بازخوانی دو اصطلاح قدرت نرم و قدرت سخت

پیدایش

همانطور که کیم نوسال[۱]، فن همپسون[۲]و دین اولیور[۳] اشاره کرده­اند (کال،۱۳۸۷)، منشاء اصطلاح قدرت نرم به کتاب ژوزف نای[۴] نوشته شده در اواخر دهه هشتاد، بازمی­گردد. این کتاب در مخالفت با کسانی تقریر یافت که قدرت امریکا را رو به افول پیش­بینی می­نمودند و آن را نتیجة افزایش هزینه­ها و کاهش آشکار کارایی نیروی نظامی امریکا بر‌می‌شمردند. نای در کتاب دیگری به نام باند تولید[۵] اصطلاح قدرت نرم را در مقابل قدرت سخت به کار برد. (نای،۱۳۸۷)

پارادایم صحیح چیست؟

پیش از بررسی تفسیر متفاوت دو اصطلاح قدرت نرم و قدرت سخت، طرح این پرسش ارزشمند است که: آیا مفهوم قدرت نرم که در بستر سیاست خارجی امریکا پدیدار شده قابل انتقال به عرصة سیاست جمهوری اسلامی می­باشد؟ پیامدها، فرصت­ها و دشواری­های آن چیست؟ آیا ناهمگونی فضای سیاسی موجب سردرگمی فکری و ناهم­اندیشی نخبگان سیاسی و نظامی در ایران نمی­شود؟

در نخستین نگاه، به دلیل پیچیدگی مباحث مربوط به قدرت سخت و نرم، بهره­برداری کاربردی از آن ناممکن به نظر می‌رسد. همچنان که خود نای اذعان می­­کند: از آنجایی که توانایی کنترل دیگران اغلب با داشتن منابع معین ارتباط دارد، رهبران سیاسی به طور معمول قدرت را اکتساب منابع و … تعریف می­­کنند. حُسن این تعریف از قدرت این است که قدرت را عینی­تر، سنجش­پذیر­تر و قابل پیش­بینی­تر از تعریف رفتاری آن می­نماید (میر­ترابی،۱۳۸۷).

با وجود این، مطالعه دقیق­تر پیوستار نای، نشان می­دهد که چگونه در فرهنگ امریکایی­ها، تعریف منابع- محور از قدرت به راحتی با تعریف رفتاری آن ادغام شده، درک آن را برای سیاست­مدارها از آنچه پیش از این بوده آسان­تر می­نماید. از آنجا که امریکایی­ها تمایل دارند تجهیزات نظامی را به عنوان ابزار اعمال زور قلمداد کنند قرار دادن این تجهیزات ملموس یا به عبارتی”سخت” در انتهای سخت پیوستار رفتاری دشوار نیست (عصاریان­نژاد،۱۳۸۷). بدین ترتیب بحث دربارة قدرت منابع نظامی سخت و قدرت رفتاری سخت به سادگی تحت عنوان قدرت سخت آسان می­­شود. این امر شاید برای مخاطب امریکایی اینگونه باشد اما آیا برای یک فرد ایرانی نیز چنین است؟ تاریخ امریکا آکنده از مداخلات نظامی بی­شمار در مناطق مختلف جهان است که ساختاری کلاسیک هجومی و سیّال به سازمان نظامی این کشور تحمیل کرده است، برخلاف این، جمهوری اسلامی ایران با توجه به شرایط ژئوپلیتیک و آمیزه­ای از اصول ایدئولوژیک و متغیرهای ناپیوستة سیاسی و اقتصادی، جغرافیایی، فرهنگی، دکترین نظامی خود را بر پایة سازه­های سخت و نرم تدافعی بنا نموده، توان سخت نظامی خود را بر پایة ادراک از ناهمگونی محیطی خود سازماندهی کرده است.

بیان این نکات این تردید را به وجود می­آورد که آیا نیروهای مسلح در مفهوم ایرانی آن می­تواند به طور کامل در انتهای سخت و یا زورمدارانه پیوستار قدرت رفتاری قرار گیرد (امیری،۱۳۸۷). به هر حال به دلیل سهولت و شفافیت پیشینة این موضوع نزد امریکایی­ها، مشاهده برخی از مفسران که اشتباه کرده، قدرت سخت را تواماً برای اشاره به قدرت رفتاری سخت و نیز برای اشاره به قدرت منابع نیروهای مسلح جمهوری اسلامی به کار می­برند تعجبی ندارد (ضیایی‌پرور،۱۳۸۳). شاید خطری که به وجود می­آید این باشد که آنهایی که از نیروهای مسلح حمایت می­کنند اغوا شده و تمام بحث­ها در خصوص قدرت نرم را مغایر با منطق وجودی نیروی مسلح ایران تلقی نموده، نقش انسان‌دوستانه و حافظ­صلح این نیروها را در جمهوری اسلامی و منطقه نادیده بگیرند. در مقابل ممکن است افرادی دیگرکه وجه نرم و غیر زورمدارانه رفتاری را جذاب می­دانند اغوا شده و نیروهای مسلح جمهوری اسلامی را دارای کارایی کافی ندانسته، این نیروها را تنها به مثابة ابزاری برای جنگیدن تلقی کنند. هر دو گروه با افرادی که مراقب هستند نیروی مسلح جمهوری اسلامی را تنها به انتهای زورمدارانه پیوستار قدرت رفتاری پیوند ندهند متفاوت فکر می­کنند. همانطور که در ادامه اشاره خواهد شد، این نگرانی با توجه به آنچه اتفاق افتاده به طور قابل ملاحظه به سر­در­گمی و ناهم­اندیشی که بحث کنونی در مورد قدرت سخت و قدرت نرم در جمهوری اسلامی را در برگرفته دامن می­زند.

