ایران بازگو
تماس با من
پروفایل من
نویسنده (های) وبلاگ ایران بازگو
آرشیو وبلاگ
      ایران بازگو (بازگو کننده گلچینی ازاخبار و پژوهش های سیاسی و ژئوپلتیکی روز ایران و جهان)
بررسی تاثیر فکری سیاسی انقلاب اسلامی ایران بر جنبش اسلامی خواه محمد فتح اله گول نویسنده: ایران بازگو - ۱۳٩۱/۱۱/٥

چکیده

با گذشت "33سال " از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی و ورود به عرصه نوین، شایسته است با رویکردی مصلحانه و نقادانه تاثیرات انقلاب اسلامی ایران بر خط فکری سیاسی  جنبش های اسلامیخواه  مورد بررسی و کالبد شکافی قرار گیرد.

در این نوشتار، سعی بران داریم  بادر نظر گرفتن و بهره‏گیری از مطالعات و تحقیقات اندیشمندان پیرامون موضوع تحقیق نکات جدیدی از اثار و تاثیرات فکری سیاسی انقلاب اسلامی ایران بر جنبش اسلامی خواه فتح اله گولن  و ارایش دولت مردان  کشور ترکیه از دهه 1360 هجری شمسی تا 1390 هجری شمسی مورد بررسی قرار گیرد.


موقعیت ژئوپلتیک کشور ترکیه  به گونه ای است که بین اسلام، جهانی شدن، مدرنیته و دموکراسی سکولار با یکدیگر همزیستی ایجاد نموده است. البته در سالهای اخیر اسلام سیاسی در فضای حکومتی ترکیه ظهور و نمود بیشتری داشته است. ورود نسل جدیدی از سیاستمداران و مدیران دارای تمایلات اسلام گرایانه در صحنه سیاست و مدیریت جامعه در دهه 80 ، نزدیکی ترکیه به جهان اسلام از دهه1980 به بعد در نتیجه سیاستهای دینپرورانه اوزال، کودتای سال 1980 که سبب سرکوبی گروه های افراطی راست و چپ گردید و به ایجاد نوعی خلا ایدئولوژیکی منجر گردید، دگرگونی اقتصادی، اجتماعی، در چند دهه اخیر که سبب مهاجرت گسترده مردم از شهرهای دورافتاده آناتولی به شهرهای بزرگی همچون استانبول و آنکارا گردید، تلاش کارگزاران لائیک در استفاده از اسلام برای مقابله با ایدئولوژی های افراطی چپ و راست، همچنین گسترش تنش و احساسات تجزیه طلبانه در مناطق کردنشین جنوب شرقی ترکیه ، قدرت یافتن حزب غیرقانونی کارگران کردستان (پ .ک. ک) و به قدرت رسیدن حزب عدالت و توسعه و تلاش آن برای تقویت اسلام میانه رو برای مقابله با اسلام گرایی افراطی از جمله عواملی است که سبب رشد اسلام سیاسی در ترکیه در چند دهه اخیر گردیده است.نکته دیگری که حائز اهمیت میباشد سناریوهایی است که ترکیه با گسترش اسلام گرایی در دهه های آینده در سیاست داخلی و خارجی خود با آن روبرو خواهد شد.ادامه دادن روش میانه روانه و مطابق با دیدگاه اتحادیه اروپا، گسترش تدریجی اسلام، منحل شدن قانونی حزب عدالت و توسعه و مداخله نظامی در این کشور از جمله سناریوهایی است که این کشور در دهه های آینده با گسترش اسلام گرایی با آن روبرو خواهد شد.

مقدمه

با گذشت "33سال " از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی و ورود به عرصه نوین، شایسته است با رویکردی مصلحانه و نقادانه تاثیرات انقلاب اسلامی ایران بر خط فکری سیاسی  جنبش های اسلامیخواه  مورد بررسی و کالبد شکافی قرار گیرد

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در 1357 ش / 1979 و اشغال افغانستان در 1358 ش / 1980، غرب برای تقویت منافع خود و احتمالاً استفاده از ترکیه به جای ایران در ترتیبات امنیتی منطقه ، از کودتای 1358ش / 1980 نظامیان در ترکیه بهره جست و از آنان حمایت کرد.[1]

روابط ترکیه با ایران از زمان پیروزی انقلاب اسلامی ، که مقارن با اوج گیری ناآرامیهای اجتماعی در ترکیه بود، فراز و نشیبهایی داشته است . از 1361 ش / 1982 روابط سیاسی دو کشور از کارداری به سفارت ارتقا یافت.

