نفوذ آمریکا در آسیای مرکزی در چارچوب ژئوپلیتیک

با وجود پایان یافتن رقابت ژئوراهبردی آمریکا و روسیه بعد از جنگ سرد، چنین به نظر می رسد که در حوزه قفقاز و آسیای مرکزی به رقابت خود ادامه میدهند. پس از فروپاشی شوروی، خلاء قدرت در آسیای مرکزی موجب ورود قدرت های دیگر از جمله آمریکا در منطقه شد که بازی بزرگ دیگری را رقم زد. این رقابت میان قدرت های منطقه ای و فرامنطقه ای با کسب برتری های ژئوپلیتیک، توانایی شکل دهی به ساختارهای امنیتی، تسلط بر منابع انرژی و مهتر از همه توسعه نفوذ بر کشورهای آسیای مرکزی و جلوگیری از به قدرت رسیدن آنهاست.

 

تحولات پس از جنگ سرد، نخست استفاده انحصاری از قدرت نظامی به عنوان ابزار قدرت ملی را محدود کرده است، در قرن ۲۱ توانمندی اقتصادی در سطح بین الملل، کنترل تولید و صدور کالا، خدمات و سرمایه گذاری اهمیت ویژه ای دارد. مناطق ژئوپلیتیک و ژئوراهبردی به مناطقی منطبق است که دارای منابع طبیعی و تولید ناخالص قابل توجه باشد. حال اگر مناطق راهبردی دوران جنگ سرد ( ژئوپلیتیک) با عامل اقتصادی (ژئواکونومیک) منطبق شوند، آن مناطق موقعیت بین المللی منحصر به فردی خواهد یافت و در نتیجه نقش محوری در تدوین راهبردهای جهانی پیدا خواهند کرد. در حال حاضر آمریکا کشور قرقیزستان را که دارای ۱۹۸۵۰۰ کیلومتر مربع مساحت در قسمت شمال شرقی آسیای مرکزی واقع شده و از شرق و جنوب شرقی با چین، از شمال با قزاقستان، از جنوب با تاجیکستان و از غرب با ازبکستان همسایه است، که به دلیل موقعیت راهبردی آن مورد توجه خاص قرار داده است..

پایگاه هوایی نظامی آمریکایی ماناس در ماه دسامبر سال ۲۰۰۱ در فرودگاه بیشکک پایتخت قرقیزستان برای سوختگیری هواپیماهایی که در چهارچوب عملیات "آزادی شکست نا پذیز" نظامیان در افغانستان که از این کشور حمل و نقل می کنند، به اندازه ۳۰ در صد از این پایگاه تامین می شود. این پایگاه یکی از ۶ پایگاه نظامی مهم آمریکا در جهان به شمار می رود قرارداد استقرار پایگاه نیروی هوایی آمریکا در فرودگاه بیشکک تا سال ۲۰۱۴ به اوضاع در افغانستان و آمادگی واشنگتن برای افزایش اجاره بستگی دارد،اما مقامات سطوح مختلف ایالات متحده با سفر به بیشکک و مذاکره با مقامات قرقیزستان، برای حفظ این مرکز و تمدید حضور نظامی در این کشور تلاش می‌کنند. 
چرا پایگاه نظامی "ماناس" در قرقیزستان برای آمریکا مهم است؟
اهمیت ژئوپولیتیک آسیای مرکزی و قفقاز و خزر تا به حدی است که حتی برخی از صاحبنظران در مقابل این فرضیه که منابع انرژی موجب اهمیت دادن به این منطقه شده است، معتقدند که اهمیت ژئوپولیتیک منطقه باعث اهمیت یافتن منابع انرژی آن شده است. مهمترین استدلال این دسته از تحلیل گران، مبالغه هایی است که در سال های پایانی قرن بیستم در خصوص ذخایر انرژی دریای خزر صورت گرفت. 
همجواری با چین به عنوان قدرت جدید در حال ظهور، ایران با جایگاه در حال رشد و روسیه ای که با جاه طلبی های منطقه ای خود همچنان بزرگترین قدرت غیرغربی به شمار می آید، به حد کافی اهمیت ژئوپولیتیک و ژئوراهبردی این منطقه را به ویژه برای آمریکا برجسته می کند. کشورهای آسیای مرکزی پس از استقلال با دو تحول ژئوپولیتیک داخلی و منطقه ای مواجه شدند. 
