شهرستان ملکان

 

مَلِکانْ (مَلِک‌ْکَنْدی) یکی از شهرهای جنوب‌غربی استان آذربایجان شرقی و مرکز شهرستان ملکان است. این شهر با ۲۵٬۳۱۲ نفر جمعیت در سال 1390 خورشیدی به‌عنوان دوازدهمین شهر استان شناخته می‌شود.[۲] ملکان در جنوب‌شرق دریاچهٔ ارومیه و در محل اتصال استان‌های آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی قرار گرفته‌است. این شهر با وسعت 1007 کیلومتر مربع (2.2 درصد مساحت استان) برسر راه تبریز-میاندوآب و در ۱۵۰ کیلومتری جنوب مرکز استان واقع شده‌است.[۳]

به عقیدهٔ برخی از کارشناسان، چون ملکان در گذشته حاکم (ملک) زیادی داشته، از همین‌روی نام آن را «ملک‌کندی» نهاده‌اند. به اعتقاد گروهی دیگر، پیش‌تر یکی از اربابان این شهر «ملک‌نیا» نام داشته و نام این شهر از نام این ارباب گرفته شده‌است.

 

موقعیت و وسعت و قلمرو شهرستان ، طول و عرض جغرافیایی، شهرستانها و استانهای همجوار

موقع جغرافیایی: شهرستان ملکان بر اساس نقشه توپوگرافی به مقیاس 1 بر 50000 در محدوده شمال غربی کشور بی مختصات 45 درجه و 55 دقیقه تا 46 ردجه و 26 دقیقه طول شرقی نسبتب به نصف النهار مبداء و بین 36 درجه و 53 دقیقه الی 37 درجه و 17 دقیقه عرض شمالی نسبت به خط استوا واقع شده است.

 

موقعیت نسبی: شهرستا ملکان محل اتصال سه استان آذربایجان شرقی و غربی و کردستان می باشد در جانب شرقی دریاچه ارومیه و در 150 کیلومتری جنوب شهرستن تبریز در مسیر جاده ترانزیتی تبریز ـ میاندوآب واقع شده است که از شمال و شمال شرقی به شهرستان مراغه و از سمت شمال به شهرستان بناب و از قسمت جنوب و جنوب غربی به شهرستان میاندوآب از استان آذربایجان غربی و از سمت غرب و شمال غربی به دریاچه ارومیه و سرزمینهای غربی به دریاچه ارومیه و سرزمینهای شوره زار اطراف دریاچه محدود می شود و فاصله آن تا شهرستان مراغه 32 کیلومتر، بنا 22 کیلومتر و میاندوآب 22 کیلومتر با وسعتی حدود 840 کیلومتر با وسعتی حدود 840 کیلومتر مربع 2/3% مساحت کل استان را به خود اختصاص داده است.

 

چگونگی پستی و بلندی و کوهها و ارتفاعات مهم و ...:

            مطالعات پیدایش و تحول شکل ناهمواریهایت زمین یکی از مهم ترین بخشهای جغرافیایی طبیعی به شمار می آید، این قسمت از جغرافیای طبیعی را می توان به عنوان یکی از پایه های اساسی کلیه مسائل مربوط به جغرافیا تلقی کرد زیرا ناهمواریهای سطح زمین عامل بسیار مهمی در سایر پدیده های جغرافیایی از قبیل آب و هوا، پوشش گیاهی، ساختمان خاک، زندگی جانوری، هیدورلوژی و یغره است و نیز در اکثر فعالیت های انسانی از قبیل چگونگی توزیع جمعیت در نواحی مختلف و فعالیتهای کشاورزی و صنعتی و خدماتی و ارتباطات و در بسیاری از فعالیتهای دیگر انسانی است.