پیروزی انقلاب اسلامی ایران بر افکار عمومی مردم ترکیه تأثیر گذاشت و عموم مردم گرایش داشتند حزبی به قدرت برسد که تمایلات اسلامی داشته باشد. حزب اسلام گرای رفاه در 1362 ش / 1983 در چنین فضایی تأسیس شد .[2]

بدیهی است بیان این مطالب به معنای نادیده گرفتن نظرات سایر محققان و تاثیرات  خدمات ارزشمند انقلاب اسلامی به سایر جنبش های موجود در منطقه نیست. چون زبان و قلم قادر به تبیین و توصیف تاثیرات  و نقش انقلاب اسلامی ایران بر جنبشهای اسلامی درجهان نیست، ولی از آنجایی که نگارش مقاله "بررسی  فکری سیاسی انقلاب اسلامی ایران بر جنبش اسلامی خواه فتح اله گولن  " به اینجانب واگذار گردید، بر آن شدم تا همچون طبیبی آسیب‏شناس ـ که زمینه را برای سلامتی بیمار خود فراهم می‏سازد ـ دیدگاهها و نظرگاهها را در حد امکان بررسی کنم و نتایج یافته‏ها را باز گویم.

 

این مقاله مشتمل پنج بخش به شرح زیر است:

بخش اول: تاریخ سیاسی کشور ترکیه 

بخش دوم: سیاست و مذهب در ترکیه

بخش سوم: تمایلات مذهبی در ترکیه به دنبال تغییرات اقتصادی و سیاسی

بخش چهارم :درآمدی بر تاثیر فکری سیاسی انقلاب اسلامی ایران بر جنبش فتح الله گولن

بخش پنجم: جمع بندی و نتیجه ‏گیری

 بخش اول

تاریخ سیاسی کشور ترکیه 

ترکیه ، کشور اسلامی در جنوب غربی آسیا و محل تلاقی دو قارة آسیا و اروپا، متشکل از بخشهای مرکزی دولت عثمانی . این کشور، پس از انحلال دولت عثمانی ، با نام جمهوری ترکیه در 1302/ 1923 تشکیل شد.

دین و دولت در ترکیه . نخستین قانون اساسی ترکیه در 1303 ش / 1924 اسلام را دین رسمی کشور اعلام کرد، اما در اصلاحات قانونی 1307 ش / 1928 این مادّه حذف شد و در بازنگری قانون اساسی در 1316 ش / 1937، اصل لائیسیته (جدایی دین از سیاست ) از اصول بنیادی ترکیه شناخته شد. در 1361 ش / 1982، هنگام تدوین قانون اساسی جدید، نیز بر این اصل تأکید شد .

بنا بر آمار 1377 ش / 1998، بیش از 99% مردم ترکیه مسلمان اند. از این تعداد 70 تا 80% اهل سنّت و بیشتر پیرو مذهب حنفی اند. شمار علویان * ، بزرگترین اقلیت مذهبی ، بالغ بر بیست میلیون تن است و تعداد شیعیان بیش از 5ر1 میلیون تن تخمین زده شده است [3]. حنفی مذهبان بیشتر در مرکز و غرب ترکیه ، و شافعیان (عمدتاً کردها) با جمعیتی کمتر از حنفیان در مناطق شرقی سکونت دارند. علویان بیشتر در شهرهای ولی اورمان ، سیواس ، آنکارا، تونجلی ، ارزروم ، آماسیا، آلازیق ، قهرمان ماراش ، مَلطیه و توکات زندگی می کنند شیعیان در استانهای شرقیِ آغدیر و قارْص در اکثریت اند و در استانهای ازمیر و آنکارا و استانبول در اقلیت اند.[4]


