بررسی نوار مرزی ایران و ترکیه از منظر جغرافیای نظامی – امنیتی

واژگان کلیدی:

مرز، نوار مرزی، جغرافیای نظامی، جغرافیای امنیتی، مناطق کردنشین، امنیت ملی.

مقدمه

پیوندهای تاریخی، قومی و فرهنگی ایرانیان با حوزه ای به مراتب گسترده تر از انچه در چارچوب مرزهای کنونی کشور جای گرفته است، حوزه برون مرزی ایران را یک جنبه مهم و تعیین کننده داخلی می بخشد که به قیچ وجه نمی توان از آن غافل شد. آنچه در نهایت ماهیت این مرز بیرونی را شکل داده و از آسیب پذیری آن در مقابل بسیاری از تحولات احتمالی می کاهد، در درجه اول شناسایی مشخصات و ویژگی های این حوزه و سپس فراهم آوردن زمنیه ای از همبستگی و تعلق براساس این مشخصات و ویژگی ها می باشد.

به اعتقاد برخی از کارشناسان سیاسی، ترکیه بعنوان یک الگو در منطقه خاورمیانه از طرف دول غربی خصوصا آمریکا مورد حمایت است، ترکیه درباره روابط با اسارئیل، ایالات متحده آمریکا و اتحادیه اروپایی استراتژی های فراملی و فرامرزی دارد و از دهه ۵۰ با ورود به ناتو به رعایت قراردادهای این پیمان و همکاری یا آمریکا ملزم شد و از زمره اولین کشورهایی بود که موجودیت اسرائیل را به رسمیت شناخت. پیمان های امنیتی و دفاعی چندگانه با آمریکا از جمله خرید تجهیزات نظامی، موافقت با استقرار سامانه رادارسپر دفاع موشکی ناتو در نزدیکی مرزهای ایران، و همچنین اجازه استقرار و پرواز هواپیماهای جاسوسی بدون سرنشین آمریکایی در منطقه جنوب شرق این کشور، همگی بیانگر تهدیدی جدی برعلیه منافع و امنیت ملی نظام جمهوری اسالمی ایران میباشد. به طوری که مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی ایران با انتشار گزارشی اعلام کرد: اسقرار بخشی از سامانه شپر دفاع موشکی آمریکا در ترکیه و در همسایگی ایران، در مجموع می تواند تهدیدی جدی علیه ایران تلقی شود. روابط سیاسی دو پهلو و تردید آمیز این کشور در قبال ایران و اسرائیل، این کشور رابه لحاظ دفاعی و امنیتی غیرقابل اعتماد کرده است.

به هر حال آنچه مسلم است اینکه ترکیه در دوره پس از یازده سپتامبر ۲۰۰۱ تاکنون با حمایت غرب تلاش کرده تا خود را به عنوان یک قدرت منطقه ای نشان دهد. اما این قدرت یک قدرت منطقه ای بی آزار است و یا یک قدرت منطقه ای زورگو، جای بحث و تامل است. به قول آقای کمپ، ایران در پیرامون خود، درمهار و محاصره همسایگانی قرار گرفته است کهه منافع خود را بیشتر در برقراری ارتباط نزدیک با غرب و به ویژه آمریکا جستجو می کنند (کمپ، ۱۳۸۳: ۲۸). از آنجایی که پایداری حاکمیت جمهوری اسلامی، حفظ استقلال و تمامیت ارضی همگام با حفظ هویت و عزت ملی است لذا توجه جدی به مناطق پیرامونی بویژه منطقه شمال غرب از دیدگاه دفاعی و امنیتی امری حیاتی است.

بیان مسئله

در تاریخ به دلیل وجود حکومتها و دولت های گوناگون با سطوح مختلف قدرت، انواع قلمروها، حریم ها، پیشرفت ها عقب نشینی های جغرافیایی را شاهد هستیم. کشور همجوار ایران، ترکیه نیز با تحولات متعددی در قلمرو سیاسی خود مواجه بوده است؛ بطوری که با فروپاشی امپراطوری عثمانی در پایانی جنگ اول و پایان عمر۴۶۷ ساله ی آن، قلمرو عثمانی به کنترل قدرت های استعمارگر انگلیس و فرانسه درآمد. ولی کم کم همراه با تحولات بین المللی، بویژه جنگ جهانی دوم، بخشهایی از آن بصورت کشورهای مستقل پدیدار شدند. دراین میان کشور ترکیه جدید به رهبری مصطفی کمال پاشا(آتا تورک) در سال ۱۹۲۳ میلادی، در چووب مرزهای کنونی تاسیس و با ایران هم مرز شد(حافظ نیا، ۱۳۸۱: ۳۵۰ – ۳۴۹). در مجموع از سال ۱۵۱۴ میلادی که سلطان سلیم عثمانی به ایران حمله کرد و جنگ چالدران رخ داد تا سال ۱۳۵۹هـ .ش(۱۹۸۰میلادی) که رژیم بعثی عراق، به ایران حمله کرد ۲۵ جنگ در غرب ایران رخ داده که ۲۴ مورد آن با عثمانی و یک مورد آن با عراق بوده است. این امر اهمیت مرزهای شمال غرب به ویژه مرز بین ایران و کشور ترکیه را به روشنی بیان می کند.