کل سرزمینهای موجود در محدوده این شهرستان را از نظر توپوگرافی می توان به دو واحد کوهستانی یا ناهموار و واحد هموار جلگه ای تقسیم کرد. زا طرفی دیگر خود واحد کوهستانی یا ناهموار نیز از نظر ارتفاع به واحدهای زیر تقسیم می شوند:

الف: واحدهای کوهستانی کم ارتفاع (1800- 1500 متر ارتفاع)

ب: واحدهای کوهستانی مرتفع (220-1800 متر ارتفاع)

در ادامه به بررسی هر کدام از نواحی فوق می پردازیم.

 

واحدهای کوهستانی ناهموار:

            حدود 35% از مساحت شهرستان ملکان را اراضی مرتفع با بیش از 150 متر ارتفاع فرا گرفته است که این واحدهای کوهستانی نواحی شمالی و شمال شرقی و شرق این شهرستان را اشغال کرده اند. واحدهای کوهستانی موجود در محدوده این شهرستان را می توان از لحاظ موقعیت جغرافیایی به دو دسته تقسیم کرد:

کوههای شمالی ـ کوههای شکال شرقی و شرقی

 

کوههای شرقی: ای کوهها از مشرق روستای علی آباد (گوران قشلاق) شروع شده و با جهت غربی و شرقی تا رودخانه مردق چای یا مردی چای به طول 11 کیلومتر ادامه می یابد. این کوهها در زبان محلی قره قشون نامیده می شوند. مرتفع ترین نقطه این واحد گوداغ با ارتفاع 1584 مرت است. شیب عمومی این منطقه بین 10 تا 30% است که به طرف جنوب غربی و جنوب از میزان آن کاسته می شود این واحد کوهستانی جزء سازنده تیز کوهه به شمار می آید. از نظر سنگ شناشی جنس تشکیل دهنده این واحد کوهستانی از انواع شیل ماسه و سنگ کوارتزیتی و سنگ دوره کرتاسیه می باشد.

 

کوههای شمال شرقی و شرقی: این کوهها از محدوده شمال شرقی این شهرستان شروع و با جهت شمالی ـ جنوبی تا تپه (اله قلی) در شمال روستای حسن آباد لیلان در جنوب شرقی این شهرستان گسترده شده اند طول این واحد کوهستانی حدود 29 کیلومتر بوده و شامل کوههای لیلی داغی (2000) کوه گاومیشی (1953) اکی داغی، آغ داغ (1800)، کوه دیزج، کوه جانباز، کوه قطور بویوک، کوه قطور اجاق، قطور یاستی، محمود داغی ، بوداخان داغی، اوش باز و قراول داغی است. مرتفع ترین کوه این شهرستان در منتهی الیه شمال شرقی این شهرستان با ارتفاع 2153 متر در این واحد کوهستای بوده و جزء کوههای شمال شرقی این شهرستان است شیب عمومی این واحد کوهستانی بین 5 تا 50% متغیر است که مقدار آن از شمال شرقی به جنوب غربی و از مشرق به غرب کاهش می یابد.

در واحد کوهستانی شمال شرق و شرقی این شهرستان از نظر سنگ شناسی رسوبات بسیار متنوعی به قرار زیر ملاحظه می گردد.

ـ سنگ آهک اوربیتولین دار به رنگ خاکستری تیره ـ دوره کرتاسه

ـ شیل، ماسه سن، عدسی های زغال سنگ ، دوره ژوراسیک

ـ سنگ آهک ، آهک دولومیتی چرت دار و تودهی ـ دوره ژوراسیک

ـ شیل ماسه سنگ کوارتزیتی، سنگ آهک ـ دوره کرتاسه

ـ پادگانه های آبرفتی قدیمی و مخروط افکنه های بادبزنی شکل ـ دوره کوارتزی

ـ سنگ آهک ، آهک دولومیتی و کی دولومیت ـ دوره پرمین

ـ توف ، ماسه سنگ، سیلتون و گنگومورا ـ دوره میوسن

ـ سنگهای آذرین و بطور کلی لاتریک ـ دوره ژوراسیک

 

 واحدهای کوهستانی کم ارتفاع (1800-1500):

            بخشی از کوههای شمالی (قره قشون) که قسمتی از آنها در محدوده سیاسی این شهرستان قرار دارند جزء واحدهای کوهستانی کم ارتفاع محسوب می شوند چار که دامنه تغییرات ارتفاعی این مجموعه کوهستانی از 1400 تا 1584 متر در کوه (گوداغ) در کوهستان قره قشون می باشد.

