منطقه آزاد ارس از نگاه واقعیتهای ژئوپلیتیکی- ژئواکونومیکی منطقه

به عبارتی، منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس در محدوده شمال غرب ایران، علاوه بر اینکه دروازه ورودی و ارتباطی ایران با کشورهای CIS به شمار می رود، با توجه به موقعیت و وزن ژئوپلیتیکی حساس منطقه شمال غرب برای جمهوری اسلامی ایران، می تواند علاوه بر ارتباط ایران با کشورهای مربوطه، به عنوان پل ارتباطی دیگر کشورهای منطقه بویژه ترکیه- با توجه به پیوستگی های فضایی، زبانی و فرهنگی منطقه آذربایجان با دو حوزه ژئوپلیتیکی ترکیه و قفقاز- آسیای مرکزی- نقش ژئوپلیتیکی فرا ملی نیز بر عهده بگیرد. بنابراین، این منطقه را می توان به عنوان گرانیگاه تعاملات تجاری- اقتصادی و فرهنگی سه محور ژئوپلیتیک ایران- کشورهای CIS- و ترکیه در نظر گرفت. در واقع، این منطقه، اگر به شکل یک منطقه آزاد واقعی اداره شود، و به تعبیری اگر فلسفه وجودی مناطق آزاد به طور کامل در این منطقه به اجرا درآید، علیرغم وجود یک سری محدودیت های ژئوپلیتیکی در محیط پیرامونی، منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس می تواند بلحاظ کارکردهای تجاری- فرهنگی نقش آفرینی ویژه ای در عرصه تعاملات محیط های پیرامونی آن داشته باشد. 
در همین راستا، در این مقاله سعی شده است نقش منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس در شمال غرب ایران، با توجه به واقعیت های ژئوپلیتیکی (پیوستگی ها و وحدت فضایی، زبانی، فرهنگی و به عبارتی پیوستگی های ژئوپلیتیکی منطقه آذربایجان ایران با حوزه های ژئوپلیتیکی قفقاز، آسیای مرکزی و آناتولی) به عنوان دروازه ورودی و ارتباطی ایران با کشورهای CIS و نیز پتانسیل های ژئواکونومیکی منطقه به عنوان گره گاه ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی منطقه مورد بررسی و مطالعه قرار گیرد.

ویژگی های ژئوپلیتیکی منطقه 
ارتباط و پیوستگی فضایی- جغرافیایی با منطقه ژئوپلیتیکی قفقاز
مهمترین ویژگی ژئوپلیتیکی منطقه جلفا و به عبارت دیگر منطقه شمال غرب ایران، همجواری آن با منطقه ژئوپلیتیکی قفقاز می باشد. اهمیت این مسئله وقتی دوچندان می شود که ما به این واقعیت توجه داشته باشیم این منطقه بعد از فروپاشی اتحاد شوروی، با توجه به واقعیت های ژئوپلیتیکی آن (بویژه مسائل قومی- نژادی و محصور بودن در خشکی) یکی از ناامن ترین مناطق دنیا بوده است. البته، همجواری منطقه با قفقاز هم می تواند فرصت باشد و هم تهدید. با این وجود، در صورت استفاده از منطق جغرافیای سیاسی در معادلات منطقه می توان تهدیدات موجود را به فرصت تبدیل کرد. با توجه به اینکه منطقه قفقاز در مسیر کریدور ارتباطی شمال- جنوب و غرب- شرق (طرح ارتباطی تراسیکا) قرار گرفته، مرز تلاقی دو تمدن بزرگ اسلامی و مسیحی بشمار می رود، دروازه ورودی قدرت های بزرگ به منطقه آسیای مرکزی محسوب می شود، تنها گستره ارتباط فضایی دو گستره بزرگ جهان ترک (ترکیه و کشورهای ترک آسیای مرکزی) است و نیز وجود منابع درخور توجه زیرزمینی در این منطقه و دیگر مزیت های ژئوپلیتیکی- ژئواکونومیکی بویژه پیوستگی فرهنگی- فضایی شمال غرب ایران با منطقه، بنابراین، منطقه آزاد تجاری- اقتصادی ارس بدلیل همجواری با این منطقه می تواند خالق فرصت های ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی ممتاز و بی شماری برای ایران و منطقه باشد. البته، واقعیت های ژئوپلیتیکی منطقه قفقاز تنها به مزیت های آن محدود نمی شود. لازم بذکر است در صورت برخورد نامناسب با مسائل جاری منطقه، ناامنی موجود در منطقه می تواند فرصت های ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی آن را نیز خنثی سازد. همچنین، با توجه به ویژگی های خاص جغرافیای سیاسی ایران بویژه تمرکز شدید فرهنگی، اقتصادی و سیاسی و اینکه منطقه شمال غرب ایران با بخش قابل توجهی از منطقه قفقاز دارای تجانس قومی- زبانی است و به تعبیری منطقه شمال غرب ایران در ورای مرزهای سیاسی ایران، دارای عقبه فضایی است، بنابراین، درصورتی که سیاست های حکومتی در جمهوری اسلامی ایران به سوی تمرکززدایی پیش نرود، شاید در آینده نه چندان دور، خود این منطقه به دلایل بروز ملی گرایی باعث ایجاد ناامنی برای منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس باشد (ولی قلی-زاده، 1388: 476). همچنین، علیرغم اینکه همجواری منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس با قفقاز در سطح منطقه ای می -تواند حامل فرصت های ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی فراوانی برای ایران و منطقه باشد، در سطح محلی همجواری منطقه آزاد ارس با منطقه خودمختار نخحوان که خود منطقه برونگان جمهوری آذربایجان است و به دور از خاک مادر در انزوای ژئوپلیتیکی و جغرافیایی بسر می برد، مهمترین محدودیت و مشکل ژئوپلیتیکی منطقه آزاد تجاری- اقتصادی ارس را بوجود آورده است.