۱- چالش های مربوط به مسائل سیاسی، قومی، هویتی و مرزی که به یکی از عوامل اختلاف و مناقشه در منطقه تبدیل شده است 
۲- خلاء ناشی از فروپاشی شوروی و افزایش رقایت بین قدرت های منطقه ای و فرامنطقه ای. 
به دنبال وقایع ۱۱ سپتامبر و طرح آمریکا برای مبارزه با تروریسم، احداث پایگاههای نظامی آمریکا در آسیای مرکزی و سپس حضور نظامی آمریکا و ناتو در افغانستان وضعیت ژئوپلیتیک جدیدی برای آسیای مرکزی به وجود آورده که با چالش ها و فرصت هایی همراه بوده است. از جمله این که به موازات کمکهای اقتصادی به کشورهای آسیای مرکزی ، آمریکا به حرکت جوامع به سوی مردم سالاری تاکید می کنند، که این موضوع مشروعیت رهبران را کاهش می دهد. از سوی دیگر نفوذ آمریکا و رقابت قدرت های دیگر در این منطقه موجب سردرگمی سران کشورها در سیاست خارجی خود شده است که بکارگیری روش آزمون و خطا، روابط نزدیک با روسیه یا آمریکا و یا کشورهای دیگر را در پی داشته است. 
علاوه بر این ذخایر نفت و گاز طبیعی، اهمیت موقعیت راهبردی منطقه آسیای مرکزی را افزایش می دهد.آمریکا بازیگر اصلی در فرامنطقه ای در آسیای مرکزی است که در جستجوی هدف های اقتصادی و ژئو راهبردی قصد دارد فرایندهای منطقه ای را تحت کنترل خود بگیرد . درباره اهمیت آسیای مرکزی در بین دولتمردان آمریکا اتفاق نظر وجود ندارد . برخی معتقدند حملات ۱۱ سپتامبر اهمیت ژئوپلیتیک و راهبردی این منطقه را برای آمریکا افزایش داده است که سبب تاسیس پایگاه های نظامی آمریکا در منطقه شد. 
منافع آمریکا در آسیای مرکزی و قفقاز
1-گسترش سیاست های آمریکا در جمهوری های جداشده از اتحاد شوروی برای جلوگیری از ظهور دوباره توسع طلبی روسیه 
2- جلوگیری از نفوذ ایران در منطقه آسیای مرکزی 
3- جلوگیری از انتقال منابع انرژی منطقه از راه ایران با هدف مهار و انزوای ایران 
4- جلوگیری از گسترش تسلیحات هسته ای 
5- حمایت از حقوق بشر ( در صورتی که اکثرِ کارشناسان مسائل بین الملل معتقدند که آمریکا از سالها قبل به علت حضور نظامیان خویش در پایگاه هوایی مناس از موضوعاتی نظیر دمکراسی، حقوق بشر و آزادی بیان در این کشور چشم پوشی کرده است وبه نقض حقوق شهروندان قزاقستان اصلا واکنشی نشان نمی دهد) 
6- حفاظت از محیط زیست ( که به دلیل خسارات وارده به محیط زیست قرقیزستان و به خصوص زیان‌های زیست محیطی در مناطق پیرامونی فرودگاه "مناس" همواره مورد اعتراض سازمان‌های غیردولتی و مردم نواحی مختلف استان "چوی" این کشور بوده است. به نحوی که تخلیه سوخت جنگنده‌های آمریکایی بر فراز مزارع محدود کشاورزی این کشور اولین اقدام نظامیان آمریکایی در تخریب مزارع مردم قرقیزستان و آسیب رساندن به محیط زیست این کشور بوده است) 
7- جلوگیری از رشد اسلام در منطقه 
8- مهار جنگ های داخلی (در صورتی که انقلاب رنگی سال ۲۰۰۵ در قرقیزستان یک کودتا بود که با مدیریت مستقیم آمریکا صورت گرفته بود. وقوع «انقلاب های رنگی» در فضای شوروی سابق و مشخصا در اوکراین، گرجستان و قرقیزستان منجر به محکومیت مردم برای تجربه کردن بحران های طولانی شد که این مسئله قرقیزستان را برای مدت طولانی عقب انداخته است) 
9- سرمایه گذاری در مورد اکتشاف و استخراج مواد اولیه در این کشورها 
آمریکا برای دستیابی به اهداف و منافعش در این منطقه از ۳ دسته ابزار استفاده کرده است: 
1- از راه کشورهای دوست و متحد خود چون ترکیه، پاکستان، عربستان سعودی، اسرائیل و کشورهای اروپایی 
2- از راه نهادها و سازمان های سیاسی، حقوقی و مالی بین المللی همچون صندوق بین الملل پول، بانک جهانی، سازمان ملل متحد و شرکت های چند ملیتی وابسته به خود 
3- به شکل مستقیم با تاسیس پایگاه نظامی و استقرار نیروهای خود در این مناطق و رمایه گذاری در شرکت های خصوصی و دولتی در زیرساخت های این کشورها بخصوص در بخش انرژی 
فروپاشی نظام دوقطبی و پایان جنگ سرد، هرچند رقابت قدرت ها را در بسیاری از مناطق را از میان برد، اما فضای ژئوپلتیک و ژئواکونومیک نوینی را در آسیای مرکزی برای رقابت قدرت های بزرگ منطقه ای و فرامنطقه ای فراهم کرد. این قلمرو که تا پیش از این حیاط خلوت روسیه به شمار می آمد، اکنون پذیرای بازی بزرگ جدید قدرتی چون آمریکا و رقبایش شده است. 
