبایی و اهمیت منطقه افزوده است.
ـ تالاب قره بلاغ :
این تالاب در مجاورت تالاب آق گل و در شمال ماکو قرار گرفته و از شرق به دشت زنگنه منتهی می‌گردد و مساحت آن 3200 هکتار است.
ـ تالاب یاریم قیه :
این تالاب مرزی نیزار وسیعی است بین دو کشور ایران و ترکیه که در حدود 400 هکتار وسعت دارد‌. فاصله تالاب از ماکو 23 کیلومتر و از بازرگان در حدود 3 کیلومتر است.
ـ جنگل ها :
پوشش گیاهی غالب شهرستان، مرتعی است ولی در دامنه‌های شمالی چرکین و تیکمه و دره آداغان و اوچی احمد باقیمانده جنگلهای زاگرس مشاهده می‌گردد. مهمترین درختان و درختچه‌های منطقه عبارتند از: گلابی وحشی، بادام کوهی، سروکوهی، ارجنگ، نسترن وحشی و زالزالک که گونه غالب سروکوهی می‌باشد.
ـ مراتع :
بطوریکه فوقاً اشاره شد پوشش گیاهی این شهرستان مرتعی است و از وسعت 320/4335 هکتاری شهرستان 42/80 درصد به مراتع اختصاص دارد. نوع مراتع قشلاقی و میان بند و ییلاقی است. مراتع ییلاقی از ارتفاع 1800 به بالا و مراتع میان‌بند در دامنه ارتفاعی 1400 الی 1800 و مراتع قشلاقی (حریم روستاها) و سواحل ارس و دشت زنگنه و زیدون و اطراف سد ارس و دشت شیبلو می‌باشد.
در شهرستان ماکو به جز منطقه شکار ممنوع آق‌گل و منطقه حفاظت شده «مراکان» که قسمتی از این منطقه در حوزه شهرستان ماکو است ولی از نظر مدیریت منطقه زیر نظر شهرستان خوی اداره می‌گردد و بقیه مناطق شکار با رعایت قوانین و مقررات مجاز می‌باشد.
ـ منطقه شکار ممنوع آق گل :
منطقه شکارممنوع آق گل طبق آگهی رسمی از سوی سازمان حفاظت محیط زیست از سال 1370 بعنوان منطقه شکار ممنوع اعلام گردیده است.
این منطقه با وسعتی قریب 90 هزار هکتار در شمال شرقی شهرستان ماکو واقع شده است و مرتفع‌ترین نقطه آن 2362 متر از سطح دریا ارتفاع دارد. این منطقه محدود است به :
شمالاً: از چشمه ثریا در جهت نوار مرزی ایران و ترکیه تا پاسگاه مرزی دیم قشلاق که مرز مشترک سه کشور ایران، ترکیه و جمهوری خودمختار نخجوان و محل تلاقی قره سو با رودخانه ارس می‌باشد.
جنوباً: از سه راهی یارم قیه سفلی در جهت جاده جیب رو بطرف شرق و پس از عبور از قراء قدری شکاک، کهریز، علی قند، محمودآغلی، هاسون بزرگ، مخند، و پس از گذشتن از حد فاصل دشت زیردون و ارتفاعات اوچی احمد به روستای شوطلو در ساحل ارس.
شرقاً: از میله مرزی مشترک سه کشور ایران و ترکیه و جمهوری خود مختار نخجوان (دیم قشلاق) در جهت نوار مرزی به طرف شرق در امتداد جاده مرزی تا روستای شوط لو.
غرباً : از سه راهی یارم قیه سفلی در امتداد مرز ایران و ترکیه، چشمه ثریا واقع در بورالان.
 
/ 0 نظر / 37 بازدید