عراق، کردها، ترکها و نفت

خطوط لوله­ای که زمانی روزانه 6/1 میلیون بشکه از نفت عراق را به بازار جهانی حمل می­کردند، راه پرپیچ­ و­ خم خود را از کرکوک آغاز و پس از گذشتن از نواحی شرقی ترکیه به مدیترانه می­رسند و در این مسیر، سود سرشاری را از بابت حق­الزحمه­ ی ترانزیت، نصیب ترکیه می­کردند. این زیرساخت، اساس وابستگی دوجانبه­ ی ترکیه و عراق را تشکیل  می داد. اما این روزها یک طرف سوم یعنی کردهای عراق، این معادله­ و توازن قدرت را بر هم زده اند. هنوز معلوم نیست که در این میان چه کسی دست بالا را خواهد داشت اما حکومت مرکزی بغداد در موضعی دفاعی قرار گرفته است.

جنگ، خراب­کاران و از دهه­ی 1990 به بعد، تحریم­های اقتصادی صدمات سنگینی را به سیستم خطوط انتقال نفت عراق وارد ساخته است و امروز به زحمت کسری از ظرفیت آن مورد استفاده قرار می­گیرد. در یکی از این دو خطوط موازی انتقال نفت، مدتهاست که نفتی جریان نداشته و منبعی که زمانی آن را پر می­کرد، یعنی میدان نفتی عظیم کرکوک، ویران شده است. در وزارت نفت عراق نیز اراده و عزمی راسخ برای بازسازی و راه ­اندازی مجدد خطوط انتقال نفت دیده نمی­شود.

اما، ترکیه، برای خطوط لوله­ ی کرکوک- سیهان نقشه ­های فراوانی در سر دارد. روابط غیر دوستانه­ با دولت بغداد موجب شده تا ترکیه به فکر برقراری روابط دوستانه­ ی جدیدی با دولت اقلیم کردستان در اربیل بیافتد زیرا آن­ها نفت و گازی را در اختیار دارند که اقتصاد در حال رشد ترکیه به شدت نیازمند آن است. آن چه امروز شاهد آن هستیم یک معامله­ ی انرژی تمام عیار است که با سرمایه­گذاری­ های کلان شرکت­ های ترک و غول­ های نفتی غرب در زیرساخت­ ها و میادین نفتی کردستان عراق همراه خواهد شد، امری که دروازه­ های اقتصادی و تجاری اقلیم کردستان را به روی ترکیه و جهان غرب خواهد گشود. چنین معامله ­ای در آینده ­ای نزدیک موجب خواهد شد تا روزانه بیش از 2 میلیون بشکه از صادرات نفتی کردها از طریق ترکیه به بازارهای جهانی منتقل شود.

سال گذشته، مبادلات تجاری میان ترکیه و اقلیم کردستان عراق به 8 میلیارد دلار افزایش یافت. پول سرمایه­ گذارن ترکیه صرف ساخت و احداث فرودگاه ­های جدید در اربیل و دهوک – شهری کردنشین در کرانه­ی شمالی عراق- و دیگر پروژه­ های عظیم می­شود. جالب آن­جاست که تا همین چند وقت پیش، سیاست­ مداران ترک-  از ترس قدرت­گیری کردهای خود و مبارزه­ی آن­ها برای کسب حقوق سیاسی، مدنی و خودمختاری  به سختی منطقه ­ی خودمختار کردستان عراق را به رسمیت می­ شناختند.

اکنون دولت ترکیه با استفاده از اقتدار تجاری خود به مسعود بارزانی رئیس اقلیم کردستان عراق فشار می ­آورد تا در مهار پیکار جویان کرد ترکیه موسوم به پ.ک.ک، به ترکیه کمک کند. از سوی دیگر، اخیراً جلال طالبانی دچار حمله­ی مغزی شد. او که رئیس­جمهور عراق فدرال است، اغلب نقش یک میانجی را میان هم­ زبانان خود و حاکمان بغداد بازی کرده است؛ از این رو، در نبود طالبانی، حفظ صلح و آرامش به مراتب سخت­تر می­شود.

نفت و گاز در مرکز رابطه­ ی گرم میان ترکیه و کردهای عراق قرار دارد. یکی از مقامات وزارتی در اربیل می­گوید: «ترکیه در روابط خود با ما، دست به ایجاد تغییراتی استراتژیک زده است، علت آن هر چه باشد بازار ما در ترکیه است.»