قسمت اعظمی از کوههای شمال شرقی و شرقی این شهرستان را کوههای کم ارتفاع یا با ارتفاع کمتر از 1800 متر تشکیل می دهند این کوههای کم ارتفاع بیشتر از 97% مساحت کل ناهمواریهای این شهرستان را شامل می شوند مهمترینهخ کوههایی که در این گروه قرار گرفتهاند عبارتنداز اکی داغ (1680)، کوه دیزج (1720)، جانباز داغ (1510)، کوه قطور بیوک (1620)، کوه قطر اجاق  (1504)، کوه قطور یاستی (1523)، محمود داغی (1585)

 

واحدهای کوهستانی مرتفع (2200 ـ 1800):

            کوههای مرتفعی که ارتفاع آنها بین 1800 تا 2200 متر می باشند تنها در قسمت شامل شرقی این شهرستان قرار گرفته اند. وسعت آنها نسبت به کل ناهمواریهای موجود این شهرستان به کمتر از 3% می رسد و مهمترین کوههایی که در این مجموعه قرار می گیرند عبارتند از لیلی داغی با ارتفاع بین 2000 تا 2153 متر کوه گاومیش (1953) و آغ داغ (1860) متر که همگی در قسمت شمال شرقی این شهرستان قرار دارند که مرتفع ترین نقطه این شهرستان در منتهی الیه شمال شرقی این شهرستان با ارتفاعخ 2153 متر در این بخش واقع شده است.

 

واحدهای هموار:

            حدود 65% از مساحت شهرستان ملکان را واحدهای هموار باارتفاع کمتر از 1500 تشکیل می دهند که شامل نواحی غبری ، مرکزی و جنوبی این شهرستان می شود. ارتفاع واحدهای هموار بین 1284 متر که پست ترین نقطه این شهرستان نیز در منتهی الیه غربی آن محسوب می شود و تا ارتفاع  1500 متر می باشد شیب ارضی هموار در نواحی مرکزی این شهرستان بین 5 تا 15% و در نواحی غربی بین 3 تا کمتر از 1% کاهش می یابد. لذا می توان اذعان نمود که شیب عمومی این شهرستان از شمال به جنوب و از شرق به غرب کاهش می یابد به طوری که در نواحی غربی از جمله آروق، ملکان، سرمه لو، لکلر و تپه اسماعیل آباد به کمتر از 1% تقلیل می یابد.

از نظر زمین شناسی بخش وسیعی از اراضی هموار غربی و جنوبی بوسیله رسوبات پادگانه ای آبرفتی جوان و مخروط افکنه ای آبرفتی دوره کوارتزی پوشانده شده اند. از نظر رفولوژی اراضی هموار این شهرستان بخشی از جلگه میاندوآب به شمار می آید که در قسمت سفلای مردی چای لیلان و قوری چای تشکیل یافته اند که در مقیاس کوچک می توان اراضی هموار این شهرستان را تحت عنوان جلگه ملکان نامید.