ترکیه از شرق با گرجستان و ارمنستان و آذربایجان (بخش جمهوری خودمختار نخجوان ) و ایران ، از غرب با بلغارستان و یونان ، از جنوب با سوریه و عراق همسایه است . دریای سیاه در شمال ، دریای اژه در غرب و دریای مدیترانه در جنوب ، ترکیه را با تمامی جهان مرتبط می سازد؛ ازینرو، ترکیه مرکز مسیرهای بازرگانی و مهاجرت شده است.[5]

روابط ترکیه با ایران از زمان پیروزی انقلاب اسلامی ، که مقارن با اوج گیری ناآرامیهای اجتماعی در ترکیه بود، فراز و نشیبهایی داشته است . از 1361 ش / 1982 روابط سیاسی دو کشور از کارداری به سفارت ارتقا یافت . موضع ترکیه طی جنگ عراق با ایران حفظ بی طرفی بود و به سبب همسایه بودن با هر دو کشورِ در حالِ جنگ ، روابط اقتصادی گسترده ای با آنها ایجاد کرد. در حال حاضر مناسبات ترکیه با ایران ، به رغم پاره ای سوءتفاهمها در مورد فعالیت گروههای اسلام گرا مانند حزب اللّه ترکیه ، بر اساس اصل حسن هم جواری و در چارچوب اصول سازمان همکاری اقتصادی (اکو) است .

انعقاد قرارداد صادرات بیست میلیارد دلار گاز به ترکیه در مدت 22 سال ، در زمرة مهمترین قراردادهای تجاری ایران و ترکیه است . پیوند و آشنایی ترکیه با زبان و ادب فارسی و فرهنگ ایران سابقه ای دیرینه دارد. توجه به زبان فارسی در دانشگاههای ترکیه در مقایسه با سایر زبانهای شرقی در حد مطلوب است و آموزش این زبان پس از زبان عربی در ردة دوم اهمیت قرار دارد.[6] از 1364 تا 1366 ش / 1985 ـ 1987، بین ایران و ترکیه برنامة مبادلات فرهنگی تنظیم و اجرا گردید که مشتمل بر همکاری دانشگاهها (اعطای بورس تحصیلی ) و موزه ها و کتابخانه ها و صدا وسیما و مراکز فرهنگی و هنری در کشور است.[7]

با آنکه دگرگونیهای اقتصادی و اجتماعی ترکیه در قرن چهاردهم /بیستم ، جامعه ای کثرت گرا و ملی و غیرمذهبی به وجود آورده ، اسلام همچنان منبعی ارزش بخش و مؤثر در رفتار سیاسی و اجتماعی بخش بزرگی از جامعه است (لاپیدوس ، ص 614؛ نیز رجوع کنید به توران ، ص 31ـ52؛ حیدرزاده نایینی ، ص 247، 249). طریقتها، جنبشها و گروهها و سازمانهای اسلامی ، بویژه در دهة1370 ش / 1990، در داخل و خارج ترکیه و در امور فرهنگی و اقتصادی و گاه سیاسی حضور فعال داشته اند. طریقتهای برجستة سنّی (شامل نقشبندیه ، نورچی / نورجو/ نورجیگری  ، فتح اللّه چی که شاخة اصلی و فعال نورچی است ، و سلیمانچی ) و طریقتهای بَکتاشیه  و نُصَیری (وابسته به فرقة علوی ) در ترکیه فعال اند.

امور و تعلیمات دینی و اخلاقی زیرنظر سازمان امور دیانت است . این سازمان با تشکیلات بسیار گسترده اش ، پس از وزارتخانه های کشور و وزارت دفاع ملی ، مقام سوم را دارد. آموزش دینی ، که پس از استقرار نظام جمهوری ممنوع شده بود، به طور غیرقانونی انجام می گرفت ، اما بتدریج در قالب مدارسِ امام ـ خطیب و آموزشگاههای قرآن و دانشکدة الاهیات مشروعیت نسبی یافت . همچنین آموزش دینی به صورت محدوددر برنامة درسی مدارس دولتی گنجانده شده است . نمازهای جمعه و جماعات را ائمة جمعه و جماعات که در استخدام سازمان دیانت اند و بیشتر از فارغ التحصیلان مدارس امام ـ خطیب اند، در قالبی صرفاً عبادی اقامه می کنند . در ترکیه روز عید قربان و فطر تعطیل رسمی است .[8]