اختلافات مرزی ایران و ترکیه در گذشته با تشکیل کمسیون های مشترک بین دوکشور حل وفصل می شد، که آخرین بار در سال ۱۳۱۳هـ ش. حدود مرزهای دو کشور تعیین گردیده و نقشه ای به مقیاس ۱۸۴۰۰۰ از مرز دو کشور تهیه شد (اخباری و نامی، ۱۳۸۸: ۱۶۹). هر چند که درپاره ای از موارد به علت عدم شناسایی دقیق جغرافیایی بین میله های مرزی، نکات مبهم و مورد اختلافی نیز وجود دارد. بنابراین مرز، بعنوان خط یا نواری که در حد فاصل میان دو کشور یا نواری که در حد فاصل میان دو کشور یا دو سرزمین مختلف واقع شده است (روشن وهادیان، ۱۳۸۵ : ۲۲۶) از اهمیت فوق العاده ای برای یک کشور و ملت برخوردار است و اگر جه این حد فاصل رسمی در بسیاری از اوقات، بیشتر صورت یک موضوع جغرافیایی محض با انبوهی از مختصات طبیعی را به خود می گیرد، ولی بعد انسانی و به تبع آن، دفاعی-امنیتی ان نیز برای هر ملتی حیاتی است. مرزها تعیین کننده حدود حاکمیت و مالکیت یک دولت یا نظام سیاسی هستند که کشورها و دولتها را از یکدیگر جدا و متمایز می کنند. به طور کلی اصلی ترین دلیل ایجاد مرز را می توان امنیت عنوان کرد. امنیت از روزگاران قدیم باعث شده که حکومت ها یک حدی برای سرزمین خود انتخاب کرده و از آن دفاع کنند. امروزه نیز خطوط مرزی نقش امنیتی و حفظ امنیت سرزمیتی کشورها منافع آنان را با کارکردهای جدید دارند. ریشه عمده ای از مشکلاتی را که در داخل کشور بروز می کند باید در مرزها جستجو نمود؛ زیرا ورود و خروج هرگونه اشخاص و کالاهای قاچاق، موادمخدر و وسایل منکراتی که باعث اختلال در سیستم اقتصادی، فرهنگی، امنیتی و بهداشتی می گردد، از مرزهای انجام می گیرد. اگر کنترل مطلوبی در مرزها صورت گیرد نه تنها امنیت در مرز بلکه در داخل کشور هم تامین خواهد شد. از سوی دیگر برای استان های مرزی اصول پایه دفاع و امنیت وجود دارد که باید در راهبردها و سیاست های امنیت مرزی بدان توجه شود، زیرا به دلیل مجاورت این مناطق با کشورهای هم جوار همیشه خطر تهاجم نظامی و اخلال در امنیت آنها از آن سوی مرزها وجود دارد که شمال غرب ایران بخشی از این ویژگی های مرزی را داراست و همواره باید آمادگی و هوشیاری در برابر تهاجم احتمالی را حفظ کند. منطقه مرزی شمال غرب به عنوان دیواره های دفاعی در حفظ امنیت ملی با سد کردن خطرات امنیتی احتمالی از آن سوی مرز نسبت به سایر مناطق داخلی از حساسیت و خطرات ویژه ای برخوردار است و از آنجا که ناامنی در مناطق مرزی نتایج و پیامدهای خطرناک تری دارد لازم است به ضریب امنیت عمومی در مناطق مرزی توجه خاصی معطوف گردد.

مقاله حاضر تلاشی است در جهت تبیین جغرافیایی نوار مرزی ایران و ترکیه از منظر دفاعی و امنیتی. به توضیح است از دیدگاه امنیتی در این تحقیق صرفا، فعالیت احزاب و گروهک های معاند پژاک و پ.ک.ک بررسی شده و از سایر مباحث امنیتی از قبیل قاچاق کالا سوخت، و قاچاق سلاح و … صرف نظر شده است.

پیشینه تحقیق

با بررسی و مطالعات به عمل آمده در خصوص مسائل و ویژگی های مرزی ایران، منابع متعددی موجود می باشد. ولی در مورد موضع مقاله، پژوهش مستقلی صورت نگرفته است. در اینجا به چند نمونه از آقاری که تا حدودی مرتبط به موضوع تحقیق نگارنده می باشد اشاره می گردد:

اخباری و نامی در(۱۳۸۸) کتاب خود تحت عنوان جغرافیای مرز با تاکید برمرزهای ایران، ضمن تبیین کارکردهای مختلف مرز، در مورد نحوه و مراحل تعیین حدود مرزی ایران و ترکیه مطالبی مرتبط باید ذکر شود.

جان عمویی در پایان نامه خود(۱۳۸۳) به بررسی عواملی موثر در کنترل مرزی ایران و ترکیه توسط پاسگاههای مرزی پرداخته است. در این پژوهش بیشتر به کارکردههای امنیتی مرز و نقش پاسگاه های مرزی در حفظ امنیت و ثبات مناطق مرزی اشاره شده است.

صفوی (۱۳۸۵) و عزتی (۱۳۶۸) مرزهای ایران و ترکیه را از دیدگاه جغرافیای نظامی بررسی کرده اند و کارکردهای دفاعی این بخش از مرز را تا حدودی بیان کرده اند. جلال ستاره(۱۳۸۵) در کتاب خود تحت عنوان «نگرش مفهومی به مرزهای ایران زمین» به تشریح جغرافیایی خط مرزی ایران و ترکیه پرداخته اند.

حافظ نیا( ۱۳۸۶)، درمقاله خودبا عنوان ” تاثیر خودگردانی کردهای شمال عراق بر کشورهای همسایه” ضمن تبیین و تشریح پیشینه کردها و خواست های آنها، وضعیت کردهای ایران و ترکیه را نیز پس از خود مختاری کردهای عراق بررسی کرده است.

روش تحقیق

روش اصلی این تحقیق، با توجه به ماهیت آن، توصیفی- تحلیلی است. بر این اساس در این تحقیق سعی شده است علاوه برتصویر سازی درست از ظرفیت مرزهای ایران و ترکیه، ویژگی های جغرافیایی آنرا از منظر دفاعی و امنیتی تبیین کرده و درنهایت به تجزیه و تحلیل داده پرداخته و براساس این داده های نتیجه گیری کند. لازم به ذکر است که در این تحقیق برای گرد آوری و فیش برداری آن از اطلاعات کتابخانه ای، اینترنتی و همچنین داده های میدانی استفاده شده است.