قرار گرفتن در کانون جغرافیایی مناطق ژئوپلیتیکی آسیای مرکزی، قفقاز، آناتولی، و خاورمیانه
منطقه اوراسیا به عنوان مهمترین گستره قدرت جهانی از مناطق ژئوپلیتیکی متعددی با ویژگی ها و قابلیت های ژئوپلیتیکی متفاوتی تشکیل شده است که هر کدام از این مناطق با توجه به ویژگی های ژئوپلیتیکی و ژئوالونومیکی خود نقش ویژه ای در عرصه رقابت های جهانی بر عهده دارد. در حال حاضر، از جمله مهمترین مناطق ژئوپلیتیکی اوراسیا و به عبارتی جهان سیاسی، مناطق ژئوپلیتیکی آسیای مرکزی، منطقه قفقاز، آناتولی، و خاورمیانه هستند که منطقه آزاد تجاری ارس (منطقه شمال غرب ایران) در گستره جغرافیایی ایران در کانون جغرافیایی مناطق یاد شده قرار گرفته است که این ویژگی، در صورت استفاده منطقی و جغرافیایی می تواند مزیت ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی ویژه ای برای ایران فراهم آورد. به عبارتی، این موقعیت حساس نشان دهنده ظرفیت های بالای ایران برای ایفای نقش ژئوپلیتیکی در مناطق یاد شده می باشد.

 

بعلاوه، ویژگی های جغرافیای سیاسی این منطقه شامل همجواری فضایی آن با مناطق یاد شده و برخورداری از فرهنگ مشترک و به عبات دیگری، اسلامی بودن این مناطق و نیز تجانس ویژگی های جمعیتی و قومی- زبانی این منطقه با بیشتر مردمان قفقاز، آناتولی و آسیای مرکزی این منطقه را به حلقه ارتباط بین مناطق ژئوپلیتیکی یاد شده تبدیل کرده است. شایان ذکر است، این منطقه با توجه به تجانس ویژگی های جمعیتی آن با منطقه آناتولی، قفقاز و آسیای مرکزی (خصوصاً با توجه به اینکه خاک ارمنستان به دلایل سیاسی ارتباط بین ترکیه و دیگر کشورهای ترک را قطع کرده است) می تواند به عنوان حلقه اتصال جهان ترک نیز عمل نماید.

هیدروپلیتیک رودخانه مرزی ارس
رودخانه ارس با توجه به جغرافیای سیاسی ویژه آن به عنوان یکی از مهمترین رودخانه های مرزی و نیز رودخانه های بین المللی شناخته می شود. این رودخانه علاوه بر اینکه مرز بین ایران و جمهوری های آذربایجان و ارمنستان و نیز منطقه خودمختار نخجوان را تشکیل می دهد، در منتهی الیه غربی آن در کشور ترکیه و ارمنستان و در منتهی الیه شرقی آن کاملاً در جمهوری آذربایجان جریان دارد. در مجموع، با توجه به گذشته تاریخی این منطقه و بهره برداری مشترک و مساوی از منابع آب رودخانه ارس هم در زمان اتحاد شوروی و هم بعد از استقلال جمهوری های جبهه شمالی رود ارس، روند هیدروپلیتیک این رودخانه، روند مثبت و مبتنی بر همکاری های فنی، اقتصادی، کشاورزی، آبیاری و ... بوده و تقریباً مناقشه و منازعه قابل توجهی بر سر مسائل رودخانه مهم مرزی ارس بین طرفین حادث نشده است و اگر اختلافاتی بر سر مسایل این رود پیش آمده با گسترش و تعمیق مناسبات و با انعقاد موافقتنامه های مختلف حل و فصل گردیده است.
بنابراین، با توجه به ژئوپلیتیک همکاری بین کشورهای منطقه بر سر استفاده مشترک و برابر از منابع آبی رودخانه ارس، مشاهده می شود که این رودخانه مرزی و بین المللی خود به خود زمینه ساز پیشنیازهای ژئوپلیتیکی برای همکاری-های ژئواکونومیکی و استراتژیکی در منطقه است. با این حال، این امر به معنی این نیست که ژئوپلیتیک همکاری حاکم بر منطقه برای همیشه باقی بماند. در واقع، با این دیدگاه که واقعیت های ژئوپلیتیکی واقعیت های پایداری نیستند، بنابراین، با توجه به برداشت های روزافزون ترکیه و ارمنستان در بخش های بالادست رودخانه و نیز اینکه ایجاد سازمان منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس در منطقه نیاز منابع آبی منطقه را بیش از پیش بالا خواهد برد، و مهمتر از همه اینکه، این رودخانه با توجه به اینکه یکی از شاخه های اصلی رود کورا محسوب شده و در هیدروپلیتیک کورا از جایگاه ویژه ای برخوردار است، نمی توان آینده هیدروپلیتیک منطقه و رودخانه ارس را مثبت و مبتنی بر ژئوپلیتیک همکاری تلقی کرد (ولی قلی زاده، 1388: 477). بنابراین، اهمیت این مسئله به قدری است که در صورت عدم بکارگیری تمهیدات لازم می-تواند به عنوان یکی از محدودیت های ژئوپلیتیکی فرا روی فعالیت های اقتصادی منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس ایفای نقش نماید. شایان ذکر است، با توجه به پیشرفت های اقتصادی جمهوری آذربایجان و به تبع آن طرح های اقتصادی و صنعتی در دست مطالعه در این جمهوری و نیز افزایش جمعیت منطقه بدلیل شکوفایی اقتصادی آن (هم در کناره شمالی و هم جنوبی) نیاز به منابع آبی منطقه افزایش خواهد یافت.