با استقرار فضای باز سیاسی ناشی از نظام چندحزبی و قدرت گرفتن حزب دموکرات در دولت و مجلس در 1329 ش / 1950، محدودیت فعالیتهای اسلامی کاهش یافت ، آموزش مذهبی در مدارس ابتدایی از سرگرفته شد، مساجد با حمایت دولت رونق گرفت و فعالیت طریقتهای تصوف آزاد شد. در 1346 ش / 1967، گروهی از سیاستمداران اسلام گرای حزب عدالت ، به رهبری نجم الدین اربکان (مرید محمدزُهدی کُتْکُو، پیر طریقت نقشبندیه )، حزب نظم ملی را بنیاد گذاشتند که نخستین حزب اسلام گرا بود، اما نظامیان آن را در 1350 ش / 1971 منحل کردند. این حزب بار دیگر در 1351ش /1972، با عنوان سلامت ملی ، فعالیت سیاسی خود را آغاز کرد. با پیروزی حزب سلامت ملی در انتخابات 1352ش /1973، برای نخستین بار در تاریخ جمهوری ترکیه اسلام رسماً به عرصة قدرت سیاسی راه یافت . حضور این حزب در دولتهای ائتلافی دهة 1350ش / 1970، گواه این بود که اسلام گرایان پایگاه اجتماعی مستحکم دارند. با حضور حزب سلامت ملی در سیاست ، برنامه های احیای دینی دهة 1350ش / 1970 ادامه یافت و اسلام گرایان در ساختار سیاسی راه یافتند.[9]

پیروزی انقلاب اسلامی ایران بر افکار عمومی مردم ترکیه تأثیر گذاشت و عموم مردم گرایش داشتند حزبی به قدرت برسد که تمایلات اسلامی داشته باشد. حزب اسلام گرای رفاه در 1362 ش / 1983 در چنین فضایی تأسیس شد .[10]

در اوایل دهة 1360 ش / 1980، با حمایت قاطع نظامیان حاکم ، ایدئولوژی حاکمان «تلفیق عناصر ترک ـ اسلامی » شد. این آموزه در دهة 1350 ش / 1970 در آثار فکری کانون روشنفکران ، شامل نخبگان فرهنگی و دولتمردان و دیوان سالاران طراز اول ترکیه ، قوام یافته بود. نظامیان ، که جریانهای سیاسی چپ را بزرگترین تهدید برای جمهوری می انگاشتند، با مطرح کردن این آموزه در قالب ایدئولوژیک ، می خواستند فعالیتهای اسلامی را احیا کنند تا تهدید مذکور خنثی ' شود. بر اساس این آموزه ، اسلام و هویت ترک ، فرهنگ ملی ترک را می ساخت . بر اساس مادّة 24 قانون اساسی 1361 ش / 1982، برای نخستین بار در تاریخ جمهوری ترکیه ، آموزش دینی از دبستان تا دبیرستان همگانی و اجباری شد. ورود دانش آموختگان مدارس امام ـ خطیب به دانشگاهها در تمامی رشته ها، جز رشته های نظامی ، آزاد و بر تعداد مساجد و مدارس دینی افزوده شد.[11]

در دهة 1370 ش / 1990، پایگاه اجتماعی اسلام گرایان محکمتر گردید و برنامه ها و سیاستهای حزب رفاه با اقبال فزایندة مردم روبرو شد. این حزب در انتخابات شهرداریها (1373 ش / 1994) و بویژه در انتخابات مجلس (1374 ش / 1995) به پیروزی قاطع دست یافت (کرنل و سوانبرگ ، ص 144ـ145؛ نیز رجوع کنید به رفاه * ، حزب ). با قوّت گرفتن فعالیتهای اسلامی ، احزاب لائیک و چپ گرا در ائتلاف با نظامیان ، سیاست سرکوب و اعمال محدودیت بر اسلام گرایی را در پیش گرفتند (اطهری ، ص 16ـ17). برخی از اقدامات آنان عبارت بوده است از: مبارزة دائم با مظاهر اسلامی چون حجاب ، حذف اربکان از قدرت سیاسی ، انحلال حزب رفاه ، تصویب قانون هشت سالة تعلیمات اجباری و بسته شدن دوره های ابتدایی و راهنمایی مدارس امام ـ خطیب ، زندانی کردن نویسندگان اسلامی و مسلمانان معترض به دین زدایی ، و ترغیب طریقتهایی که با تمسک به دین یا ملیت گرایی ، به نحوی به خدمت اصول آتاتورک درمی آیند.[12]

