تحلیل ژئوپلیتیکی روابط ایران و عمان بر مبنای تئوری اندرسون

 

مقدمه:

عمان یکی از کشورهای عربی حوزه ی خلیج فارس است که همواره به طور همزمان روابط خوبی با جمهوری اسلامی ایران قبل و بعد از انقلاب اسلامی داشته است و ایران  همواره از حس همجواری این کشور نسبت به خوداستقبال واز سیاست خارجی میانجیگرانه آن در حوزه های مختلف حمایت کرده است..موقعیت ژئوپلتیکی این کشور در تنگه  هرمز و در مجاورت سرزمینی جمهوری اسلامی  ایران از جمله دلائل پرداختن به جایگاه  ژئوپلتیکی این کشور بر مبنای جایگاه جغرافیایی آن براساس روش اندرسون بوده است. در این راستا چارچوبی را که اندرسون  آن را جهت تحلیل ژئوپلتیکی  مسائل منطقه ای  انتخاب می کند را می توان روش اختلاط جغرافیایی[1] نامید  که در آن  به بررسی  مسائل ژئوپلتیکی کشورهای کوچک حوزه دریای کارائیب که در تماس  با قدرت بزرگی همچون ایالات متحده  قرار دارند می پردازد.

ادامه کار اندرسون به عنوان یک روش تحقیقی ژئوپلیتیکی در شناخت  سیاست منطقه ای و سیاست خارجی  را اندیشمند فرانسوی گروید توتایل در مقاله ای با عنوان مسئله بندی ژئوپلتیک: پیمایش، بیان  استراتژی» استخراج نموده است. در مرحله اول باید ضمن توصیف ویژگی های کشور مورد  نظر، یک رجوع تاریخی  را باید انجام داد که در آن به روابط تاریخی آن با قدرت های بزرگ پرداخته شود.مرحله بعد توجه به منازعات جغرافیایی و مرحله آخر  دست یافتن به درک صحیح از وضعیت کنونی کشور در منطقه و  روابط ان با همسایگان است.در ضمن  در این مرحله  باید به اندازه کشور و منابع طبیعی آن با همسایگان توجه شود.(Anderson1994:123)

اندرسون  سپس به نقش کشورهای قدرتمند  یا هژمون در آن منطقه  توجه می نماید که به طور ویژه سیاست خارجی  کشورهای  بزرگ  در قبال  کشور کوجک مورد بررسی  می نماید چرا که در خلال سیاست خارجی کشورهای بزرگ همسایه در قبال کشور کوجک مورد نظر  اسن که مولفه های ژئوپلتیک آن اشکار می شود

علت اتتخاب چارچوب تحلیلی  حاضر به  این دلیل است که کشور پادشاهی عمان نیز همچون کشورهای  مورد مطالعه اندرسون(حوزه کارائیب)کوچک .. از کشورهای تازه استقلال یافته به حساب  می آید و از سوی دیگر  روش کار اندرسون  دو ویژگی مهم دارد که امکان  تحلیل صحیح تحلیل ژئوپلتیک عمان  را فراهم می کند و همچنین شرایط  درک سیاست خارجی این کشور را با ایران و عربستان  فراهم می سازد.

با توجه به روش کار اندرسون بررسی بنیان های ژئوپلتیکی سیاست خارجی عمان با همسایگانش در بخش های زیر صورت می گیرد:

1-رجوع تاریخی

2- بررسی منازعه جغرافیایی

3-بررسی عوامل ژئوپلتیکی کنونی ونوع رابطه با قدرت بزرگ

مولفه های روش اندرسون و نحوه به کارگیری آن درباره عمان به صورت شکل زیر نشان داده می شود

نکته مهم در به کارگیری مدل اندرسون برای بررسی سیاست خارجی عمان ،فهم این مسئله می باشد که شرایط ژئوپلتیک کشورهای  کوچک بیشتر از آنکه متاثر از شرایط داخلی آنان باشد متاثر از روابط تاریخی- جغرافیایی آن کشور با قدرت های بزرگ همسایه است.در واقع، سیاست های کنونی به گونه ای ریشه  در تاریخ و جغرافیای روابط دارند

 

2-روش تحقیق

روش تحقیق توصیفی- تحلیلی خواهد بود و در موارد متعدد رویکردهای عمان در اتخاذ روش های دیپلماتیک جهت تنش زدایی و میانجگری میان ایران و آمریکا بررسی خواهد شد. روش گردآوری اطلاعات روش کتابخانه ای می باشد و در آن منابع دست اول  همچون متون علمی مرتبط ، مقالات تخصصی و اینترنتی مرتبط با موضوع تحقیق در قالب فیش برداری جمع آوری می گردد.در این روش از روش تحلیل ژئوپلتیکی تامس اندرسون بهره گرفته  شده است. روشی  که از آن به عنوان روش اختلاط جغرافیایی یاد می شود. در این روش ضمن توجه به جغرافیا به عنوان مبنای  اصلی  تحلیل, سیاست خارجی کشورهای کوچک در سه مرحله  رجوع تاریخی, منازعات جغرافیایی وژئوپلیتیک  کنونی مورد بررسی قرار می گیرد