 

وضعیت آب و هوایی و میزان بارندگی در شهرستان:

            تاثیر شرایط اقلیمی در مقیاس جهانی: به طور عمده آب و هوای شمال غرب کشور که شهرستان ملکان نیز قسمتی از آنرا شامل می شود تحت تاثیر بادهای آسیای مرکزی (سیبری)، اقیانوس اطلس، دریای سیاه ، دریای مدیترانه ای و دریای مازندران قرار می گیرد که به طور خلاصه می توان رژیم بارندگی های آنها را به شرح ذیل توضیح داد: جرایان سیبری و آسیای مرکزی پس از رسیدن به دریای خزر به شعباتی تقسیم و کم اهمیت ترین شعبه آن از جهت شرقی و شمال شرقی آذربایجان شرقی را تحت تاثیر قرار می دهد. این جریانات در پائیز، بهار و زمستان ریزش بارانهای منطقه را موجب می گردند که مقداری از نزولات زمستانی آن به صورت برف می باشد. کلیه جریانات شرقی و شمال شرقی در سطح استان به نام "بادمه" یا باد خزری معروفیت دارد از این رو جریانات منطقه ارسباران حداکثر بهره را برده و به طرف پایین تر از تاثیرات آن کاسته می شود. جریانات مدیترانه و دریای سیاه جهت غربی داشته و در بسیاری از نقاط استان به نام گرمیچ، گرمیش ، آغ یل و یا باد سفید نامیده می شود این جریان در فصول سرد و اوایل بهار نزولاتی را موجب

1- یکی از بادهای محلی نام (دریا یلی) یا باد دریا خوانده می شود که بصورت نسیم دریا به خشکی از سمت غرب یعنی از دریاچه ارومیه به این منطقه وارد می گردد. این باد درفصل تابستان از ساعت 10 صبح تا 3 بعدازظهر بصورت نسیم دریا به خشکی و در بعد از ظهرها بصورت نسیم خشکی به دریا حرکت می نماید.

2- باد کنجی قیران یا باد بزکش یکی دیگر از بادهای محلی این شهرستان است که در برخی از اوقات سال به ویژه در فصل تابستان از جنوب و جنوب شرقی می وزد و در این ایام بادی سرد و خشک است. بدلیل اینکه این باد سرد باعث از بین بردن حیوانات اهلی شده به این نام خوانده می شود.

3- باد 10 روزه ملکان بعنوان سومین باد محلی این شهرستان بوده و بنام خود شهرستان نیز نامگذاری شده است جهت وزش این باد از جنوب شرقی به شمال غربی بوده و بادی است سرد و خشک که از اوایل فروردین ماه شروع شده و در حدود 10 روز ادامه می یابد. بنابراین در بررسی بادهای منطقه ای میتوان نتیجه گرفت که بادهای با جهت شرقی و جنوب شرقی در طول سال غلبه بیشتری دارند.

 

وضعیت پوشش گیاهی جنگل و مرتع

            مراتع حوزه استحفاظی ملکان مجموعاً میان بند و قشلاقی بوده و از نظر وضعیت توپوگرافی و آب و هوایی با نوع پوشش گیاهی شامل دوقسمت عمده می باشد :

 

1- قسمت اول در بخش شمال شرقی و جنوب شرقی ملکان واقع شده است و عمدتاً بصورت کوهستانی می باشد از نظر بافت خاک از پایداری خوبی برخوردار هستند و دارای آب و هوای تقریباً نیمه ییلاقی می باشد و میزان بارندگی بطور متوسط 250 الی 361 میلیمتر با توجه به آمار ده ساله سینوپتیک مراغه متغیر است و از نظر علوفه تولیدی و سایر محاسبات و بررسیهای دقیق امکان پذیر نبوده است و ترکیب پوشش گیاهی در مناطق کوهستانی بشرح ذیل می باشد.