مبانی نظری تحقیق

مرز

انسان برای مشخص ساختن محیط پیرامون خود، آن گونه که با گستره فعالیت همسایه تداخل پیدا نکند، ناچار به تبیین خطوطی قراردادی در بخش پایانی و پیرامونی محیط زیست یا قلمرو خود است. گونه گسترش یافته این مفهوم خط پیرامونی است که بخش پایانی گستره فعالیت یک ملت را مشخص می سازد و جنبه ای سیاسی پیدا می کند که «مرز» خوانده می شود(مجتهدزاده، ۱۳۸۱: ۴۰). در لغتنامه های فارسی مرز را مترادف با سرحد، دربند، ثغر، حد و خط فاصل میان دو کشور ذکر کرده اند(آقا بابایی، ۱۳۸۹ :۸۸). مرز عامل تشخیص و جدایی یک واحد متشکل سیاسی یا یک کشور از دیگر واحدهای مجاور آن است( حافظ نیا، ۱۳۸۵: ۶۹). در جغرافیا انواع متعددی از مرزها وجود دارد. مرزها را به دو نوع طبیعی و قراردادی تقسیم می کنند. مرزطبیعی را اغلب، کوهستان ها، رودخانه ها و جنگل تشکیل می دهد. مرزهای قراردادی بیشتر جنبه سیاسی دارد. این مرزها نیز خود به چند نوع تقسیم می شوند ازجمله:

  • مرزهای تحمیلی: به خطوطی مرزی که بدون توجه به سیمای فرهنگی ناحیه و تنها در اثر سیاست بین المللی به وجود آمده است گفته می شوند. این مرزها عمدتا زاییده استعمار بوده و دو فرهنگ را به زور از هم جدا کرده اند، نمونه های آن زیاد است مانند مرز ایرلند شمالی و جنوبی.
  • مرزهای هندسی: مرزهای به شکل خط مستقیم را گویند مانند مرز میان کانادا و آمریکا.
  • مرزهای توافقی: که معمولا پس از مدت ها جنگ و جدال و کشمکش، براساس توافق میان دو کشور مشخص می شوند. مرزهای ایران و ترکیه از این نوع می باشد (موسسه تحقیقات بین المللی ابرارمعاصر، ۱۳۸۶: ۲۳- ۱۶).

آنچه مهم است اینکه در عصر جدید، مفهوم مرزمانند بسیاری از واژه های دیگر دستخوش تحول مفهومی گردیده است. این تحول را لااقل در دو جنبه می توان به خوبی مشاهده کرد. یکی اینکه در عصر جدید عقیده و یا دین در تعیین مرز نقشی ایفا نمی کند و تاکید برخطوط فرضی جغرافیایی است که قلمرو حاکمیتهای سیاسی هر سرزمین را مشخص می کند و تحول دوم، در خصوص گسترش مفهوم مرز به قلمرو دریایی، هوایی و زمینی و زیر سطحی است. به طور طبیعی گسترش مفهوم مرز به قلمرو هوایی و دریایی و مفهوم دریای سرزمینی، متاثر از پیشرفت های بشر و تهدیداتی است که از هوا و دریا و آبهای ساحلی ممکن است منافع یا امنیت کشورها را باخطر مواجه کند. براین اساس در حقوق بین الملل، مرز خط فرضی است که قلمرو سرزمینی کشوری را مشخص می کند. این قلمرو، فضای زمینی، هوایی، دریایی و تحت الارضی هر کشوررا شامل می شود(Martin,2003:43).

بنابراین با جمع بندی تعاریف مذکور می توان گفت، مرز عامل تشخیض قلمرو سرزمینی هر کشور یا نظام سیاسی است که اعمال قانون و حاکمیت سیاسی در آن قلمرو صورت می گیرد.

نوار مرزی

محدوده معینی از خط مرز و یا ساحل دریا را به داخل خاک کشور، نوار مرزی گویند. میزان عمق نوار مرزی در قراردادهای مشترک مرزی با کشورهای همسایه و یا توسط هیئت وزیران تعیین می گردد( خطابی، ۱۳۷۴ :۸). به عبارت دیگر نوار مرزی منطقه ای در دو سوی مرز است که به موجب توافقات دو جانبه بعنوان محدوده عمل مرزبانان تعیین گردیده است و مرزنشینان که با اسناد در حکم گذرنامه با مجوزمرزبانان به دو سوی مرز عبور و مرور میکنند تا این محدود می توانند به خاک کشور مقابل تردد نمایند. این محدوده بعنوان مثال در مرز با کشور عراق ۱۵کیلومتر، افغانستان۲۵ کیلومتر، پاکستان۶۰ کیلومتر، ترکیه ۵۰کیلومتر و کشورهای همسایه شمالی ۴۵کیلومتراست(ستاره، ۱۳۸۸:۹).

جغرافیای نظامی

جغرافیای نظامی یکی از شاخه های علوم جغرافیایی است که به بررسی و تجزیه تحلیل عوامل و پدیده های جغرافیایی برای ارائه راهبرد جغرافیایی جهت تدوین دکترین و استراتژی نظامی و پاسخگویی به نیازهای دفاعی و امنیتی در سطوح گوناگون تصمیم گیری امنیت ملی یک کشور می پردازد (صفوی، ۱۳۸۵ : ۱۷).

به عبارت ساده تر، جغرافیای نظامی تاثیر عوارض یک منطقه را در حرکات نظامی که در آن منطقه اجرا شده و یا احتمال وقوع آن میرود تعیین و در داخل سرزمین یک حکومت مستقل اثرات آن را نسبت به فعالیت های نظامی تشریح می نماید. بنابراین مشخص می شود که جغرافیای نظامی با وجود پرداختن به مسائل نظامی و دفاعی در محیط های جغرافیایی، از شاخه های علوم نظامی به حساب نمی آید. «کالینز» نیز در تعریف خود از جغرافیای نظامی آن را یکی از زیر مجموعه های علوم جغرافیایی می داند که بر تاثیر محیط های طبیعی و فرهنگی برخط مشی ها، برنامه ها، عملیات رزمی – پشتیبانی و سیاسی –نظامی از هر نوع در سطح جهانی، منطقه ای ومحلی توجه دارد(کالینز، ۱۳۸۴ : ۲). رشته مذکور به جمع آوری اطلاعات ریز کلان می پردازد، و طبیعی است که در این مطالعات، حجم وسیعی از اطلاعات اقلیمی، زمین شناسی و علوم انسانی در ابعاد مختلف آن مشاهده می شود. اطلاعاتی که دامنه آن از روستاهای پراکنده مرزی، تاکلان شهرهای کشور، یا پوشش گیاهی مناطق خشک تا جنگل های انبوه شمالی کشور و پراکندگی اندک جمعیت در سکونتگاه های روستایی تا متراکم ترین مناطق جمعیتی کشور می باشد.