3-ادبیات نظری پژوهش

   در چارچوب  درک و تحلیل موضوع تحقیق  بر اساس مدل اندرسون در این فصل به منظوردرک بهترشرایط کنونی روابط ایران با همسایگان بصورت عام و روابط با کشور عمان به صورت خاص به بررسی دیگر مفاهیم مرتبط با موضوع تحقیق درحوزه سیاست خارجی و ژئوپلتیک تئوری های مطرح  درروابط  بین کشورها پرداخته می شود.

 

ژئوپلیتیک

«ژئوپلیتیک شیوة قرائت و نگارش سیاست بین الملل توسط صاحبان قدرت و اندیشه و تأثیر آنها بر تصمیم گیری های سیاسی در سطح ملی و منطقه ای است» (میر حیدر، 1377: 22). دکتر پیروز مجتهد زاده در مورد ژئوپلیتیک معتقد است: ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌«ژئوپلیتیک یا سیاست جغرافیایی اثر محیط و اشکال یا پدیده های محیطی چون، موقعیت جغرافیایی، شکل زمین، منابع کمیاب، امکانات ارتباطی و انتقالی (زمینی، دریایی، هوایی و فضایی)، وسایل ارتباط جمعی و ... را در تصمیم گیری های سیاسی، بویژه در سطوح گسترده منطقه ای و جهانی مطالعه می کند» (مجتهدزاده، 1381: 128).

سیاست خارجی:

سیاست خارجی در مقام مهمترین نمود رفتار بین المللی دولت ها در دوران حاکمیت وستفالیائی، همواره عرصه تعامل میان نظریه و عمل بوده است. چرا که مدرنیته با ایجاد نوعی دوگانگی بنیادی میان فاعل شناسایی (سوبژه) و موضوع شناسی (ابژه)، زمینه را برای چیرگی اندیشه بشری (سوبژه) بر طبیعت (ابژه) و جدایی نظر از عمل فراهم آورده است. البته نکته شایان ذکر آنست که من نافی تاثیر نظریه در شکل دهی به رفتار سیاست خارجی نیستم، چرا که نظریه ها با تبدیل دغدغه های عالم سیاستگذاری به گفتمانی مسلط و دستورالعمل سازی از آنها به تمهید شرایط مساعد و دستورالعمل سازی از آنها به تمهید شرایط مساعد و مطلوب برای تحقق آنها در عرصه عمل می پردازد. (رضایی: 1387 :32)

.سیاست خارجی[2] عبارتست از یک استراتژی یا یک رشته اعمال از پیش طرح‌ریزی شده توسط تصمیم‌گیرندگان حکومتی که مقصود آن دستیابی به اهدافی معین، در چهارچوب منافع ملی و در محیط بین-المللی است. داریوش آشوری نیز در فرهنگ سیاسی خود اینگوه سیاست خارجی را تعریف می کند: سیاست خارجی به معنی دنبال کردن هدف‌های کشور در محیط بین‌المللی و در رابطه با جامعه‌ها، دولت‌ها و کشورهای دیگر است. سیاست خارجی، راهنمای موضع‌گیری در جهان است؛ و مجموعه‌ای از اهداف بین‌المللی و راه‌های رسیدن به آن‌ها را شامل می‌شود. سیاست خارجی کشورهای مختلف، با هم متفاوت است. سیاست خارجی یک کشور نیز در طی زمان، تغییر می‌کند.( داریوش آشوری، 1354: 23 )

- نظریه های همگرایى

همگرایى منطقه ایى در واقع نوعى همبستگى بین دو یا چند کشور همجوار متعامل است و محصول آن وضعیتى خاص است که وفاداریها وعلقه هاى ملى را به سطحى بالاتر از سطح ملى یعنى منطقه همبسته تعریف و جایگزین مى کند. بدیهى است در چنین صورتى نتیجه بلادرنگ چنین همگرایى در سطح منطقه چیزى جز دستیابى به امنیت و همکارى نخواهد بود.صاحب نظران روابط بین الملل در تبیین علل همگرایى ؛تئوریهاى مختلفى را پردازش کرده اند به عنوان مثال صاحبان نظریه هاى "کارکردگرایى" و "نو کارکردگرایى" در این قلمرو معتقدند که حوزه هاى انسانى و فنى در همگرایى کشورهاى همجوار داراى تأثیر برتر است. به عبارت دیگر عوامل فنى و تکنیکى این کشورها به مثابه متغییر مستقل در ایجاد همگرایى به مثابه متغیر وابسته مدخلیت اساسى را داراست.( بهرام اخوان کاظمی؛ 1384؛ص4)

دیپلماسی:

دیپلماسی  یکی ازمهمترین ابزارهای هدف سیاست خارجی است. به دلیل ابهامی که در مفهوم آن وجود دارد و وسعت قلمرو وارتباط نزدیکی که با سایر علوم دارد، به دشواری قابل تعریف بوده و تعاریف متفاوتی از صاحب نظران در این باب مطرح گردیده لذا به جهت درک دقیق تر مفهوم دیپلماسی تعدادی از تعاریف مطرح را با توجه به فرهنگ های مختلف ذکر می نماییم.