 

بخش دوم

سیاست و مذهب در ترکیه

در بررسی رابطه بین مذهب و سیاست در ترکیه به عنوان کلیدیترین نکته باید توجه داشت که این کشور با اکثریت مسلمانی که در خود جای داده است دارای سیستم دموکراتیک سکولار می باشد. ترکیه هرگز از تغییرات سیاسی- اسلامی که در چندین دهه اخیر در کشورهای اسلامی رخ داده و منجر به گسترش اسلام گرایی گردیده است مصون نبوده است.با این وجود ترکیه مدل بسیار خوبی از گسترش اسلام گرایی و تاثیر آن بر سیاست خارجی است.به هرجهت اسلام در ترکیه با اسلام دیگر کشورهای اسلامی منطقه خاورمیانه به پنج دلیل ذیل متفاوت است:

(1) برخلاف مصر و الجزایر، اسلام هیچگاه در ترکیه به عنوان ابزار سیاسی برای آزاد کردن کشور به کار نرفته بلکه برعکس، به عنوان منشا صلح و اطاعت، به دور از مسائل انقلابی و خشونت، ظاهر شده است. این ویژگی از آنجا حاصل شد که امپراتوران عثمانی مذهب را با کنترل تحصیلات دینی و مناصب روحانی، در دست گرفته بودند.

اسلام در ترکیه اسلام شبکه ای است. در امپراتوری عثمانی «طریقت»، استخوان بندی اصلی جامعه و تقریبا هر شهروند عضوی از یک سلسله طریقت بود که آتاتورک آن را ملغی نمود. طریقت هنوز در ساختار اجتماعی ترکیه عنصر مهمی است، اما از نفوذ آن کاسته شده، زیرا در یک اجتماع وسیع ارتباطات غیر شخصی (مانند رادیو، تلویزیون و روزنامه ها) جایگزین ارتباطات شخصی مبتنی بر طریقت میشود.

وقتی ترکها در آسیای مرکزی زندگی میکردند «شمنیست» بودند و در گذار از آسیای مرکزی به آناتولی اسلام را از دراویش بدعت گذار، و نه از علمای عامه، آموختند. امروزه نیز اسلام را بیشتر به عنوان یک آیین به جا می آورند تا به عنوان یک مذهب تعریف شده. در آلمان به این اسلام Volsislam یعنی اسلام عامه می گویند.

وجود یک اقلیت علوی که مدعی اعتقاد به اسلام حقیقی هستند. آیین بدعت گرای آنها توسط اسلام رسمی عثمانی ها کنار زده شد و تمایلات سکولارشان آنها را چپگرا کرد، اما در دهه های اخیر علویها از انزوا خارج شده و صاحب نقش و تاثیر اجتماعی شده اند.

سنی مذهبهای ترک خیلی زود در جهت تکامل سکولاریسم حرکت کردند. در امپراتوری عثمانی جنبش عثمانیهای جوان در سال 1876، قانون اساسی جدیدی را بنا نهاد که زیاد دوام نیاورد. ترکهای جوان مسیر اروپاییشدن و مدرنیسم را ادامه دادند و آتاتورک این هدف جاه طلبانه را در جهت تکامل مدرنیسم ترغیب کرد. از این رو سکولاریسم در ترکیه نسبت به جهان اسلام، بیشتر پذیرفته شد.علاوهبراین در ترکیه سه رویکرد متفاوت از اسلام سیاسی تشخیص داده میشود :

1. اسلامی که با فرهنگ کشور ترکیه هماهنگ است، یعنی اسلام امپراتوران عثمانی که با مدرنیزه کردن کمالیستها سازگار است؛