قلمرو جغرافیای نظامی سه بعد است زیرا جنگ در اقیانوس ها، در زیر سطح زمین، درجو در بالای سطح زمین و در جنگ زمینی، روبه روی سطح زمین به وقوع می پیوندد.

جغرافیای امنیتی و امنیت

جغرافیای امنیتی عبارتست از تجزیه و تحلیل محیط جغرافیایی ازمنظر تهدیدات داخلی معین و متصور و روشهای آن در چارچوب ملاحظات امنیتی جهت ارائه راهبرد جغرافیایی. در واقع، جغرافیای امنیتی علم تحلیل فضایی فرصتها و تهدیداتی است که یک واحد سیاسی در سطوح داخلی، منطقه ای و جهانی با آن مواجه است. امنیت به معنای فراغت از هر گونه تهدید و تعرض به حقوق و آزادی های مشروع و قانونی شهروندان است و از سه لایه اصلی و کامل تشکیل شده است که عبارتند از: امنیت فردی، امنیت اجتماعی، امنیت ملی.

امنیت یک مفهوم چند وجهی است و به همین جهت درباره ی آن تعاریف متعددی ارائه گردیده و در مورد معانی آن اختلاف نظر زیادی وجود دارد. تعاریف مندرج در فرهنگ لغت درباره­ی مفهوم امنیت بر روی« احساس آزادی از ترس» یا احساس امنیتی که ناظر بر امنیت مادی و روانی مادی و روانی است تاکید دارند. «استانلی هافمن» امنیت ملی را حمایت هر ملت از صیانت و دور نگهداشتن جامعه از حمله فیزیکی و جریانهای ویران کننده بیرونی تعریف می کند.

افزایش روز افزون جمعیت و نیاز فزاینده ی مردم به منافع طبیعی و ایجاد امنیت موجب شده که مرزها از اهمیت فوق العاده زیادی برای حکومت ها برخوردار بوده و حکومت ها نیز در تعیین دقیق خطوط مرزی و حفظ و صیانت از آن تلاش فوق العاده ای را به عمل آورند (ماندل، ۱۳۷۹: ۴۴).

مروری برخط مرزی و علائم آن در دو کشور

دو کشور ایران و ترکیه با هم حدود ۵۰۰کیلومتر مرز مشترک دارند خط مرزی دو کشور در قسمت شمالی از محل تلاقی رودخانه های قره سو و ارس د رمحلی بنام دیم قشلاق( یکی از روستاهای مرزی ایران) شروع و به ارتفاعات دالامپراغ (محل تلافی مرزهای سه کشور ایران، ترکیه، عراق) در قسمت جنوب ختم می شود که در مجموع با ۵۱۴ میله مرزی به شرح زیر تعیین حدود گردیده است:

ابتدای سرحد بین ایران و ترکیه از ملتقای رود ارس و رود قره سو از علامت سرحدی شماره«۱» (که به علامت سه جانبه معروف است) شروع می گردد این علامت خود شامل سه میله مجزاست که در خاک ایران، ترکیه و آذربایجان قرار دارد. مرز در مسیر خلاف جریان آب قره سو به سمت شمال غرب امتداد می یابد در طول این مسیر ۳۳ کیلومتری، خط منصف رودخانه قره سو مرز بین ایران و ترکیه را تشکیل می دهد تا به دریاچه بورآلان(بورآلان) و چشمه ثریا می رسد.

در این بخش از مرز، قراردادی مبنی بر جابه جایی رودخانه بین دو کشور ایران و ترکیه وجود ندارد بنابراین این تصور وجود دارد که با جابه­جایی رودخانه امکان تغیر مرز نیز وجود دارد. با توجه به شیب زمین که از یک سو به سمت جمهوری اسلامی ایران و از سوی دیگر به سمت رود ارس است همواره این تغییر مسیر به سمت جمهوری اسلامی ایران می باشد. لذا تثبیت رودخانه برای ایران از اهمیت بسیار بیشتری برخوردار است. بعد از آن به تدریج بر ارتفاع زمین افزوده می شود و تپه های پراکنده بخصوص در سمت ایران در مرز مشاهده می گردد. در این محدوده خط مرزی پی از طی مسیری به سمت ایران و شرق مجددا به طرف شمال غربی متمایل گردیده و به صخره های بورولان که بلافاصله به چشمه های قره سو مشرف است، می رسد. از این پس پای کوه آغری داغ کوچک (آرارات کوچک) را با عبور از علامت های شماره۱۰، ۱۲،۱۱تا ۱۹ طی می نماید (ستاره، ۱۳۸۵ : ۱۱ -۱۴). لازم بذکر است در دوران زمامداری رضاشاه خط مرزی در ارتفاعات آرارات تغییر کرد، به گونه ای که از چشمه ثریا دامنه های شرقی آرارات را ادامه داده و این دو قله مهم و استراتژیک را در خاک ترکیه باقی گذاشت و در عوض در محدوده غرب ارومیه بخشی از خاک ترکیه به ایران واگذار شد.

خط مرزی تقریبا از علامت مرزی ۱۹ به بعد غالبا کوهستانی بوده و از اصول مرزبندی طبیعی ( رودخانه، خط الراس ارتفاعات و خط القعر دره ها) پیروی می کند و در ادامه به خط پایانه مرزی بازرگان به عنوان یکی از مهم ترین مرزهای مجاز زمینی ایران در حد فاصل نزدیک به علامت مرزی ۴۵ و ۴۶ می رسد. این مرز بزرگترین مرز مجاز کشور از لحاظ حجم تبادلات مرزی می باشد. علاوه بر آن ترانزیت کالا از طریق ایران و ترکیه به سایر کشورها از این مرز صورت می گیرد. حفظ نظم و امنیت در این مرز تاثیر مستقیمی بر اقتصاد کشور دارد. لذا مرزبانان دو کشور برای این منظور با یکدیگر در ارتباط دائمی و تبادل اطلاعات می باشند.