مهممترین ویژگی های ژئواکونومیکی منطقه 
اهمیت جلفا (منطقه آزاد ارس) در شبکه ترانزیتی منطقه
قرن بیست و یکم قرن تحولات شگرف در عرصه های گوناگون زندگی بشر است. قرن به وقوع پیوستن دگرگونی های پرشتاب در علوم و فن آوری و ابزارهای نوین ارتباطی است. بدیهی است این همه جز در سایه گسترش و توسعه تجارت به منظور فراهم آوردن سرمایه لازم میسر نمی باشد. از این رو بی سبب نیست که جهانی شدن تجارت، ‌مبادلات بین-المللی کار، ‌خدمات و گردشگری مدتهاست که همزمان و همراستا بااین تحولات روند رو به رشد خود را طی می کند. در این میان صنعت حمل و نقل بعنوان یکی از زیرمجموعه های مهم مقوله ارتباطات از بخش های زیربنایی و مهم اقتصاد هر جامعه محسوب می شود. این صنعت علاوه بر تحت تأثیر قراردادن فرایند توسعه، خود نیز در جریان توسعه دچار تحول می شود و با خارج شدن از مفهوم صرفأ درون مرزی، به شرط آنکه ازمکانیزم اجرایی صحیحی برخوردار باشد، می-تواند بعنوان عاملی مؤثر در توسعه تجارت و تثبیت قیمت ها، توسعه منابع کمیاب، افزایش رقابت، ‌توزیع مناسب و بهینه نیروی کار و نیز گسترش و توسعه صنعت گردشگری ظاهر شود. بهمین علت اهمیت این صنعت در اقتصاد ملی تا به آنجاست که بسیاری از صاحبنظران آن را بعنوان پلی برای رسیدن به توسعه پایدار معرفی می کنند (سایت رسمی گمرک ج. ا. ایران، 1383).
در این راستا، با توجه به ویژگی های ژئوپلیتیکی منطقه، منطقه شمال غرب ایران و بویژه منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس بدلیل موقعیت ویژه جغرافیایی آن در کانون راه های ارتباطی و مواصلاتی منطقه قرار گرفته است. در حال حاضر، بزرگترین مزیت ژئواکونومیکی منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس قرار گرفتن آن در گستره جغرافیایی کریدورهای ارتباطی شمال- جنوب و شرق- غرب می باشد که از این طریق می تواند به عنوان پل ارتباطی و حلقه اتصال اقتصاد داخل با محیط پیرامونی و نیز حلقه اتصال و کانون رقابت و شکوفایی اقتصادهای پیرامونی و به تبع آن اقتصاد داخلی، ایفای نقش نماید. در واقع، این منطقه می تواند کانون تلاقی و رقابت بین اقتصادهای غرب- شرق و شمال- جنوب منطقه جغرافیایی ارواسیا باشد. در این منطقه جلفا به دلیل موقعیت مرزی و همجواری ﺁن با جمهوری خودمختار نخجوان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار می‌باشد. د واقع؛ با وجود موانع طبیعی رشته کوه های قراداغ و گردنه دره‌دیز، محور جلفا- مرند هنوز هم بهترین محور ارتباطی قسمت های مرکزی ایران با مناطق برون مرزی است. علاوه بر این، راه آهن جلفا- تبریز تنها مسیر ریلی ارتباطی ایران و به طورکلی منطقه آسیای جنوبی از طریق منطقه قفقاز با شبکه ریلی فدراسیون روسیه و اروپاست که از زمان فروپاشی شوروی به سبب درگیری های قره‌باغ کوهستانی به حالت تعلیق درآمده است.