آشفتگی فکری

برای مشخص کردن دلیل پیدایی دیدگاه­های گوناگون نسبت به قدرت سخت و قدرت نرم که امروزه در جمهوری اسلامی جریان دارد بازنگری یک گرایش نمونه سودمند است. این گرایش بازتابی از سردرگمی و ناهم­اندیشی مزمنی است که از ناآگاهی برخی در پیروی از سیاست­ سخت­افزار‌مدارانه نشئت می­گیرد. البته دلایلی دیگر نیز وجود دارد که از جمله می­توان به دیدگاه برخی از اعضاء جامعه دانشگاهی از واقعیت به دور که در درک نیروهای در حال تغییر دادن دنیا که در پیش روی ما قرار دارند عاجز هستند، اشاره کرد. در مقابل، بعضی از هواداران قدرت نرم نیز نقش قدرت منابع نظامی را کم­اهمیت جلوه داده، یا نادیده می­گیرند. البته به راحتی می­توان اینگونه استدلال حامیان قدرت نرم را زیر سؤال برد.

مفهوم قدرت سخت و نرم به کانون مباحث نظامیان، سیاست­مداران و اعضای علمی مراکز مطالعات و دانشگاهی تبدیل گشته است. در حالی که برخی به ارزش نیروهای مسلح برای سیاست خارجی اشاره می­نمایند با مشاهده تجهیزات و امکاناتی که نیروهای نظامی برای اجرای مؤثر و ایمن شغل خود به آنها نیاز دارند دچار تردید می­شوند (بایمن،۱۳۸۶). از سوی دیگر، به کارگیری مفهوم قدرت نرم و سخت به صورت ناهماهنگ و ناواضح توسط دانش­آموختگان دانشگاهی و مراکز مطالعاتی پیرامون این اصطلاح­ها سردرگمی به وجود آورده است. درکنار طرز نگرش­های متفاوت به توانمندی نظامی، ظاهراً تعاریف کنونی دو اصطلاح قدرت نرم و قدرت سخت در موارد دیگر هم به طور متناقض و یا مبهم به کار برده می­شوند (اربسکلاو،۱۳۸۷). برای نمونه، صاحب منصبی را در نظر بگیرید که تحریم­های اقتصادی را نمونه­ای از اعمال قدرت نرم برمی­شمارد. در واقع، هرکس با توجه به بُعد زورمدارانه تحریم اقتصادی می­تواند آن را به انتهای گزینشی پیوستار قدرت رفتاری نای پیوند دهد، البته اگر تمام پیوستار در نظر گرفته شود چنین اظهاراتی با دیدگاه نای در تعارض شدید قرار می­گیرد. در نمونه­ای دیگر، اندیشمندی تحریم اقتصادی را به مثابة قدرت سخت به کار می­برد. همین وضعیت در خصوص دیپلماسی وجود دارد. در حالی که برخی از تحلیل­ها به “گزینة نرم دیپلماسی” اشاره می‌نمایند برخی به “دیپلمات­های کارکشته و بسیار ماهر” به عنوان قدرت سخت اشاره می­­کنند. این امر، وضعیت نامتعین مباحث قدرت نرم و سخت را در کشور آشکار می­سازد.