از علامت مرزی ۴۵ تا ۵۳ مرز خط الراس ارتفاعات ذوالفقارداغ را طی می کند و از مغرب بازرگان عبور کرده و تا علامت مرزی ۱۲۶ از مقسم المیاه ( آب پخشان) ارتفاعات عبور می کند. در طی این مسیر از شرق با یزید در ترکیه گذشته و کلیسا کندی و طهماسبب کندی را درطرف ایران قرار می دهد و تا دره قطور ادامه می یابد که خط راه آهن ایران به ترکیه از حد فاصل علایم مرزی ۲۸۴ و ۲۸۵ از جوار ایستگاه رازی از این دره عبور می کند. خط مرزی در طی مسیر خود درغرب ارومیه به منطقه سرو می رسد که بازارچه مرزی سرو حد فاصل علایم مرزی ۴۵۸ تا ۴۵۹ در آن واقع شده است که نقش مهمی در اقتصاد مرزنشینان و تبادلات مرزی دارد. و بالاخره پس از عبور از ارتفاعات متعددی از قبیل کوه آلاداغ، قره شین داغ و …، از قله کوه دالامپر بالا رفته و از آنجا به علامت سرحدی شماره ۹۹ سرحد ترکیه و عراق متصل می شود(همان: ۲۲ – ۱۶).

ملاحضات نظامی (دفاعی ) مرزهای ایران و ترکیه

مرز ایران و ترکیه به لحاظ عملیاتی به دو بخش تقسیم می شود:

  • از دالامپرداغ تا دره قطور

امتداد عمودی مرز از خط الراس کوهستانی عبور می کند. در این بخش از مرز دهلیز مهم وقابل توجه، دهلیز نفوذی خوی، سلماس و ارومیه است که از یک جناح متکی به دریاچه ارومیه است و از غرب متکی به ارتفاعات آرارات که به این دهلیز حاکم است و معابر وصولی آن کنترل می شود. وجود جریان های آب که به دریاچه ارومیه می ریزد حرکت افراد را از شمال به جنوب و بالعکس، کند می کند ولی مانع محسوب نمی شود از طرف دیگر شهرهای مهم ارومیه و سلماس در این بخش قرار دارد، در صورتی که در خاک ترکیه شهرهایمهم مرزی وجود داشته و وضعیت کوهستانی بسیار سخت است.

  • ثاز دره قطور تادیم قشلاق

امتداد عمودی مرز در این بخش نیز از خط الراس ارتفاعات می گذرد که ارتفاعات موجود در خاک ترکیه نسبت به خاک ایران دید و حاکمیت دارند. در قسمت جنوبی ارتفاعات شیب ملایمی دارد و تا دهلیز وان در خاک ترکیه مانعی وجود ندارد ولی وجود پیش رفتگی علی بیک چای در ایران اهمیت ارتفاعات را کم می کند و مبدا خوبی برای اجرای عملیات آفندی است. زیرا از خط الراس مرزی تا خوی مانع عمده ای وجود ندارد. در این قسمت، مرز دره بازی است که مهم ترین راه دخول از ترکیه به مهم ترین دهلیز آذربایجان غربی است. مخصوصا به شهر خوی که کلید منطقه و مرز گره مواصلاتی است(پور مهرانی، ۱۳۸۹: ۲۸۱). راه آهن ایران- ترکیه نیز از دره قطور عبور می کند و پس از

گذشتن از ایستگاه رازی وارد ترکیه می گردد. در این قسمت از مرز، یک محور مهم نفوذی دیگر وجود دارد که همان ارزروم- بازرگان است. این راه در ترکیه از یک معبر باز عبور می کند که مانعی برای حرکت نداشته و برای عملیات تطبیق شده نسبتا مناسب است(عزتی، ۱۳۶۸ : ۱۰۹).

به طوری کلی عبور مرز در قالب موارد از خط الراس، دفاع را در جنگ کلاسیک برای دو طرف یکسان نموده است لیکن از دیم قشلاق تا بعد از آرارات کوچک (علامت مرزی ۱۹) ترکیه تقریبا برمنطقه مسلط است. درمناطق شرقی ترکیه، مجاور مرزهای ایران رشته کوههای توروس و پونتوس با یکدیگر تلاقی نموده و ارتفاع زمین افزایش می یابد این ناحیه با متوسط ارتفاع ۳۰۰۰ متر به آنتی تورس معروف است. آرارات مرتفع ترین قله ترکیه (بام ترکیه) در مجاورت مرزهای جمهوری اسلامی ایران واقع شده است. از دامنه این کوه می توان تا اعماق خاک ایران را دیده بانی نمود. برخلاف کوهستان های شمالی و جنوبی که جهت گیری مشخصی دارند، کوهستان شرقی ترکیه از پیچیدگی خاصی برخوردار بوده و هیپچ جهت مشخصی ندارند. از این رو فضای های درون این کوهها به قدر ی کم و نامناسب است که عملا هیچ نیروی عمل کننده بزرگی نمی تواند دست به عملیات گسترده بزند. اگر هم در شرایط اضطراری به اینعمل اقدام نماید، اننجام هماهنگی با سایر نیروهای عمل کننده برای آن بسیار دشوار خواهد بود. وضعیت محورهای مو اصلاتی منطقه به گونه ای است که ستون های نظامی جز آنکه با سرعت حلزون از گردنه ها عبور کنند چاره دیگری ندارند. عبور و مرور برای تریلرها و خودروهای سنگین بسیار دشوار و در برخی نواحی غیرممکن است و حرکت در بیشتر نواحی به علت کوهستانی بودن و وجود شبکه متعدد آب ها متکی به جاده می باشد.

مهم ترین معابر وصولی جمهوری اسلامی ایران به ترکیه عبارتنداز:

  • محور قوه ضیا – بازرگان– گوربلاغ – ارزم روم که اصلی ترین محور بوده و جاده ترانزیتی ایران اروپا از آن می گذرد و به لحاظ نظامی استعداد آن لشگری است.
  • محور خوی- قطور- رازی- کاپکوی که راه آهن جمهوری اسلامی از این محور وارد خاک ترکیه شده و تا دریاچه وان امتداد می یابد. در بندر وان خط راه آهن قطع شده و واگن ها توسط کشتی های مخصوص به آن طرف دریاچه انتقال می یابد و مجددا سوار خط آهن ترکیه شده و در شبکه راه آهن سراسری ترکیه قرار می گیرد. فرودگاه و پایگاه هوایی وان، نزدیکترین سرپل هوایی ترکیه به مرزهای جمهوری اسلامی ایران است که در این منطقه در مجاورت شهر و دریاچه وان قرار دارد(مرادیان، ۱۳۸۵: ۳۱۴).
  • محور ارومیه – سرو- اسن دره، که یک محور فرعی محسوب می شود و بیشتر برای پشتیبانی سایر محورها می تواند مورد استفاده قرار گیرد.