مزیت‌های اقتصادی جلفا (منطقه آزاد ارس) در زمینه صادرات و واردات
با توجه به موقعیت جغرافیایی و پیشینه تاریخی این منطقه در زمینه تجارت و بازرگانی با کشورهای همجوار، تردیدی درباره موفقیت منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس در بحث توسعه اقتصادی تجاری بازرگانی و صنعتی وجود ندارد، چرا که این منطقه مانند بیشتر مناطق آزاد کارهای تجاری- بازرگانی خود را از صفر شروع نکرده و در این زمینه، قبل از فروپاشی شوروی، جلفا یکی از دروازه های مهم حیات اقتصادی ایران بشمار می رفت. بعد از فروپاشی شوروی و دوره گذار ژئوپلیتیکی در عرصه قدرت جهانی، این منطقه علیرغم محدودیت های ژئوپلیتیکی بوجود آمده (شکست قدرت اقتصادی جبهه شملی ایران و مهمتر از همه مسدود شدن راه های مواصلاتی منطقه با جبهه شمالی بدلیل درگیری و پیدایش مسائل ژئوپلیتیکی لاینحل بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان در منطقه قره باغ کوهستانی)، همچنان اهمیت تجاری- اقتصادی خود را برای ایران و کشورهای منطقه حفظ کرده است. 
در این زمینه، امکانات و زیرساخت های موجود در جلفا (بویژه مزیت های ترانزیتی و فضاهای موجود برای انبار و نگاهداری کالاهای صادراتی و وارداتی در منطقه) می‌تواند در آغاز کار اهرم مؤثری در تسریع روند امور اجرایی این منطقه باشد. همچنین، معافیت های مالیاتی برای انواع فعالیت های اقتصادی و معافیت از عوارض گمرکی و سود بازرگانی برای واردات مواد اولیه و ماشین آلات به منطقه، صادرات کالاهای تولید شده در منطقه به خارج از ایران یا سایر نقاط داخلی کشور با رعایت قوانین ارزش افزوده و کمترین تشریفات، صادرات کالاهای ایرانی و نیز صادرات مجدد کالاهای سایر کشورها از منطقه جلفا به بازارهای جهانی، و نیز برقراری ارتباط تجاری با دیگر مناطق آزاد تجاری- اقتصادی در ایران و منطقه از جمله مهمترین مزیت های اقتصادی این منطقه محسوب می شوند (هدایتی زاده، 1386). این در حالی است که اقداماتی چون ثبت شرکت های متنوع با فعالیت های تجاری- صنعتی توسط سازمان منطقه آزاد در منطقه، ایجاد بسترهای لازم برای سرمایه‌گذاری خارجی در منطقه بدون مشارکت طرف ایرانی، آزادی های کامل در زمینه های ورود، خروج، و خرید و فروش ارز، آزادی ورود هر نوع کالا به استثناء کالاهای مغایر شرع اسلام، آزادی تأسیس و فعالیت مؤسسات بیمه خصوصی با سرمایه داخلی یا خارجی، آزادی تأسیس و فعالیت بانک ها و مؤسسات اعتباری خارجی با رعایت قانون مربوطه، و نیز تضمین حقوق قانونی سرمایه‌گذاران خارجی از دیگر بسترهای فراهم شده در منطقه آزاد تجاری- اقتصادی ارس می باشد که بر مزیت های اقتصادی وارداتی و صادراتی این منطقه می افزاید (همان).

ظرفیت های اقتصادی محیطی در منطقه آزاد ارس و مناطق پیرامونی
بلحاظ توپوگرافی منطقه شمال غرب ایران، بدلیل وجود بریدگی استثنایی در بین کوه های قره داغ- شمال استان آذربایجان غربی و پیدایش دشت جلفا، تقریبا بدون استثناء حرکت تمام جریان های موجود به منطقة قفقاز، روسیه و اروپای شرقی به این محور هدایت می شود. به طور کلی، این مزیت محصول ویژگی توپوگرافیکی منطقه جلفا است (مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران، ج. 5، 1385: 110) که بدلیل وجود گلوگاه استراتژیک دره دیز و شبکه های ارتباطی جاری در آن می تواند حامل ارزش های ماکرواکونومیکی و ژئواکونومیکی مفیدی برای منطقه و ایران باشد. 
علاوه براین، در نزدیکی منطقة آزاد ارس و در شهرستان های همجوار مرند، ورزقان و کلیبر منابع معدنی قابل توجهی وجود دارد که حمل و نقل این منابع معدنی با هزینة اقتصادی قابل قبول به منطقه میسر است. بویژه وجود معادن مس سونگون در ورزقان که از مهمترین مزیت های دسترسی منطقه به یک منبع معدنی پر ارزش برای احداث صنایع پایین دستی در آن تلقی می شود (همان: 112). شایان ذکر است رگة معدنی بزرگ و مهم مس که بر روی یکی از کمربندهای جهانی مس در محور هریس- اهر- ورزقان- شمال شهرستان مرند و جنوب جلفا واقع شده، بعنوان یکی از سه منبع بزرگ مس در جهان شناسایی شده است. این رگة معدنی آنچنان مهم است که گاه استان آذربایجان شرقی را با دارندة اصلی ذخایر مس جهان یعنی کشور شیلی مقایسه می کنند (همان: 41). همچنین، بزرگترین معدن کائولین در سطح منطقه و کل خاورمیانه در شهرستان مرند واقع شده است. به طورکلی، وجود منبع استراتژیک مس، منابع کائولین موجود در منطقه و نیز منابع نفیلین سینیت کلیبر به همراه دیگر منابع و معادن طبیعی موجود در منطقه، بازگوی توان اقتصادی بالای این منطقه برای سرمایه گذاری داخلی و خارجی است که این امر می تواند منطقه آزاد تجاری- اقتصادی ارس را به بزرگترین قطب اقتصادی منطقه، در کانون مناطق ژئوپلیتیکی قفقاز، آسیای مرکزی، آناتولی و خاورمیانه تبدیل نماید. این در حالی است که عبور لوله های ارسال گاز طبیعی از این منطقه و مناطق پیرامونی آن نیز ارزش استراتژیک ویژه ای به این منطقه بخشیده است. علاوه بر آنچه که گفته شد، طبیعت بکر منطقه و وجود رودخانة زیبای ارس و بویژه وجود کلیسای سنت استپانوس به عنوان یک منبع گردشگری مذهبی منحصر به فرد، به همراه دیگر مناطق دیدنی پیرامونی از نقاط قوت این منطقه در زمینه صنعت توریسم هستند.