شارل کلوو[3] نویسنده آرژانتینی نیمه دوم قرن گذشته، در فرهنگ حقوقی خود دیپلماسی را چنین تعریف می کند: "دیپلماسی علمی است که ناظر بر روابط بین دولت های مختلف می باشد و منظور روابطی است که ناشی از منافع متقابل آنها، اصول حقوق بین الملل و محتویات عهدنامه ها و کنوانسیون ها می باشد"( مرتضی دامن پاک 1388، ص 15)

سلطان نشین عمان‏ در منتهی الیه شرق و جنوب شرقی شبه جزیرهء عربستان،مابین‏ منطقهء جغرافیایی 40/16 و 20/26 درجهء عرض شمالی و 50/15 و 40/59 درجهء طور شرقی واقع شده است.[4]

عمان شمالی را خاک امارات متحدهء عربی،شامل شیخ نشین‏های‏ «فجیره»و«شارجه»از خاک اصلی جدا کرده است.شبه جزیرهء مسندام بین 5/24 و 20/26 درجهء عرض شمالی در محل تلاقی آب‏های خلیج فارس به دریای‏عمان قرارگرفته و در منتهی الیه شمالی سرزمین عمان و روبه روی جزایر ایرانی«لارک»و«قشم»واقع‏ است (یگانه  ، 1374: ص3-2)

 

4-محیط شناسی

سلطان نشین عمان‏در منتهی الیه شرق و جنوب شرقی شبه جزیرهء عربستان،مابین‏ منطقهء جغرافیایی 40/16 و 20/26 درجهء عرض شمالی و 50/15 و 40/59 درجهء طور شرقی واقع شده است.[5]

سلطان‏نشین عمان یک جامعهء قبیله‏ای متّکی بر تعصبات و آداب و سنن عشیره‏ای‏ سنتی کهن است.بیش از 200 قبیلهء کوچک و بزرگ در این کشور یافت می‏شود که از مشخص‏ترین ویژگی‏های اجتماعی این سرزمین محسوب می‏شود[6]از گروه‏های نژاد قبیله‏ای مهم می‏توان به قبیلهء«شیوح»در شمال عمان یا مسندام اشاره‏ کرد که گویشی نامتجانس با زبان عربی دارند و با لغاتی برگرفته از فارسی،عربی و هندی‏ تکلم می‏کنند(مجتهدزاده، 1354، ص12)

ساکنین عمان از لحاظ مذهبی از نخستین مردمانی بودند که در زمان حیات پیامبر اکرم‏ (ص)اسلام را پذیرا شدند.پس از نبرد نهروان،گروهی از خوارج به رهبری«عبد اللّه بن‏ فدیک»به این منطقهء دورافتاده و امن مهاجرت نموده وآنجا رامرکز عملیات خود قرار دادند.به تدریج با گرایش و استقبال مردم عمان،فرقهء«اباضیه»که پیروان«عبد اللّه بن اباض‏ تمیمی»بودند و شاخه‏ای از خوارج محسوب می‏شود،در این سرزمین ظهور کرد و رونق‏ یافت(کامران مقدم،شهین دخت ،1356، ص357)

4-1-جایگاه  کشور عمان در سیاست خارجی ایران

عمان یکی ازمعدود کشورهای عربی حوزه ی خلیج فارس است که همواره به طور همزمان روابط خوبی با جمهوری اسلامی ایران  و ایالات متحده آمریکا داشته است. در این رابطه مسئله میانجگری عمان میان ایران وآمریکا دارای پیشینه های متعددی است که می توان به آزادی مجتبی عطاردی، استاد دانشگاه صنعتی شریف ایران که بیش ازیک سال درآمریکا در بازداشت بود، آزادی سه آمریکایی که به جرم جاسوسی در ایران زندانی بودند، باوساطت پادشاه عمان و پرداخت وثیقه از طرف عمان، آزادی ملوانان انگلیسی و کوهنوردان آمریکایی ازایران، آزادی شبنم میرقلی خان از زندان آمریکا و غیره اشاره کرد که از جمله عرصه های مانوردهی دیپلماتیک مسقط به شمار می رود.

همچنین دولت عمان در چند سال گذشته به عنوان میانجی میان ایران و غرب عمل کرده و برای آزادی چند شهروند آمریکا که در مرز ایران و عراق بازداشت و به جاسوسی متهم شده بودند و هم چنین آزادی نصرت الله تاجیک،عمان در چند سال اخیر به عنوان یک کانال دیپلماتیک بین ایران و آمریکا نقش غیرقابل انکاری داشته است.