نقش نظامی آب و هوا در مناطق شرقی ترکیه

مناطق شرقی ترکیه در مجاورت مرزهای جمهوری اسلامی ایران به علت کوهستانی بودن و نیز قرار گرفتن در ارتفاع زیاد از سطح دریا، تاثیر جریان بادهای سرد «آزیرو» که از سیبری می ورزند و هم چنین داشتن روزهای یخبندان نسبتا طولانی در طی سالف جز در فصول گرم شرایط مناسبی برای انجام عملیات نظامی نداشته و فرماندهی و کنترل در آنها بسیار دشوار است.

تاثیر عوامل جوی در این منطقه به حدی است که حتی اگر یکی از طرفین با تحمل هزینه های هنگفت به برتری هوای مطلق نیز دست یابد در صورت نامساعد بودن هوا به پیروزی نایل نخواهد شد. در ترکیه بویژه در مرزهای شرقی جهت عمومی وزش بادها از غرب به شرق بوده و این موضوع با توجه به تاثیر جهت وزش و سرعت وزش باد در دیده بانی هوایی و سایر پارامترهای نظامی( از نظر استفاده از عوامل هسته ای، شیمیایی و …) به نفع ارتش ترکیه و به زیان همسایگان شرقی است. بنابراین برای جنگیدن در مناطق شرقی ترکیه تنها برخورداری از یک ارتش قوی و مجهز کفایت نکرده و در نظر گرفتن ملاحظات جوی نیز می تواند به اندازه توان رزمی در نتیجه پایانی جنگ موثر باشد.

ملاحظات امنیتی مرزهای ایران و ترکیه

الف) پیش از پرداختن به عامل انسانی در مرزهای ایران و ترکیه تذکر این نکته ضروری است که؛ اصولا مفهوم مرز در بین دولت مردان و ساکنان سرزمین های مرکزی کشورها با آنچه که در ذهن مرزنشینان وجود دارد متفاوت است، یعنی دولت مردان و مرکز نشینان همواره ساکنان آن سوی مرزها را بیگانه و اغلب دارای فرهنگ و علایق سیاسی متفاوت تصور می کنند، در حالی که مرزنشینان، ساکنان کشورهای همسایه را هم خون و هم فرهنگ خویش می دانند که دارای مشترکات تاریخی و فرهنگی هستند و تنها وجه تمایز کننده آنها مرزهای سیاسی است. مرزهایی که می دانیم اصولا ماهیتی قراردادی و غیرطبیعی دارند. اما پس از به رسمیت شناختن مرزها طبیعی بود که کشورهای ذینفع برای دفاع و کنترل مرزها سیاست هایی را اعمال نمایند.

استان های مرزی ترکیه با ایرانن (حکاری، وان، آغری، ایغدیر) دارای تراکم نسبی جمعیت بین صفر تا ۵۰ نفر در هر کیلومتر مربع می باشد و از این نظر جزء استان های کم جمعیت ترکیه محسوب می شود. ساکنان اصلی این منطقه را کردها تشکیل می دهند. اما این امر نمی تواند مزیتی برای جمهوری اسلامی ایران محسوب شود. زیرا کردهای این منطقه نسبت به جمهوری اسلامی ایران برخورد مثبتی نداشته و بیشتر به کردهای شمال عراق تمایل نشان می دهند ودر عین حال این مردم با ترک های حاکم بر آنکارا نیز روابط خوبی نداشته و ارتش ترکیه نیز نمی تواند به آنها متکی باشد.

شهرهای مرزی ایران در این منطقه که همگی از استان آذربایجان غربی محسوب می شوند، عبارتند از بازرگان، ماکو، چالدران، خوی، سلماس و ارومیه که غالب جمعیت آنها آذری و همچنین دارای اقلیت قابل ملاحظه ای کردها هستند. به طوری که چیرامون خط مرزی در سمت ایران از مسیر قره سو تا چشمه ثریا مرزنشینان کرد، و بقیه مسیر یعنی، ازبورآلان تا دالامپرداغ جمعیت غالب در مرزهای ایران آذری زبان های شیعه مذهب می باشند که همواره از مدافعان ایران در طول تاریخ و بخصوص در دوران جنگ های ایران وعثمانی و جنگ تحمیلی عراق بر علیه کشورمان بودهن اند. اما وجود اقلیت کردی در این مناطق بسبر مناسبی را برای معارضین کردی علیه ایران به وجود آورده است و با توجه به اینکه این منطقه در نزدیکی کشورهای ترکیه، جمهنری خود مختار نخجوان و ارمنستان قرار دارد به مخالفان کرد این امکان را می دهد در سایر کشورها ( بخصوص ارمنستان و آذربایجان) تجدید قوا کنند.

ب) احزاب سیاسی و معارض منطقه

وجود اختلافات قومی و مرزی برای هر دشمنی غنیمت است. دشمنان همیشه سعی می کنند چنین اختلافاتی را به عنوان یک اهرم فشار در آستین روابط خارجی خود نگاه دارند. ملیت ها و قومیت های مختلف ساکن در مناطق مرزی ایران یکی از آماج های بالقوه هر کشوری است که خواستار بی ثبات کردن ایران باشد. یکی از این مرزها نیز مرزهای شمال غرب ایران است که با توجه به تقسیم کردها بین ایران و ترکیه و عراق دارای چنین شرایطی است از مهم ترین احزاب و گروهک های معارض مناطق مرزی ایران و ترکیه که طی سالیان گذشته با انجام عملیات تروریستی و رفتار خصمانه منافع و امنیت ملی هر دو کشور را نشانه رفته اند، می توان به گروهک تروریستی پژاک وپ. ک. ک (p.k.k) اشاره کرد:

یک گروه شبه نظامی شدیدا چپ گرا در کردستان ایران است که به گفته خودش «برای احقاق حقوق ملت کرد در ایران مبارزه می کند». این حزب در واقع شاخه ایرانی حزب منحله پ.ک.ک می باشد که در تاریخ ۲۶ اکتبر ۲۰۰۳ میلادی مصادف با ۶ابان ماه ۱۳۸۲ هـ ش، پایه ریزی شد و در سال۲۰۰۴ م اولین کنگره خود را برگزار نمود. رئیس این حزب(در سال ۲۰۰۴) عبدالرحمان حاجی احمدی نام داشت. حاجی احمدی به ایالات متحده سفر داشته و در آنجا تماس هایی برقرار کرده است (www.wikipedia.org). البته تماس کردها با بیگانگان ریشه تارخی دارد. کردها در تاریخ سیاسی خود غالبا مورد سوءاستفاده دول بیگانه قرار گرفته اند.