زمینه های تعاملی بین منطقه آزاد ارس و سایر مناطق آزاد در ایران
علی رغم اینکه منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس هنوز بلحاظ عملکردی نقش و جهت گیری ویژه ای ندارد، ولی رسالت، نقش و عملکرد این منطقه هرچی که باشد، آن را از داشتن ترتیبات همکاری، یکپارچگی، تعامل و هم افزایی با سایر مناطق آزاد ایران بی نیاز نمی نماید، چرا که ایجاد ارتباطات سازمان یافته، همکاری های موردی و تبادل تجربه این مناطق با یکدیگر راه را برای هموار نمودن مسیر آنها برای رسیدن به مقاصدشان سهل تر می نماید.
درهمین راستا، با توجه به اینکه منطقه آزاد کیش به دلیل وجود جاذبه های گردشگری و ویژگی های طبیعی آن به منطقه جذابی برای جلب توریسم و گردشگری تبدیل شده است، بنابراین وجود جاذبه های گردشگری فراوان منطقه آزاد ارس بهترین توجیه برای تعاملات دو منطقه در زمینه گردشگری و تبادل و توسعه توریسم می باشد. علاوه بر این، با توجه به وجود زمینه های بازرگانی در هر دو منطقه، آنها می توانند با تعامل با یکدیگر هم افزایی هایی را ایجاد نمایند. منطقه آزاد قشم نیز با توجه به موقعیت جغرافیایی خود، در حقیقت، می تواند خط واصلی بین منطقه آزاد ارس با کشورهای حوزه خلیج فارس و قشم با کشورهای حوزه قفقاز باشد. همچنین با توجه به جهت گیری منطقه آزاد قشم در زمینه صنایع وابسته به نفت و گاز و نزدیکی منطقه آزاد ارس به حوزه های نفتی جمهوری آذربایجان، این امر می تواند همکاری این دو منطقه را در خصوص تولیدات صنایع وابسته به نفت و پتروشیمی در بر داشته باشد. بعلاوه، این منطقه نیز در ارتباط با گردشگری می تواند تعاملات خوبی را با منطقه آزاد ارس برقرار نماید (مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران، ج. 2، 1385: 9- 138).
همچنین، با توجه به اینکه اصلی ترین و مهمترین عملکرد منطقه آزاد چابهار نقش ترانزیتی آن با کشورهای آسیای مرکزی و سایر کشورهای جهان از جمله افغانستان، پاکستان و هند می باشد و منطقه آزاد ارس نیز حلقه واصل با کشورهای CIS و کشورهای حوزه قفقاز می باشد، لذا تعامل و همکاری این دو منطقه با یکدیگر، می تواند بهترین پل ارتباطی کشورهای شمال غربی و غرب ایران با کشورهای جنوب شرقی و جنوب ایران باشد. منطقه آزاد اروند نیز، با اینکه مانند منطقه آزاد ارس منطقه ای نوپاست و فعالیت خود را تازه شروع کرده است، اما به جهت همسایگی [و ارتباط فضایی] با کشور عراق و کشورهای حوزه خلیج فارس، بهترین گزینه جهت توسعه همکاری های ترانزیتی است. این نکته، بویژه در ارتباط با حمل و نقل ریلی از مبادی خرمشهر- بندر امام به منطقه آزاد ارس و منطقه قفقاز و روسیه و بالعکس صدق می کند. علاوه بر این، تخصص های موجود و صنایع تولیدی وابسته به نفت و گاز در منطقه آزاد اروند و نزدیکی منطقه آزاد ارس به حوزه های نفتی جمهوری آذربایجان، دیگر زمینه ای است که می تواند در عرصه تعاملات دوجانبه بین این دو منطقه، از نقش آفرینی مؤثرتری برخوردار باشد. منطقه آزاد انزلی نیز بواسطه واقع شدن آن در مسیر ترانزیتی شمال- جنوب، جمهوری های آسیای مرکزی، قفقاز، روسیه و همچنین همسایگی با منطقه آزاد ارس، بهترین گزینه برای افزایش ارتباطات ترانزیتی بین کشورهای پیرامونی دریای خزر و ارمنستان- نخجوان- ترکیه و گرجستان و بالعکس است. بعلاوه، ارتباطات سازمان یافته و همکاری های موردی این دو منطقه با یکدیگر زمینه مساعدی را برای ارتباط موثر با کشورهای همسایه فراهم می آورد. همچنین، جاذبه های گردشگری این دو منطقه می تواند زمینه ای برای تبادل توریسم بین آنها باشد. البته منطقه آزاد انزلی، نوعاً به عنوان رقیب اصلی منطقه آزاد ارس نیز به شمار می رود، هر چند که این رقابت می تواند رقابتی سازنده برای منطقه آزاد ارس باشد (همان: 140).