5-1-تحلیل روابط  دو کشور بر اساس مدل اندرسون

درپژوهش حاضر با بهره گیری از روش تحلیل اندرسون سعی در بررسی وتحلیل سیاست خارجی جمهوری اسلامی  ایران در کشورعمان بر پایه چارچوب تئوریک اندرسون می باشد .مدل اندرسون یک روش ژئوپتیکی در شناخت سیاست خارجی کشورهای کوچک با لحاظ نمودن نقش کشور یا کشورهای بزرگ در همسایگی آنان است.

           اندرسون از مهمترین اندیشمندانی است که از ژئوپلتیک به عنوان یک روش تحقیقی استفاده نمود که اساس و مبنای  آن توجه به نقش جغرافیایی بودو بدین ترتیب در رویکرد وی  اهمیت جغرافیایی موضوع مورد پژوهش و پیوند آن با تاریخ و منازعات منطقه ای نمود بیشتری پیدا می کند. چار چوبی که اندرسون ان را جهت تحلیل ژئوپلتیکی مسائل منطقه ای انتخاب می کند را می توان روش اختلاط جغرافیایی[7] نامید(Tautahil,1994 a:262) که در آن به بررسی مسائل ژئوپلتیکی کشورهای کوچک حوزه  کارائیب که در تماس قدرت بزرگی همچون ایالات متحده قرار  دارندمی پردازد. در نگاه اندرسون ژئوپلتیک را باید به طور ویژه در منازعات جغرافیایی جستجو نمود. روش اندرسون جهت درک شرایط ژئوپلتیکی کشورهای کوچک بسیار مفید می باشد. زیرا درک جامع از ژئوپلتیک منطقه شرایط فرمول بندی صحیح روابط را فراهم می سازد.

کار اندرسون به عنوان یک روش تحقیقی درشناخت سیاست منطقه ای و سیاست خارجی را، اندیشمند فرانسوی گرویدتوتایل[8] درمقاله ای با عنوان «مسئله بندی ژئوپلتیک: پیمایش، بیان، استراتژی» استخراج نموده است..

در مرحله اول باید ضمن توصیف ویژگیهای کشور مورد نظر ، یک رجوع تاریخی را باید انجام داد که در آن به روابط تاریخی آن با قدرت های بزرگ پرداخته شود.مرحله دوم  توجه به منازعات جغرافیایی می باشددر مرحله آخر باید به  درکی صحیح ازوضعیت کنونی کشور در منطقه و روابط ان با همسایگان دست یافت  دراین مرحله همچنین  به اندازه کشور و منابع طبیعی آن پرداخته می شود(اندرسون،1994: 123)

.اندرسون سپس به نقش کشورهای قدرتمند یا هژمون در قبال کشورکوچک مورد نطررا مورد بررسی می نماید چرا که درخلال سیاست خارجی کشورهای بزرگ همسایه درقبال کشورکوچک مورد نظر است که مولفه های ژئوپلتیک سیاسی آن اشکار می شود.( جوادی ارجمندودولتیاری:1390: 194)

اندرسون کار خود را  یک روش غیر متداول می داند چنانچه بیشتر از انکه به موضوعاتی همچون قدرت نظامی ملی و یا آرمان ملی توجه کند،ژئوپلتیک کشورهای کوچک را بیشتر ناشی  از جغرافیایی می داند که آن کشورها در آن قرار دارند( Tau tahil,1994 a:262)

روش کار اندرسون برای فهم جامع ازموقعیت استراتژیک یک منطقه ویا کشوری خاص شامل فرایندی است که  بدون رعایت کامل آن درک ژئوپلتیک از روابط  ناممکن است. پس در این پژهش با توجه به روش کار اندرسون بررسی  بنیان های سیاسی کشور عمان با همسایگانش  در بخش  های زیر صورت می گیرد:

1-    رجوع تاریخی

2-    بررسی منازعه جغرافیایی

3 بررسی عوامل ژئوپلتیکی و نوع رابطه با قدرت بزگ(جوادی ارجمندودولتیاری:همان: 195)

 

مولفه های روش اندسون ونحوه به کارگیری ان درباره عمان

 

  شکل شماره 2: جنبه های مورد بررسی درباره عمان

ثبات سیاسی

روابط حسنه با ایران وامریکا    عمان           نقش میانجی گرانه       

تامین امنیت تنگه هرمز وخلیج فارس

 

5-1- رجوع تاریخی  به عوامل ژئوپلیتیک در روابط دو ایران و عمان

مطالعات باستانشناسی نشان می‏دهد که مردم ایران و عمان از دیرباز با یکدیگر ارتباط و تعامل داشته‏اند. نزدیکی جغرافیایی، عامل مهمّی در تعاملات مستمر مردم دو سرزمین بوده است.در پرتو این تعامل و همزیستی طولانی،نوعی«دوستی تاریخی»شکل‏ گرفته که تأثیر آن بر شالکه روابط دو ملت،حقیقتی انکارناپذیر است. ( فاخری، 1379: 23 )