به عنوان نمونه حزب کومله ژیانی که در سال ۱۳۴۳ هـ ش. در مهاباد پایه ریزی شد مورد حمایت جدی روس ها قرار داشت( کینان، ۱۳۷۶ : ۱۷۶). هدف اصلی پژاک تجزیه مناطق کردنشین ایران در راستای طرح کردستان بزطرگ است. اعضای این گروه به روستاها و مناطق مرزی کردنشین حمله می کنند وبا ایجاد ناامنی از طریق ترور، بمب گذاری در مراکز سیاسی و اداری/ف مسدود کردن راه های مواصلاتی مناطق مرزی شمال غرب، توسعه جنگ روانی برعلیه کشور و …، امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران را با تهدید جدی مواجه ساخته اند. مراکز اصلی فعالیت پژاک در شهرستان های خوی، سلماس و ارومیه از استان آذربایجان غربی می باشد(علی نژاد، ۱۳۹۰: ۱۲۷). به عنوان مثال؛ طی ناآرامی های سیاسی و اجتماعی سال ۱۳۸۴ در منطقه کردستان ایران، گروهک پژاک نیز به عنوان شاخه حزب کارگران عملیات نظامی خود را علیه نیروهای امنیتی ایران توسعه داد (حافظ نیا، ۱۳۸۶: ۱۵). پس از تحولات به وجود آمده در شمال عراق، فعالیت های نظامی این گروهک بر علیه ج.ا.ا شدت یافته است. به طوری که طی تیر و مرداد ماه سال جاری(۱۳۹۰) نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی ایران به ویژه سپاه پاسداران با این گروهک به شدت در گیر شده است (روزنامه صبح صادقف ۱۳۹۰/۵/۳). برخلاف شیوه مسالمت آمیزتری که توسط گروه های کرد مخالف سنتی ایران اتخاذ شده، پژاک تحت تاثیر گروهک تروریستی پ. ک.ک و وضعیت شبه مستقل برادرانشان در عراق، شیوه و خط بسیار سخت تری را درقبال دولت مرکزی ایران در پیش گرفته است. گزارش های متعددی وجود دارد که نشان می دهد چریک های پژاک تحت حمایت ها و کمک های تجهیزاتی، نظامی، آموزشی، و اطلاعاتی ایالات متحده دست به این حملات می زنند. در مقابلف ایران نیز عملیات های محدودی را بر ضد این گروه انجام می دهد و جالب است که این حملات توسط واشنگتن محکوم می شوند (زونیس، ۲۰۰۷).

حزب پ. ک.ک (P.K.K) حزب کارگران کردستان

استراتژی ترکیه در قبال کردها از دوران مصطفی کمال پاشا، توام با ارعاب، سرکوبی شدید و عدم شناسایی آنها به عنوان قومیت کرد بود. سیاستی که دولت ترکیه در طول سالیان دراز در قبال کردهای ساکن در مناطق شرق و جنوب شرق این کشور بکاربست، سیاست ادغام اجباری، عدم شناسایی، نادیده گرفتن اقتصاد آن منطقه، سرکوبی و ارعاب بود. اعمال این سیاست ها از طرف آنکارا، هر چه بیشتر بر نفرت کردها نسبت به دولت و تنشها و کشمکش های میان آنها افزود. از زمان مهار کردها توسط دولت مصطفی کمال تاکنون، جنبش های کردی مختلفی در ترکیه بوجود آمده است که به علت ممنوعیت تشکیل احزاب قومی و قبیله ای توسط قانون اساسی این کشور، مجبور به انجام فعالیت به صورت زیرزمینی بودند. پس از بازگشت ترکیه به دموکراسی پارلمانی، این سازمان ها رشد کرده و به سرعت بنیادگرا شدند. از میان سازمان های فعال کرد در ترکیه می توان به حزب کارگران کردستان اشاره نمود ( ایزدی و دیگران، ۱۳۸۶ :۱۵۳ – ۱۵۴). حزب کارگران کردستان موسوم به پ.ک.ک بدون تردید، خشن ترین و موفق ترین جنیش کردی است که در چند دهه اخیر در صحنه مبارزات مسلحانه کردستان ترکیه ظاهر شده است. این حزب در سال ۱۹۷۴ م پایه گذاری شد و علی رغم اینکه در سال ۱۹۸۰ م از فعالیت منع گردیده بود، به طور جسورانه ای به فعالیت خود ادامه داد. به طوریکه در سال ۱۹۸۴ م (۱۳۶۳ هـ ش) رسما و عملا حرکت مسلحانه خود را با اجرای چند عملیات نظامی آشکار کرد. با شروع درگیری های نظامی، ارتش ترکیه موفق شد با دستگیری، زندانی و اعدام تعداد زیادی از اعضای کادر رهبری ضربات خرد کننده ای بر پیکر آن وارد آورد. امروزه، پ.ک. ک از سوی دولت ها وسازمان های بین المللی به عنوان یک حزب تروریستی شناخته می شود(www.wikipedia.org). با اینکه جمهوری اسلامی ایران نیز این حزب را غیرقانونی و تروریستی معرفی کرده است، اما پناه گرفتن اعضای مسلح این گروه چیرامون مرزهای ایران و بعضا فرار انها به خاک ایران، باعث سوءظن ترک ها به جمهوری اسلامی ایران شده است.