آمریکا طبق توافق با مقامات قرقیزستان باید در سال ۲۰۱۴ و همزمان با خروج نظامیان ناتو از افغانستان، پایگاه ماناس قرقیزستان را تخلیه کند اما ظاهرا" واشنگتن از رهگذر افزایش ۸ درصدی کمکهای مالی خود به این جمهوری آسیای مرکزی در پی تطمیع مقامات ارشد دولت قرقیزستان برای قبول ادامه حضور نظامی خود در این پایگاه است، این در حالی است که حجم کمک های به اصصطلاح حقوق بشری این کشور به آسیای مرکزی و قفقاز کاهش یافته است. 
از طرفی جامعه قرقیزستان طی روزهای اخیر شاهد موج جدیدی از اعتراضات ضد‌آمریکایی جوانان بوده است زیرا معتقدند نظامیان آمریکایی در مدت زمان حضور خود در این پایگاه که خارج از کنترل نهاد‌های رسمی بیشکک بوده، تحت پوشش مصونیت دیپلماتیک، انبارهای سلاح‌های شیمیایی و بیولوژیکی ایجاد کرده‌اند، که این مسئله خطرات بسیاری برای قرقیزستان در پی خواهد داشت. به نظر این گروه از جوانان هدف از انبار این سلاح‌ها، استفاده احتمالی آمریکا در جنگ علیه کشورهای منطقه خواهد بود که این مسئله خطرات بسیاری برای قرقیزستان در پی خواهد داشت. 
هنوز افکار عمومی جامعه قرقیزستان ناهنجاریهای اجتماعی و قانون شکنی های نظامیان امریکایی در قرقیزستان را از یاد نبرده است . قانون شکنی و ناهنجاریهای رفتاری از قتل شهروندان قرقیز گرفته تا تخریب مزارع کشاورزی اندک این کشور و انجام فعالیتهای مخرب جاسوسی علیه دولتها و کشورهای منطقه و نیز حمایت از گروههای افراطی و کشف اسلحه در برخی ساختمانهای متعلق به مخالفان دولت بخشی از عملکرد نظامیان امریکایی در قرقیزستان بوده است . پرونده ای که اکنون تبدیل پایگاه ماناس به انبار سلاح های شیمیایی و بیولوژیک به آن اضافه شده است . 
رویکرد تهدید تروریسم وافراط گرایی ناگهان، قرقیزستان رابه کام آنچه بازی بزرگ نام گرفته است فروبرد که به یقین رقابت کنونی قدرت مداران جهان برای نفوذ وحفظ سلطه یادآورهمان رقابت های قرن نوزدهم میان امپراتوری های بریتانیا و روسیه بر سر دسترسی به هند است ،این رقابت هاباهمان ماهیت اقتصادی گذشته ولی متفاوت ، برای دسترسی به انرژی و سایر منابع طبیعی، مسیرهای تجاری و اخیرأ راه تدارکات غرب برای عملیات ناتودر افغانستان درجریان است 
قرقیزستان که یکی از فقیرترین کشورهای این منطقه است، توجه اصلی بین المللی برای دسترسی به پایگاه های نظامی درین کشورمتمرکزمیباشد.پایگاه هوایی ماناس به خصوص پس از بسته شدن پایگاه هوایی "کی ۲" در ازبکستان، به یک مقر استراتژیک برای عملیات ارتش آمریکا در افغانستان مبدل شده است. با طولانی شدن عملیات تحت رهبری آمریکا در افغانستان و در نتیجه ادامه منافع نظامی واشنگتن در منطقه، حساسیت ها درمقابل حضورآمریکا درمنطقه وخصوصأ از طرف مسکو در حال افزایش است ومقام های قرقیزی برای پیشبرد منافع خود، واشنگتن و مسکو را مقابل هم قرار داده اند. 