ایران و عمان در سایه فرهنگ و تاریخ مشترک توانسته اند روابط خوب دیرینه تاریخی و ارتباطات مسالمت آمیزی با همدیگر داشته باشند.عمان همیشه یکی از کشورهایی بوده است که در حوزه های مختلف از جمله ارتباطات فرهنگی، اقتصادی، بازرگانی و تجاری روابط خوبی با ایران داشته است. به لحاظ سیاسی نیز عمان کشوری است که از توانمندی و ظرفیت های خوبی در مسائل منطقه ای و بین المللی برخوردار است و این مسئله کمک کرده است مواضع ایران و عمان در خیلی از مسائل منطقه ای و بین المللی نزدیک به هم باشد.

همچنین باید متذکر شد که عمان قبل از انقلاب نیز روابط خوبی با ایران داشته است. حتی پس از انقلاب با وجود جنگ ایران و عراق و تحریکات رژیم عراق برای ایجاد همگرایی در کشورهای عربی علیه جمهوری اسلامی ایران، عمان جزو کشورهایی بود که از رژیم بعث صدام جانبداری نکرد و اعلام بی طرفی کرد و ارتباط خود با ایران را در حوزه های مختلف قطع نکرد. این رویکرد عمان، نقطه عطفی در روابط ایران و عمان بود. بعد از جنگ نیز روابط سیاسی ایران و عمان توسعه پیدا کرد.

یکی از عوامل مهم در به کارگیری مدل اندرسون برای بررسی سیاست خارجی کشورهای ایران درحوزه تحولات عمان ، فهم این مسئله می باشد که شرایط ژئوپلتیک کشورهای کوچک بیشتر از آنکه متاثر از سرایط داخلی آنان باشد متاثر از روابط تاریخی –جغرافیایی آن کشور با قدرت های بزرگ همسایه است . در واقع سیاست های کنونی به گونه ای ریشه در تاریخ و جغرفیایی روابط دارند.

موقعیت تاریخی- تمدنی، ژئوپلیتیک وسیاسی-امنیتی ایران در نظلم امنیت منطقه ای و بین المللی به گونه ای است که اتخاذ رویکردهای مختلفی را در عملیاتی کردن سیاست خارجی ایران اجتناب ناپذیر می سازد.چنانچه بعضی از صاحبنطران مطالعات سیاست خارجی چالش اصلی  سیاست خارجی  ایران را ایجاد تعادل بین دو عنصر ژئوپلتیک و ایدئولوژی می دانند( Ramazzni,2004: 550)

5-2- بررسی نقش منازعه جغرافیایی در روابط ایران و عمان

در دوره پهلوی با خروج نیروهای بریتانیا از خلیج فارس  در سال 1971 که همزمان با افزایش بهای نفت بود باعث شد تا در کنار دیگراتفاقات این دوره همچون ؛جنگ هند و پاکستان که سبب تجزیة کشور اخیـر شـد؛ حملـة چریکهای مورد حمایت یمن جنوبی به یک نفتکش حامـل نفـت ایـران در کنـارجزیره پریم؛ جنگ ظفّـار و نـاتوانی عمـان در سـرکوبی آن؛ تقویـت ناوگـان شوروی در اقیانوس هند و..که ایران نقش منطقه ای مهمی  در منطقه  خلیج فارس و اقیاننوس هند برعهده بگیردبه این ترتیب حریم امنیت دریایی ایران از تنگه هرمز فراتـر رفـت و اقیـانوس هند را نیز در بر گرفت. هوشنگ مهدوی: 1375: 430)

بدین ترتیب نقش ژئوپلیتیکی جدید ایران در تنگه هرمز و اقیـانوس هنـد موجـب مداخلـة ایران در جنگ ظفّار شد. شورش ظفّـار در سـال 1964 در اسـتان ظفّـار در جنـوب عمان و هم مرز با یمن آغاز شد. شورشیان ظفّار که ابتدا از سوی چین، یمن جنـوبی و سپس شوروی حمایت میشدند، در سال 1969 دوسوم استان ظفّـار را در اختیـارگرفتند. در سال 1970 شهر سلاله مرکـز اسـتان ظفّـار را تصـرف کردنـد. در ژوئـن 1970  جبهه دیگری به نام «جبهه دموکراتیـک بـرای آزادسـازی خلـیج اشـغال شـدة عربی» زیر نفوذ عراق در شمال عمان یعنی شبه جزیره مسـندم نزدیـک تنگـه هرمـزشروع به فعالیت کرد. هدف این جبهه براندازی تمام رژیم های میان عمـان و عـراق بود. این جبهه از مردم ایران نیز میخواست که به آن ملحق شوند. این جبهه نـه تنهـابرای عمان بلکه برای ایران نیز خطرناک بود . فعالیتهای ایـن جبهـه خطـری بـرای امنیت خلیج فارس و صدور نفت ایران از تنگه هرمز بود؛ بنابراین دولـت ایـران بـه طور رسمی اعلام کرد که به هیچ وجه اجازه نخواهد داد که ایـن جبهـه قـدرت را در عمان به دست گیرد. با این حال دولت ایران بعد از اینکه کشورهای عربی نتوانستندو یا در موقعیتی نبودند که به سلطان عمان برای مبارزه با چریکهـای ظفّـار کمـک جدی بکنند، تصمیم گرفت به دولت عمان کمک کند. در مارس 1972 یـک هیئـت عمانی به ریاست توینی بن شهاب مشاور سلطان قابوس به تهـران آمـد و از دولـت ایران برای سرکوبی شورشیان ظفّار تقاضای کمک کرد. در نتیجه یـک موافقـتنامـة