یکی از علل روی آوردن ترکیه به کردها، اقدامات و سیاست ­های بعضاً تنش­ برانگیز دولت نوری المالکی است که شیعیان در آن از نفوذ بالایی برخوردارند. پیوند نزدیک نوری مالکی با جمهوری اسلامی ایران و حمایت از بشار اسد در سوریه در برابر توطئه ­های غرب، دولت ترکیه را خشمگین و متقاعد کرده است که نمی­ت واند به عراق اتکا کند. هم­چنین، پیشنهاد پناهندگی ترکیه به طارق­ الهاشمی، معاون رئیس­جمهور عراق، که در ماه سپتامبر به وسیله­ ی دادگاهی در عراق غیابی به مرگ محکوم شد، عامل دیگری برای تیره و تار شدن روابط بغداد-آنکارا محسوب می­ شود. در ماه نوامبر دولت مالکی شرکت نفت دولتی ترکیه را صریحاً به دلیل عناد سیاسی از یک ناحیه در عراق اخراج کرد. در ماه دسامبر نیز او به مراقبان برج کنترل فرودگاه دستور داد تا به هواپیمای وزیر انرژی ترکیه تانر ییلدیز که برای شرکت در یک کنفرانس سرمایه­گذاری راهی اربیل بود، اجازه­ ی فرود ندهند.

به نظر می­آید دولت مرکزی عراق با تاکید بر این مطلب ­که دولت اقلیم کردستان اختیار قانونی برای عقد یا امضای قرارداد با سرمایه­گذاران خارجی را ندارد، مصمم است تا به صنعت نفت رو به ­رشد کردها مجال خودنمایی ندهد. دولت بغداد با این مدعا که تولید کنندگان نفت کردستان عراق حدود 5/1 میلیارد دلار به دولت مرکزی بدهکارند، از پرداخت سهم کردها از فروش نفت امتناع می­ورزد. برخی از شرکت­ های نفتی نگران این هستند که شاید هرگز پولی دریافت نکنند. «پارس کوتای» یکی از مدیران اجرایی گنل انرژی، یک شرکت نفتی ترک فعال در اقلیم کردستان، می­گوید که اتکا به پرداخت از جانب مقامات دولت مرکزی عراق مانند «ریختن نفت در چاه» است. گفته می­شود اکنون صادرات نفت کردها به حدود 30000 بشکه در روز کاهش یافته است.

 این وضعیت به نفع هیچ کس نیست. گفته می­شود شرکت­ های نفتی فعال در کردستان که اکنون سرمایه­ گذاران بزرگی چون ExxonMobil وChevron نیز در زمره­ی آنان قرار دارند، تاکنون حدود 10 میلیارد دلار در صنعت نفت اقلیم کردستان سرمایه گذاری کرده­اند. رسیدن به سقف 2 میلیون بشکه در روز، آن­طور که حکومت محلی اربیل در نظر دارد، سرمایه­ گذاری ­های کلان تری را طلب می­کند. طبق طرح تسهیم درآمد عراق، بیش از چهارپنجم پول حاصل از فروش­ نفت متعلق به بغداد و 17 درصد متعلق به کردها است. اگر اجازه دهند که نفت این منطقه به شریان ­های اقتصادی وارد شود، کردستان که اکنون وبال­گردنی برای عراق محسوب می­شود، در آینده­ای نه­ چندان دور به شریکی ویژه بدل خواهد گشت. به قول آشتی هورامی وزیر نفت کردها «این یک معامله­­ ی برد- برد است».

اما سیاست­ های مرکز گرایانه ­ی دولت مالکی عملا مخالف این است که امور کردها را به دست خودشان واگذار شود. او می­گوید خط­ مشی نفتی کردها دیگر مناطق و ولایات نفت ­خیز عراق را نیز به اتخاذ سیاست ­های مشابهی ترغیب و تشویق می­کند که این مساله می­تواند به فروپاشی کشور منجر گردد. دولت­های غربی که از قدرت ­گرفتن ایرانی مقتدر در منطقه هراس دارند، در نزاع میان بغداد و اربیل، طرف مالکی را گرفته اند. آمریکایی ­ها بر ترکیه فشار می­آورند تا حمایتش از کردهای عراق را کاهش دهد.

در هفته­ های اخیر آقای مالکی ارتش عراق را در امتداد خط مرزی که منطقه­ی کردنشین را از بقیه­ی عراق جدا می­کند مستقر کرده است. انفجارهای پی ­در پی در دو هفته ­ی گذشته دست­ کم ده نفر را از پا درآورده است. رهبران کرد می­گویند که آماده ­ی جنگ اند و در همین راستا، هزاران تن از جنگ­ جویانشان موسوم به نیروهای پیشمرگه را برای مقابله با ارتش عراق به مناطق مرزی اعزام کرده اند. در حال حاضر، آن­ها از بالای رشته­ کوهی در شمال غربی کرکوک سربازان عراقی را رصد می­کنند که چندصد یارد پایین­تر در دشت گرد هم آمده­اند. یک افسر کرد می­گوید: «اگر یک پیشمرگه کشته شود، جنگ آغاز می­شود».

منبع: اکونومیست / ترجمه: هادی آذری

/ 0 نظر / 5 بازدید