بهر صورت؛ادامه وضعیت در کل جمهوریت های نو ظهور اعم از اروپای شرقی، آسیای مرکزی و جمهوریت های قفقاز برای امریکا و ناتو قابل قبول نبود. 
جنگ بر ضد تروریسم در منطقه در واقع اهداف پنهان دیگری را دنبال میکرد که آن عبارت از برقراری روزافزون سلطه امریکا بر قسمت های جهان بود ،درین وقت که روسیه از بار مشکلات سیاسی و اقتصادی داخلی از یکطرف و قروض خارجی از طرف دیگرنمی توانست پیشروی های ناتو را سد واقع شود. با این حال آمریکا تحت نقاب جنگ بر ضد تروریسم خواست تابه مناطقی قدم بگذارد که ازدیدگاه دکترین امنیتی ونظامی جدید روسیه ساحه نفوذ آن قلمداد میشد.استقرار نیروهای نظامی ناتو و امریکا در پایگاه های نظامی کشورهای آسیای مرکزی،ق دم نخست در راستای نیل به اهدف یادشده به حساب می آید. 
آمریکا به هیچ وجه قصد خروج از خاورمیانه را ندارد، نیروهای نظامی آمریکایی بعد از اشغال افغانستان تا کنون از هر کشوری خارج می‌شوند به کشور دیگری منتقل شده و در آنجا مستقر می‌شوند؛ همچنان که از عراق خارج شده و در کویت مستقر شدند. 
بررسی نقش قدرت‌ها و بخصوص آمریکا در جهت استفاده از بازیگران (ساختارهای) غیردولتی کشورهای منطقه به ‌این دلیل است که در حال حاضر آمریکا به‌ کشورهای آسیای مرکزی توجه فوق‌العاده‌ای نشان می‌دهد.و مانع از به قدرت رسیدن نخبگان مخالف خود در کشورهای آسیای مرکزی خصوصا قرقیزستان باشد تا بتواند حظور خود را در این کشور تداوم بخشد. 
در یک دهه گذشته تلاش‌های نیروهای آمریکا و ناتو در افغانستان نتوانست منجر به‌ فراهم کردن آینده‌ای باثبات برای این کشور شود اما در عین حال، آمریکا با استفاده از شرایط موجود به ‌اجرای استراتژی «مدیریت بی‌ثباتی» پرداخت تا از این طریق بتواند از تقویت نفوذ روسیه و چین در منطقه جلوگیری کند. 

منابع 

1-الهه کولایی، بازی بزرگ جدید در آسیای مرکزی، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین الملل، ۱۳۸۴ 
2- حبیب الله ابولحسن شیرازی، منافع ملی آمریکا در آسیای مرکزی در رقابت با روسیه، فصلنامه مرکز مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شماره ۲۹، ۱۳۷۹ 
3- روی آلیسون، لنا جانسون، امنیت در آسیای مرکزی: چارچوب نوین بین المللی، ترجمه محمد رضا دبیری، دفتر مطالعات سیاسی و بین الملل، تهران، ۱۳۸۲ 
4- پروین داداندیش، گفتمان ژئوپلتیک در آسیای مرکزی ، فصلنامه ژئوپلتیک، شماره ۱، ۱۳۸۶ 
http://uzbek.irib.ir/persian- 5 
http://www.farsnews.com/newstext.php- 6 
http://www.islamtimes.org- 7
http://pe.ria.ru/foreign/internatinal/۲۰۱۲۰۲۲۲/۱۲۹۹۵۸۳۷۹- 8. 
http://www.iranparto.com-9 
http://www.parsatinegar.com/Farsi 
http://newsblogger.blogfa.com/post-۱۸۰.aspx 
/ 0 نظر / 19 بازدید