سرّی بین دو کشور امضا شد که بر اساس آن مقرر شد ایران به عمان کمک کنـد. (افراسیابی: 1364: 286 )

به دنبال آن ایران شروع به ارسال جنگ افزار و تجهیزات نظـامی مختلـف بـه عمـان کرد. مهمترین اقـدام چشـمگیری کـه ایـران بـه عمـل آورد، بـاز کـردن جـادة 600 کیلومتری بین مسقط و سلاله در سال 1974 بود. ایـن جـاده اسـتراتژیک در منطقـه کوهستانی و صعب العبور عمان واقع شده و پایگاه شورشیان بود. این جاده از سـال 1969 غیر قابل عبور بود، زیرا شورشیان کنترل یک نقطة استراتژیکی میان راه یعنـی تمریت را در اختیار داشتند(اسدی: 1381: 207)

در سال 1974 نیروهای ایرانی توانستند سـلاله را آزاد سـاخته و سـپس در اکتبر 1975 در یک حمله نهایی، نیروهای جبهه را از پای درآوردند. تلفات ایـران در جنگ ظفّار 25 افسر و 186 سرباز بود. (هالیدی: 1358: 280)

 در فوریه 1975 ایران شروع به احداث یک خط دفاعی به نام خط دماوند کـرد که از رخیوت آغاز و به طرف شمال ادامه پیدا میکرد. این خط 48 کیلومتری غـرب خط قدیمی «هورن بین» که در اوایل سال 1974 ساخته شده بـود، ایجـاد شـد. ایـن خط دفاعی از نفوذ شورشیان از یمن جنوبی به عمـان جلـوگیری مـیکـرد. پـس از پاکسازی منطقه از شورشیان ظفّار، برای نمایش امنیت منطقه، عبدالرضا پهلوی بـرای شکار به ظفّار رفت. (فردوست: 1370: 560 )

.نیروهای نظامی ایران افزون بر عملیات نظامی، فعالیتهای عمرانی بسـیاری را در عمان انجام دادند. احداث جاده 50 کیلومتری «جانوک» و «فیوریوس» در قسمت شرقی به مرز یمن جنوبی و آسفالت راه استراتژیک «سلاله» به «میدوی» به طول 82 کیلومتر از فعالیـتهـای نظامیـان ایـران در عمـان بـود. ( وزارت امور خارجه ایران: 1355: 89)سرانجام نیروهای ایرانی پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، خاک عمـان را تـرک کردند(همایون الهی:1384: 53)

 بر اساس مدل اندرسون کیفیت حضور  ایران در منازعه داخلی عمان و مدیریت و کنترل شورش ظفار در این کشور باعث دلگرمی کشور عمان به پشتیبانی ایران  در زمان قطع امید این کشور از کمک دیگر کشورهای عربی  در منطقه شده و این وضعیت باعث ارتقای روابط سیاسی دو کشور در طول دهه های اخیر بویژه پس از وقوع انقلاب  در ایران شد.

 در حوزه خارجی نیز  با توجه به منازعات منطقه ای در خاورمیانه از یکسو و سیاست خارجی این کشور مبنی بر عدم ورود به این منازعات در قالب  حمایت های سیاسی یا ورود به ائتلاف هابویژه در قبال بحران سوریه و یمن  حتی به قیمت  تقابل با کشورهای  محوری این منطقه همچون عربستان، باعث نزدیکی بیش از پیش این کشور به ایران در منطقه  شده است.

 

5-3- برسی عوامل ژئوپلتیکی کنونی در روابط ایران و عمان

در تحلیل ژئوپلیتیک روابط ایران و عمان بر مبنای تئوری اندرسون، یافته های تحقیق بیانگر آن است که مردم ایران و عمان از دیرباز با یکدیگر ارتباط و تعامل داشته‏اند و نزدیکی جغرافیایی، عامل مهمّی در تعاملات مستمر مردم دو سرزمین بوده است.در پرتو این تعامل و همزیستی طولانی،نوعی«دوستی تاریخی»شکل‏ گرفته که تأثیر آن بر شالکه روابط دو ملت،حقیقتی انکارناپذیر است.