نتیجه­ گیری

این مقاله عرضه کنندة تصویری از ناهم­اندیشی­ها و سردرگمی­های زیان­بخشی است که بحث قدرت نرم و قدرت سخت را در جمهوری اسلامی در برگرفته است. در صورتی که این دو اصطلاح مشابه همدیگر هستند زبانی که با آنها صحبت می­شود متفاوت است. بخشی عمده از نابسامانی فکری به وجود آمده از اغوا شدن برخی از نخبگان دانشگاهی به پیروی از ادبیات سیاسی امریکایی و پیوند دادن محکم تجهیزات نظامی به انتهای زورمدارانه پیوستار قدرت رفتاری ژوزف نای ریشه می­گیرد در حالی که دیگران (دست­کم به تعداد کم) ترجیح می­دهند نیروی مسلح را به عنوان قدرت منابع و در ارتباط با فعالیت­هایی به موازات این پیوستار بنگرند. افزون بر نیروهای مسلح، در طرز نگرش به دیگر تجهیزات و منابع نیز این سردرگمی وجود دارد. دانشگاهیان و سیاست­گذاران ایرانی در مواجهه با این مسائل باید هوشیار بوده و این مسئله را در نظر بگیرند که تلاش برای اقتباس از مفاهیم امریکایی­ و وارد نمودن آن در سیاست جمهوری اسلامی به جای وضوح بیشتر سبب ایجاد مشکلاتی زیاد می­شود. چه اعتقاد به کارایی مستمر نیروهای مسلح در هدایت سیاست خارجی وجود داشته باشد یا برخی دیدگاه­ها مبنی بر کم­اهمیت جلوه دادن تأثیر نیروهای مسلح وجود داشته باشد اکنون دو اصطلاح قدرت نرم و قدرت سخت به عنوان ابزار بیان دیدگاه‌های یاد شده باید مورد بازخوانی دوباره قرار بگیرند.

منابع

- امیری، ابوالفضل (۱۳۸۷)؛ تهدید نرم؛ تهاجم فرهنگی، ناتوی فرهنگی و راهکارها؛ تهران: انتشارات پگاه.

- بایمن، دانیل و دیگران (۱۳۸۶) آینده محیط امنیتی درخاورمیانه (تغییر رهبری. اصلاحات اقتصادی و انقلاب اطلاعات)، (مترجمان ناصر قبادزاده، علی گل­محمدی، عسگر قهرمانپور، فرزاد ­میراحمدی)؛ تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.

- کال، جی؛ نیکلاس (۱۳۸۷) دیپلماسی عمومی (جمعی از مترجمان)؛ تهران: دانشکده و پژوهشکده اطلاعات و امنیت سپاه.

- ضیایی­پرور، حمید (۱۳۸۳) جنگ نرم؛ ویژه جنگ رایانه­ای؛ تهران: انتشارات مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین­المللی ابرار معاصر تهران.

- ضیایی­پرور، حمید (۱۳۸۳) جنگ نرم؛ ویژه جنگ رسانه­ای؛ تهران: انتشارات مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین­المللی ابرار معاصر تهران.

- عبداله فانی، علی (۱۳۸۶) جنگ نرم؛ نبرد در عصر اطلاعات؛ تهران: انتشارات مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین­المللی ابرار معاصر تهران.

- ابراهیمی خوسفی، منصور؛ بای، نادعلی و صدوقی، مرادعلی (۱۳۸۶) جنگ نرم؛ عملیات روانی و فریب استراتژیک؛ تهران: انتشارات مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین­المللی ابرار معاصر تهران.

- جمعی از نویسندگان (۱۳۸۶) جنگ نرم؛ براندازی نرم در کشورهای مدل؛ تهران: انتشارات مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین­المللی ابرار معاصر تهران.

- نای، جوزف.اس (۱۳۸۷) قدرت در عصر اطلاعات از واقع­گرایی تا جهانی­شدن (ترجمه سعید میرترابی)؛ تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.

- عصاریان­نژاد، حسین (۱۳۸۷) نظریه امنیت جمهوری اسلامی ایران؛ تهران: انتشارات دانشگاه عالی دفاع ملی.

- عصاریان­نژاد، حسین (۱۳۸۷) تهدیدات قدرت ملی شاخص­ها و ابعاد؛ تهران: انتشارات دانشگاه عالی دفاع ملی.

- اربسکلاو، مایکل (۱۳۸۷) جنگ اطلاعات (چگونه از حملات سایبری در امان باشیم) (مترجمان علی ناصری، عبدالمجید ریاضی)؛ تهران: انتشارات دانشگاه عالی دفاع ملی.

- نای، جوزف.اس (۱۳۸۷) قدرت نرم؛ تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (ع) و پژوهشکده مطالعات و تحقیقات بسیج.

- ترابی، طاهره (۱۳۸۷) قدرت نرم؛ معنا و مفهوم، تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات و تحقیقات بسیج و دانشگاه امام صادق (ع).

- مهدی کارنایی، محمد (۱۳۸۷) قدرت نرم؛ سرمایه اجتماعی و بسیج؛ تهران: پژوهشکده مطالعات و تحقیقات بسیج و دانشگاه امام صادق (ع).

- عطارزاده، مجتبی (۱۳۸۷) قدرت نرم؛ فرهنگ و امنیت؛ تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات و تحقیقات بسیج و دانشگاه امام صادق (ع).

[۱] -Kim nasal

[2] -Fen Hampson

[3] -Din Oliver

[4] -Joseph Nye Jr

[5] – Bound to Lead

[6] – Foreign affairs

[7] – Behavioral power

/ 0 نظر / 14 بازدید