تجزیه و تحلیل
با توجه به آنچه که در مورد پتانسیل های و ویژگی های ژئوپلیتیکی- ژئواکونومیکی جغرافیایی که منطقه آزاد ارس در آن واقع شده است، بحث شد، منطقه آزاد ارس بلحاظ نظری از پتانسیل بالایی برای نقش آفرینی های ماکرواکونومیک برخوردار است که می تواند منطقه فوق را به کانون و حلقه اتصال مراکز اقتصادی پیرامونی تبدیل نماید. طوریکه، این منطقه علاوه بر ارتباط ایران با کشورهای پیرامونی، با توجه به موقعیت و وزن ژئوپلیتیکی حساس منطقه شمال غرب برای جمهوری اسلامی ایران، می تواند به عنوان پل ارتباطی دیگر کشورهای منطقه بویژه ترکیه- با توجه به پیوستگی های فضایی، زبانی و فرهنگی منطقه آذربایجان با دو حوزه ژئوپلیتیکی ترکیه و قفقاز- آسیای مرکزی- نقش ژئوپلیتیکی- ژئواکونومیکی فراملی نیز بر عهده بگیرد. 
این منطقه، با توجه به آنچه که ذکر شد، از قابلیت های ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی بالایی برخوردار است که مهمترین آنها همان موقعیت مواصلاتی و ترانزیتی منطقه است. درهمین راستا، با توجه به وجود مناطق آزاد موفق در مناطق پیرامونی ارس، بویژه در ترکیه، قزاقستان و کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس، این منطقه، در صورت بکارگیری سیاست های کارا، حتی می تواند در عرصه فعالیت مناطق آزاد پیرامونی نیز خود را به عنوان حلقه ارتباط بین مناطق آزاد پیرامونی معرفی نماید.