به نظر می رسد عدم توجه جدی به مئله کردهاف باتوجه به حضور آنها در مرزهای غربی و شمال غرب ایران، شرق و جنوب شرق ترکیه و مشترکات زبانی، نژادی، دینی، فرهنگی و تاریخی آنها در دوسوی مرز و مسائل و مشکلاتی که درطول تاریخ بوجود آمده، می توان انتظار داشت که در مرزهای ایران و ترکیه ، کرده عامل بالقوه بحران ساز باشند.

تجزیه و تحلیل ونتیجه گیری

وجود بحث های مربوط به جهانی شدن، که به طور طبیعی باید از اهمیت سرزمین و مرزهای جغغرافیایی در مناسبات دهکده جهانی می کاست، جهانی شدن برخی مسایل از جمله تروریسم، قاچاق انسان، فعالیت اشرار و گروههای معارض و معاند حکومت مرکزی و سایر جرایم سازمان یافته، توجه به سرزمین و قلمرو سرزمینی را برخلاف انتظار افزایش داده است. نگرانی های فزاینده ای که ملت ها در حفظ امنیت، ارزش های حیاتی، هویت و همبستگی ملی برای خود احساس می کنند. منجر به تقویت عناصر و عوامل موثر در زمینه حفظ هویت و همبستگی ملی خود شده است. نظام جمهوری اسلامی ایران از بدو تاسیس به ثبات و امنیت مطلوب و ایجاد جامعه ای متعالی توام با آرامش و آسایش اهمیت داده است. اما همواره با توحجه به متغیرهای ناامن سازقومی، مذهبی، گروهکی و حساسیت های منطقه ای ، تاکنون هزینه های سنگینی را از لحاظ منابع انسانی و مادی متحمل شده است.

مناطق مرزی کشور بدلیل مجاورت با کشورهای هم جوار همیشه در معرض خطر تهاجم نظامی واخلال در امنیت آنها از آن سوی مرزها قرار دارند، که شمال غرب ایران بخشی از این ویژگی های مرزی را داراست. لذا در این مناطق همواره باید آمادگی و هوشیاری در برابر تهاجم احتمالی را حفظ کرد.

جمهوری اسلامی ایران با کشور ترکیه بیش از ۵۰۰ کیلومتر مرز مشترک دارد. امتداد عمومی خط مرز از دلالمپرداغ تا دره قطور ازخط الراس کوهستان عبور می کند و ارتفاعات موجود در خاک ترکیه در بیشتر مناطق نیبت به خاک ایران دید و حاکمیت دارد اما پیچیدگی کوهستان و نداشتن جهت مشخص رشته کوه های مرزی دو کشور تقریبا شرایط را برای طرفین یکسان کرده است. چنان چه در این صحنه، محورهای عملیات موازی جهت ارتفاعات باشند حرکاتی که باز شدن نیروها را ایجاب می نماید. مشکل بوده و نوع ارتفاعات این منطقه حرکات مجزا و دور از یکدیگر را به نیروهای تحمیل می نماید. سرمای شدید منطقه در فصل زمستان وضعیت را برای مرزبانانی که باید در ارتفاعات بالای ۳۰۰۰متر به پاسداری و کنترل منطقه بپردازند، دشوار می سازد. فعالیت گروه های معاند کردی(پژاک وب.ک.ک) که امنیت هر دو کشور را نشانه رفته اند، از جمله مشکلات عمده امنیتی این مناطق محسوب می شوند. این گروه ها با خواست ها و ادعاهای تجزیه طلبانه و با اقدام به عملیاتهای نظامی و تروریستی مشکلات فراوانی را برای دو کشور به وجود آورده اند. به نظر می رسد اعطای خود مختاری به کردهای عراق شاید کردهای این مناطق را نیز به خواسته جدیدی با توجه به این الگو تشویق کند. لیکن این موضوع با منافع ملی هر دو کشور ناسازگار است.

البته باید متذکر شد که پس از انقلاب اسلامی در مناطق کردنشین ایران همیشه دوصف وجود داشته است؛ صف دوست و صف دشمن، اما مشکل اینجاست که دشمن همیشه لباس دوست بر تن داشته و باابراز دوستی مزدورانه، مردم دوست داشتنی و با غیرت کرد را بد نام کرده است. این دشمن دوست نما کردستان را فقیر و محروم می خواهد و برمبنای این خواست است که پشت آن اهداف شیطانی و استکباری قرار دارد، زیرا هیچ گاه اجازه نداد تا در این خطه امنیت به عنوان اصلی ترین عامل فقرزدایی و ارتقاء حاکم شود.

در مجموع مرز ایران و ترکیه از آنجایی که محل ترانزیت کالای ایران با اروپا است و خطوط لوله صادرات گاز ایران به اروپا از این کشورعبور می کند از موقعیت خاصی برخوردار است. بنابراین حفظ روابط حسنه دو کشور یه تنها برای ترکیه بلکه برای دریافت کنندگان گاز ایران در اروپا نیز بسیار مهم است. لذا طرفین با امضای قراردادها و تفاهم نامه های متعدد، ثبات نسبی را در مرزهای دو کشور حام کرده اند وبایستی با سیاست گذاری های منطقی این ثبات و تفاهم را حفظ نمایند.

پیشنهادها

با توجه به نقش و اهمیت مرز و مناطق مرزی برمنافع و امنیت ملی، برای کاقش خطرات و تهدیدات و هم چنین تقویت وحدت و همبستگی ملی و افزایش ضریب امنیت ملی راه کارهای زیر پیشنهاد میگردد:

  • از آنجایی که تهدیدات به طور کلی در سه دسته داخلی، مرزی و بدون مرز تقسیم بندی می شوند، سیاست های حوزه دفاعی – امنیتی باید تابعی از اهداف استراتژی کلان امنیتی و همگام با تناسب ژئوپلیتیکی در چیدمان، استقرار، آموزشو امور پشتیبانی نیروهای مسلح نسبت به پدیده های قالب جفرافیایی و در توازن با جهت گیری استراتژیک کشور باشند.
  • از ناحیه ایران در ارتفاعات مرزی تمامی نقاط حاکم و تنگه های مهم در دست ترکیه است. بنابراین همه نوع برتری را این کشور به لحاظ مواضع طبیعی دارا می باشد. تنها
/ 1 نظر / 260 بازدید
og

ترسناک ترین سایت ایرانی http://www.adr-naline.ml