1-         گون                                           6- یولاف                          11- شبدر

2-         شیر گرگ - شیر سگ                     7- علف جارویی                             12-آویشن

3-         جکن                                          8- نوعی گنگل                              13- کلاه میرحسن

4-         علف پشمکی یا گندمی                   9- چید - مرزی

5-         ارمنه - یوشان                               10- علف گندمی چمنی

2- قسمت دوم مراتع در بخش غربی شهرستان واقع شده است و عمدتاً نواحی جلگه ای و مسطح بوده است و تا سواحل دریاچه ارومیه گسترش دارد و از جمله روستاهای مجیدآباد و احمدآباد و خاکهای این منطقه در حالت کلی بغیر از بعضی قسمتهای محدود شور و قلیایی است و از نظر پوشش گیاهی نیز تا حدودی فقیر می باشد و گونه های خوش خوراک و مرغوب در این قسمت کمتر می باشد و با توجه به بالابودن سطح آب زیرزمینی و رطوبت دائمی خاک در عمقهای کمتر و بارندگی تاثیر چندانی در افزایش پوشش گیاهی و اکثراً گیاهان شورپسند می باشد و پوشش گیاهی منطقه فوق بشرح ذیل است:

1-         لور، علف شور، شوران، غرت    6        قیاق

2-         خار شتر   7                               سرمه صحرائی از خانواده اسفنجیان

3-         چچم چمنی  8                          نوعی مرغ خرمن

4-         قندرقا - سازو 9                        نی - قمیش

5-         گز

 

 

منابع آبی شهرستان

آبهای سطح الارضی

رودها: این شهرستان دارای دو رودخانه فصلی بنامهای   1- رودخانه مردق (مردق چای)

2- رودخانه لیلان چایی می باشد که خصوصیات هریک از رودخانهها بشرح زیر می باشد.

1- رودخانه مردق : رودخانه مردق چای که در منطقه به مردی معروف است با آبدهی متوسط 132میلیون متر مکعب در سال از دامنه جنوبی کوه سهند سرچشمه گرفته و در جهت جنوب جریان یافته و با اتصال شاخه های فرعی نظیر مغانجیق چای مسیر خودرا به شهر مراغه ادامه داده و از داخل شهر ملکان گذشته و وارد دریاچه ارومیه می شود مساحت حوضه آبریز رودخانه در ایستگاه ئیدرومتری قشلاق امیر آباد  معادل 8/376 و در ایستگاه شیخ بابا 470 کیلومتر مربع از نظر میزان دبی طغیانی رودخانه مردق چای جدول زیر دبی های حداکثر

لحظهای با دور برگشتهای مختلف را نشان می دهد.

 

دوره های برگشت (سال)

2   5  10   20 25 50 100 200

دبی حداکثر لحظه ای مترمکعب در ثانیه :

63   107 136  177 189  240 290 347

 

                                                        

                                               

2- رودخانه لیلان چای: یکی دیگر از رودخانه های ملکان لیلان چایی است که از کوه سهند جنوبی سرچشمه میگیرد و این رودخانه از دو شاخه اصلی تشکیل شده یکی بنام بلوک آباد و دیگری بنام سراجو چای که در محلی بنام روستای کوسه صفر به هم می رسند و تشکیل لیلان چای را می دهند و سپس این رودخانه بمست جنوب غربی حرکت کرده و در روستای اغچه دیزج شاخه های کوچکی هم که از روستاهای گل تپه آغبلاغ را دریافت کرده و پس از عبور از روستای قوشقیه، جیغالو و شیرین کند در داخل شهر میاندواب وارد زرینه رود می شود.

مساحت این رودخانه در ایستگاه لیلان چای 692 کیلومترمربع و ارتفاع متوسط آن 1771 متر و شیب متوسط آن 5/9%  و طول رودخانه 6/89 کیلومتر و محیط این رودخانه 5/197 کیلومتر می باشد.

چشمهها و قنوات : تعداد چشمه ها و قنوات موجود در این شهرستان بشرح جدول صفحه بعد می باشد:

از غلات و درختان را دارد و با توجه به منابع آبی فراوان بخصوص کانالهای آبرسانی که آب آن از سد نوروزلوی میاندوآب تامین می شود و همچنین رودخانه ها و چشمه ها و قنوات و چاههای آب عمیق و نیمه عمیق اهمیت منطقه همواره در طول تاریخ  مدنظر بوده و این مهم برحساسیت منطقه افزوده است.

/ 0 نظر / 23 بازدید