 

 

 

در تحلیل ژئوپلیتیکی عمان باید گفت: این کشور به دلیل مولفه های زیر نقش مهمی در سیاست خارجی و منافع ملی جمهوری اسلامی ایران برخوردار است:

-قرار گرفتن در گذرگاه استراتژیک هرمز،

-متاثر بودن از منابع انرژی  حوزه  غنی خلیج فارس

- قرار گرفتن در مسیر آبراه های حمل و نقل انرژی و کالاهای تبدیلی آسیا _ اروپا  وایفای  نقش ارتباطی  بین این مناطق 

-  مورد توجه اهداف استراتژی قدرت های بزرگ از جمله ایالات متحده ی آمریکا

- داشتن اهمیت استراتژیک به دلیل قرار گرفتن  در کرانه غربی اقیانوس هند

- اتخاذ سیاست خارجی پویا و مسالمت امیر پیرامون کشورهای همسایه بویژخ ج.ا.ایران

- روابط حسنه با جمهوری اسلامی ایران

- اتخاذ سیاست خارجی  میانجی گرانه بین ایران و کشورهای خارجی در پرونده های مهم منطقه ای

- مورد وثوق بدون فعالیت های این کشور  از طرف ایران و کشورهای غربی  درزمینه فعالیت های میانجی گرانه و دوستانه این کشور

 در مجموع عمان در سالهای اخیر علاوه بر ایفای نقش در پرونده هسته ای در نقش یکی از محورهای پیش برنده دیپلماسی ایرن ظاهر شده و در پرونده از سرگیری روابط تهران – واشینگتن فرصت های زیادی را برای  کشور خود-عمان- ایجاد کرده است.از سوی دیگر این پادشاهی مدت هاست که پروژه خط لوله ای را دنبال می کند که گاز ایران را به عمان انتقال می دهد. این پروژه هر چند به دنبال تحریم های آمریکا متوقف شده است اما در صورتی که تحریم های آمریکا لغو شوند، عمان نیز می تواند از مزایای آن در پیشبرد پروژه خط لوله استفاده کند.

 ازسوی دیگر  در سالهای گذشته در مسیر سیاست تنش زدایی و آشتی جویانه عمان، زمانی که مقامات این کشور با پیشنهاد عربستان در مورد ایجاد نیروی ائتلاف منطقه ای به منظور ایجاد قدرت بازدارندگی در مقابل ایران مخالفت کردند، بسیاری از مقامات عربی شگفت زده شدند. مقامات عمان تاکید کردند کشورهای منطقه نباید به دنبال نظامی کردن بیشتر منطقه باشند.

به نظرمی رسد که این رویکرد عمان نشان دهنده تلاش این کشور برای پیشبرد سیاست خارجی مستقل است، حتی اگر به بهای درگیری با همسایگان بزرگتر باشد. در همین حال سلطان قابوس یکی از مشاوران اقتصادی اش -به نام سلمان بن ناصر اسماعیلی- را مسئول تبادل بازداشتی های ایرانی و آمریکایی کرده است. اسماعیلی که رئیس شورای سرمایه گذاری عمان است آزادی سه کوهنورد آمریکایی که در ایران به عنوان جاسوس دستگیر شده بودند را در اواخر سال 2010، عملیاتی کرد.در  ماه آوریل همین سال، همین مشاور، به آزادی مجتبی عطاردی، دانشمند ایرانی که در لس آنجلس دستگیر شده بود کمک کرد. اتهام او کمک به فروش تجهیزات هسته ای به ایران بود. همچنین عمان به بازگشت سفیر سابق ایران در اردن کمک کرد که در لندن زندگی می کرد. نصرت الله تاجیک با میانجی گری مسقط آزاد شد.

6- یافته های پژوهش

 

 یافته های پژوهش حاضر نشان گر آنست که براساس مدل اندرسون –عنصر " رجوع تاریخی " -نقشی که عمان در حال ایفای آن است از روابط دراز مدت این کشور با ایران ناشی می شودبطوریکه  در اواخر دوران محمد رضا پهلوی، ایران نیروهایی به عمان فرستاد تا به سلطان قابوس در فرونشاندن اعتراضات  شورشیان ظفار کمک کند.  در ادامه عمان تنها کشوری در خلیج فارس بود که در دوران جنگ ایران – عراق بی طرف ماند و این در حالی است که دیگران به صدام حسین کمک می کردند. تهران و واشینگتن پس از انقلاب اسلامی از کانال عمان برای تبادل پیام های خود استفاده کردند.