 
البته، به راحتی نمی توان انتظار داشت که منطقه آزاد ارس، از نقش آفریی ماکرواکونومیک کاملاً موفقی در یک چنین سطح کلانی برخوردار باشد. باید توجه داشته داشت واقعیت های ژئوپلیتیکی منطقه به شکلی است که حتی می توانند در شکل چالش های ژئوپلیتیکی، محدودیت ها و نارسایی های قابل توجهی برای این منطقه به همراه داشته باشند. البته، همچنان که مباحث پیشین بحث شد، این منطقه بقدری از پتانسیل ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی مثبت برخوردار است که به راحتی می توان تهدیدات موجود را نیز به فرصت تبدیل کرد. شایان ذکر است، با توجه به اینکه منطقه شمال غرب ایران نیز با بخش گسترده ای از جغرافیای پیرامونی ماورای مرزهای سیاسی ایران دارای پیوستگی های فضایی- فرهنگی است، بنابراین، منطقه آزاد ارس بلحاظ موقعیت ژئوپلیتیکی نیز از جایگاه ویژه ای برخوردار است که این جایگاه می تواند بر میزان قدرت نفوذ و حضور منطقه ارس در فضاهای پیرامونی بیرونی بیافزاید. بعلاوه، تجانس ویژگی های فرهنگی، جمعیتی و قومی- زبانی این منطقه با بیشتر مردمان قفقاز، آناتولی و آسیای مرکزی، عاملی است که به راحتی می تواند این منطقه را به حلقه ارتباط بین مناطق یاد شده تبدیل نماید. این منطقه با توجه به تجانس ویژگی های جمعیتی آن با منطقه آناتولی، قفقاز و آسیای مرکزی (خصوصاً با توجه به اینکه خاک ارمنستان به دلایل سیاسی ارتباط بین ترکیه و دیگر کشورهای ترک را قطع کرده است) می تواند به عنوان حلقه اتصال جهان ترک نیز عمل نماید. علی رغم این، در سطح محلی، همجواری منطقه آزاد ارس با منطقه خودمختار نخحوان که خود منطقه برونگان جمهوری آذربایجان است و به دور از خاک مادر در انزوای ژئوپلیتیکی و جغرافیایی بسر می برد، مهمترین محدودیت و مشکل ژئوپلیتیکی منطقه آزاد ارس را بوجود آورده است. همچنین، موضوع هیدروپلیتیک رودخانه مرزی ارس نیز، علی رغم اینکه، با توجه به روند فعلی آن می تواند نقش مؤثری در زمینه همکاری های مشترک کشورهای پیرامونی، بویژه در زمینه سرمایه گذاری های مشترک در منطقه آزاد ارس داشته باشد، اما، با توجه به تحولات منطقه، به نظر می رسد که در آینده ای نه چندان دور، در صورت عدم بکارگیری تمهیدات لازم به گونه معکوسی در نقش آفرینی های منطقه آزاد ارس تأثیرگذار باشد.
علاوه بر پتانسیل های ژئوپلیتیکی نیروزای منطقه، منطقه شمال غرب ایران و بویژه منطقه آزاد ارس بدلیل موقعیت ویژه جغرافیایی آن در کانون راه های ارتباطی و مواصلاتی منطقه قرار گرفته است. در حال حاضر، بزرگترین مزیت ژئواکونومیکی منطقه آزاد ارس قرار گرفتن آن در گستره جغرافیایی کریدورهای ارتباطی شمال- جنوب و شرق- غرب می باشد که از این طریق می تواند به عنوان پل ارتباطی و حلقه اتصال اقتصاد داخل با محیط پیرامونی و نیز حلقه اتصال و کانون رقابت و شکوفایی اقتصادهای پیرامونی و به تبع آن اقتصاد داخلی ایفای نقش نماید. در واقع، این منطقه می-تواند کانون تلاقی و رقابت بین اقتصادهای غرب- شرق و شمال- جنوب منطقه جغرافیایی ارواسیا و به تعبیری نوعی همگرایی اقتصادی بین کشورهای پیرامونی باشد. در همین زمینه، با توجه به موقعیت جغرافیایی و پیشینه تاریخی این منطقه در زمینه تجارت و بازرگانی با کشورهای همجوار، جای تردید درباره پتانسیل موفقیت منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس در بحث توسعه اقتصادی تجاری بازرگانی و صنعتی وجود ندارد، چرا که این منطقه مانند بیشتر مناطق آزاد کارهای تجاری- بازرگانی خود را از صفر شروع نکرده و در این زمینه، قبل از فروپاشی شوروی، جلفا یکی از دروازه-های مهم حیات اقتصادی ایران بشمار می رفت. علاوه بر این، منطقه شمال غرب ایران بلحاظ ظرفیت های اقتصادی محیطی نیز منطقه ای غنی محسوب می شود که این ویژگی می تواند زمینه ساز توسعه سرمایه گذاری در منطقه آزاد ارس باشد. شایان ذکر است، این منطقه بدلیل زیرساخت های تجارتی، تفریحی و نیز موقعیت ویژه ژئوپلیتیکی آن در بین کشورهای پیرامونی با نیازهایی متفاوت و در عین حال تخصصی، از پتانسیل خوبی نیز برای برقراری تعاملاتی پایدار با دیگر مناطق آزاد ایران برخوردار می باشد، طوریکه، این منطقه می تواند ضمن برقراری ارتباط با دیگر مناطق آزاد ایران، آنها را به بازارهای کشورهای پیرامونی خود نیز پیوند دهد.
با این حال، منطقه آزاد ارسبا وجود برخورداری از پتانسیل های ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی توانمند، هنوز بلحاظ کارکردی در عرصه مبادلات تجاررتی ایران نقش آفرینی موفقی ندارد. البته، این ضعف، کماکان در مورد تمام مناطق آزاد ایران دیده می شود. شاید بزرگترین دلیل این امر نیز، عدم بکارگیری یا بکارگیری ضعیف فلسفه وجودی مناطق آزاد در ایران باشد که مناطق آزاد ایران را بلحاظ کارکردی با محدودیت ها و کاستی های متفاوتی روبرو ساخته است.