مشاور قابوس که تحصیلکرده انگلیس است می گویند او خود را میانجی تنش ها در خاورمیانه می داند بطوریکه دولت اوباما نیز در اواخر سال 2011 نقش عمان را در حوزه مسائل مرتبط با منطقه بویژه ایران پررنگ تر کرد این  موضوع زمانی پررنگ شد که این کشور به بازگشت سه کوهنورد آمریکایی از ایران کمک کرد.

 درتحلیل ژئوپلتیک منطقه ای  ایران و عمان یکی از موارد بسیار مهم تعمیق روابط دو کشور،سیاست خارجی پویا  ودوستانه کشورعمان در زمینه سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران ئذ حوزه تحولات منطقه ای می باشد .به عنوان نمونه بارز این امر در سالهای  اخیر می توان به مصاحبه اخیر وزیر امور خارجه عمان  اشاره کرد که در آن "یوسف بن علوی" در مصاحبه با روزنامه الحیات لندن گفت:«  روابط مستحکم میان عمان و ایران، روابطی تاریخی است اما از نظر منافع مادی میزان آن بین دو کشور در مقایسه با سایر کشورهای حوزه خلیج ‌فارس کمترین میزان است.وی افزود: ایران کشور بزرگی است و روابط عمان با ایران در زمینه سیاسی عمیق تر و مستحکم تر از سایر کشورهای حوزه خلیج فارس است...ما و ایرانی‌ها همسایه هستیم مانند دیگر برادرانمان در کویت،‌ قطر،‌ عربستان، بحرین و امارات، آنها نیز همسایگان ایران هستند. درباره منافع مادی بین ما و ایران باید بگویم که از نظر تجارت و سرمایه‌گذاری ما کمترین هستیم اما از نظر سیاسی در حد بالاتری قرار داریم؛ زیرا روابط ایران وعمان روابط عمیق تاریخی است که فراز و نشیب‌هایی دارد و تاریخ درباره رفتارهای ما با این کشور و تا حدودی رفتارهای آنها با ما قضاوت می‌کند. همه ما می‌توانیم از این مساله استفاده کنیم به همین علت ما به آن علاقمندیم....»

در مجموع  با توجه به مطالب فوق فضای  جغرافیایی -سیاسی عمان به دلیل موقعیت ویژه ای که دارد، از عوامل انسانی و طبیعی مناطق اطراف خود  بویژه همسایه شمالی آن جمهوری اسلامی ایران تاحدود زیادی متأثر است؛  و کشورمان  در کنتر دو قدرت منطقه ای همسایه  این کشور یعنی عربستان  و پاکستان از لحاظ سیاسی، اقتصادی، امنیتی و فرهنگی این کشور را تحت الشعاع خود قرار می دهند که دربرخی حوزه ها که بیش تر بدان اشاره شد نقش جمهوری اسلامی ایران  پر رنگ می باشد که از  مهمتربن دلائل آن  بنابه تحلیل اندرسون می توان  به حاکمیت ایران در طی چندین قرن در عمان  اشاره کرد که بخشی از قلمرو کشور ایران بود و در این میان میان تنگه هرمز راه ارتباطی  بین دو کشور نقش اساسی ایفا نموده است  و در حال حاضر نیز با توجه  به نقش مهمی که تنگه هرمز  از نظر اقتصادی، استراتژیکی، امنیتی و نظامی  برای ایران و عمان  ایفا می کند به  گونه ای که این تنگه شاهرگ اقتصاادی ایران  در حوزه های مختلف بویژه تجارت خارجی  می باشد که 80 درصد از حجم آن از این تنگه انجام می شود و از سوی دیگر  تنگه هرمز تنها راه مبادالات تجاری عمان با کشورهای خلیج فارس محسوب می شود. در مجموع  این تنگه موجب  افزایش اهمیت استراتژیکی ایران و عمان  در سطح منطقه و جهان شده است چرا که 40 درصد ترا ترانزیت نفتی جهان از این تنگه مـیگـذرد، لـذانقش کلیدی برای امنیت ایران، عمان و کشورهای صنعتی دارد. دفاع از امنیت تنگـه هرمز و نظارت بر تردد دریایی در این منطقه به موجب موافقتنامـة سـال 1974 بـه طور مشترک بر عهده ایران و عمان است

 

پیشنهادات:

با توجه به روند رو به گسترش  مناسبات و سفرهای متمادی در حوزه های سیاسی-اقتصادی و نظامی  مابین مقامات  هر دو دولت , باید این روند استمرار یابد و سرزمین عنوان به لحاظ داشتن جایگاه مهم  همواره باید به عنوان حیات خلوت  ایران محسوب گردد زیرا با توجه به  این امر که نزدیک ترین  کشور  از دیدگاه سیاسی- اقتصادی و... در حوزه خلیج فارس به ایران, این سرزمین می باشد  بنابراین  گسترش همه جانبه روابط می تواند  نفوذ  ایران را در خلیج فارس و منطقه  را در اینده  تضمین نماید.

 

/ 0 نظر / 152 بازدید