نتیجه گیری
به طور کلی، با توجه به آنچه که در مورد منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس در این مقاله بحث شد، این منطقه در حال حاضر، اگر به شکل یک منطقه آزاد واقعی اداره شود، یا به عبارتی، اگر فلسفه وجودی مناطق آزاد به طور کامل در این منطقه به اجرا درآید، علیرغم وجود یک سری محدودیت های ژئوپلیتیکی- واقع شدن در کانون قلمروهای ژئوپلیتیکی بحرانزا، عدم دسترسی مستقیم به دنیای خارج (البته، در این زمینه با توجه به تفاهم اخیر ترکیه و ارمنستان برای بازگشایی مرزها، پیش بینی می شود در آینده ای نزدیک، با اینکه بحران های ژئوپلیتیکی از پایداری بیشتری برخوردارند، مشکلات قره باغ کوهستانی بین آذربایجان و ارمنستان حل و فصل گردد)- منطقه آزاد ارس می تواند به-عنوان دروازه ورودی ایران به کشورهای CIS و اروپا، و نیز دروازه ورودی کشورهای جنوب شرق آسیا، خاورمیانه، ترکیه و حتی کشورهای آفریقایی به کشورهای CIS (خصوصاً روسیه، جمهوری های قفقاز و آسیای مرکزی) و بالعکس نقش-آفرینی نماید. به عبارتی، منطقه آزاد ارس با توجه به موقعیت جغرافیایی خاص خود، بلحاظ ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی، علاوه بر پیوند اقتصاد ایران به کشورهای CIS و اروپا، با توجه به واقع شدن منطقه شمال غرب ایران در کمربند کریدورهای ارتباطی شمال- جنوب و شرق- غرب، می تواند به عنوان یک مرکز فعال در زمینه صادرات مجدد، بویژه در بین حوزه های جغرافیایی اروپا، CIS، قفقاز، آسیای مرکزی از یک طرف و نیز آناتولی، خاورمیانه، آسیای جنوبی، چین از طرف دیگر نقش آفرینی نماید. شایان ذکر است، بالفعل شدن چنین پتانسیلی، می تواند علاوه بر کارکردهای ماکرواکونومیکی و ارتقاء نقش آفرینی ژئواکونومیکی منطقه، با توجه به تبادلات فرهنگی موجود بین حوزه-های پیرامونی منطقه، بلحاظ ژئوپلیتیکی زمینه ساز نوعی همگرایی منطقه ای نیز باشد. در مجموع، ایران می تواند با استفاده از پتانسیل های ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی منطقه و به تبع آن، برقراری نوعی پیوند اقتصادی و فرهنگی بر محور منطقه آزاد ارس در منطقه نفوذ قابل توجهی در مناطق پیرامونی بویژه منطقه ژئوپلیتیکی قفقاز بدست آورد و با تلاش برای تعمیق هر چه بیشتر این پیوند، نوعی حس اطمینان و خاطرجمعی نیز در بین کشورهای منطقه شکل دهد. 
علاوه بر این، این منطقه، با توجه به آنچه که قبلاً ذکر شد، از قابلیت های ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی بالایی برخوردار است که مهمترین آنها همان موقعیت مواصلاتی و ترانزیتی منطقه است. در همین راستا، با توجه به وجود مناطق آزاد موفق در مناطق پیرامونی ارس، بویژه در ترکیه، قزاقستان و کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس، یکی از مهمترین رویکردهای مدیران منطقه باید برقراری ارتباط پایدار و عمیق بین مناطق آزاد یاد شده و منطقه آزاد ارس باشد و بدین ترتیب می توان، در سایه برقراری ارتباط بیشتر به وزن ژئواکونومیکی این منطقه وجود خارجی بخشید. به عبارتی، منطقه آزاد ارس، با توجه به پتانسیل های منطقه، علی رغم نقش آفرینی فعلی ضعیف آن در عرصه مبادلات تجارتی ایران، دارای توان نقش آفرینی ماکرواکونومیک در سطح مناطق پیرامونی می باشد.

پیشنهادات
- با توجه به پیوسستگی ها فرهنگی و مجاورت فضایی- جغرافیایی منطقه شمال غرب ایران با حوزه های جغرافیایی- سیاسی پیرامونی، استفاده از پتانسیل های ژئوپلیتیکی منطقه برای تعمیق مبادلات منطقه آزاد ارس، بویژه در ابعاد اقتصادی، فرهنگی با فضای پیرامونی و تبدیل منطقه آزاد ارس به کانون فعالیت های اقتصادی و فرهنگی نواحی پیرامونی؛
- استفاده از پتانسیل های ژئوپلیتیکی موقعیت ارتباطی منطقه شمال غرب ایران برای ایجاد نوعی حس همگرایی در بین مناطق پیرامونی و تقویت کارکردهای اقتصادی و فرهنگی منطقه ارس؛
- با توجه به پتانسیل موقعیت ارتباطی منطقه شمال غرب ایران، تبدیل منطقه آزاد ارس به یک نقطه کانونی در عرصه صادرات مجدد کالاهای نواحی پیرامونی؛
- استفاده از پتانسیل های مختلف ژئواکونومیکی منطقه برای برقراری نوعی ارتباط عمیق تر بین مناطق آزاد جنوبی ایران و مناطق آزاد نواحی پیرامونی، بویژه مناطق آزاد ترکیه؛
- استفاده از پتانسیل های ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی منطقه شمال غرب ایران برای تعدیل و حتی حل و فصل مسائل ژئوپلیتیکی نواحی پیرامونی و به تبع آن بسیاری از محدودیت های ژئوپلیتیکی منطقه آزاد ارس، بویژه مسائل مربوط به دسترسی مستقیم منطقه به فضاهای جغرافیایی- سیاسی مستقل و بدون بحران. در واقع، می توان با تقویت کارکردهای اقتصادی منطقه آزاد ارس و تبدیل آن به یک منطقه کاملاً موفق در جذب فعالیت های اقتصادی نواحی پیرامونی، با توسعه همکاری های مشترک گام های موفق تری در جهت حل مسائل ژئوپلیتیکی منطقه برداشت.


منابع 
1- گمرک جمهوری اسلامی ایران (1383)، اهمیت توسعه ترانزیت در ایران و اقدامات گمرک در این خصوص، 
http://www.irica.gov.ir/Persian/Article/ArticleView.aspx?ID=4 
2- مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران (1385)، طرح تدوین سند راهبردی توسعه منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس، ج. 2 و 5، جلفا: سازمان منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس.
3- ولی قلی زاده، علی (1388)، طرح پژوهشی «بررسی جایگاه و مزیت های اقتصادی ایران برای کشورهای CIS و ...»، منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس. 
4- هدایتی زاده، راحله (1386)، مزیت منطقه آزاد ارس در هدایت توانمندیهای کشور به سمت صادرات،
http://www.daneshju.ir/forum/f306/t28731.htm

/ 0 نظر / 28 بازدید