2. اسلامی که حضور نیرومندتری در مسائل سیاسی دارد و ترکهای مذهبی و محافظه کار بر این اسلام اصرار دارند. جنبش اسلامی ترکیه هم اکنون به دو گروه منشعب شده است: یک گروه اسلام سنتی را پذیرفته (که موقعیت خود را از دست داده است) و گروه دیگر میخواهد به کمک اسلام، نظامی از ارزشهای مدرن را بنا کند که بتوان در امور سیاسی به آنها استناد کرد (همانطور که احزاب دموکرات مسیحی در اروپا به ارزشهای مسیحیت استناد میکنند). این گروه در انتخابات سال 2000 قدرت گرفت؛

3. رویکرد افراطی از اسلام سیاسی در ترکیه که خشونت آن، اعتبار اسلام را به چالش کشیده است.در تاریخ امپراتوری عثمانی و جمهوری ترکیه[13] سه گروه قابل تشخیص است: ارتش، بوروکراسی متمرکز و عقل گرایان. هر سه گروه باید مباحث ایدئولوژیکی خود را تغییر دهند. در حالی که اسلام در قرن 19 عاملی ضروری برای تعیین هویت ملت ترک بود، در قرن 20 به عنوان تهدیدی برای نظام جمهوری رخ نمود.

 


بخش سوم

تمایلات مذهبی در ترکیه به دنبال تغییرات اقتصادی و سیاسی

بر اساس مطالعات جامعه شناسان سیاسی در ترکیه یک سوم مردم این کشور متمایل به اندیشه های سکولاریستی و دو سوم آنها مذهبی می باشنداز میان سکولارها، 10 درصدشان بسیار افراطی و ناسیونالیست می باشند.از میان مذهبیون ترک، 10 درصد آنها متمایل به تشکیل حکومت مبتنی بر شریعت و اجرای کامل احکام ، مقررات و قوانین اسلامی میباشند و 60 تا 70 درصد بقیه محافظهکار بوده ولی به مدرنیسم نیز متمایل اند.البته تمایلات مذهبی یا سکولار با تقسیمات جغرافیایی در این کشور همخوانی ندارد.برایمثال مردم شرق آناتولی محافظه کارند ولی لزوما این به معنای این نیست که آنها از مردم غرب ترکیه مذهبی ترند.بر اساس نظر سنجی بنیاد اقتصادی و اجتماعی ترکیه که در مورد هویت مردم این کشور انجام داده است ؛ 19/4 درصد مردم این کشور خود را ترک ، 44/6 درصد مسلمان، 29/9 شهروند جمهوری ترکیه، 2/7 کرد، 1/1 علوی دانسته اند و 1 درصد هم خود را به هیچ گروهی منتسب ندانسته اند.علاوه براین بر اساس یافته های بنیاد اقتصادی و اجتماعی ترکیه، 86 درصد از مردم ترکیه به رییس جمهوری مدرن، 74 درصد به رییس جمهور مذهبی و 75 درصد به رییس جمهور سکولار متمایل می باشند.( 10) البته باید به این نکته توجه نمود که به اعتقاد مردم ترکیه بین یک مسلمان خوب بودن و یک سکولار بودن تناقضی وجود ندارد.در نهایت باید به این نکته کلیدی توجه داشت که اکثر مردم ترکیه معتقدند که تقسیم بندی سیاسی- اجتماعی در ترکیه بین اسلام گرایان و سکولارها نبوده بلکه بین ناسیونالیستهای افراطی و اصلاح طلبان میباشد. علاوهبراین اکثر مردم این کشور به لیبرالیسم سیاسی تمایل دارند.[14]

 

درهم آمیختگی ترکی- اسلامی

درگیری نظامی احزاب راستگرا و چپگرا در دهه 1970 بسیار به تقویت اسلام سیاسی کمک نمود.به گونه ای که با گسترش درگیری و اختلاف احزاب چپگرا با کمونیستها تلاش گردید که نقش اسلام تقویت گردد.علاوه براین با آغاز آموزشهای نظامی، آموزشهای اسلامی همانند آموزش قرآن و اخلاق نیز در مدارس آغاز گردید.اما باید به این نکته توجه داشت که در این مقطع دولت ترکیه درصدد اسلامی نمودن نهادهای کشور از بالا بود.یعنی سعی داشت که اندیشه های اسلامی را با ملی گرایی پیوند دهد و از این طریق از گسترش اسلام سیاسی و احزاب چپ خودداری نماید. علاوه بر این تلاش میشد که مردم ترکیه تحت تاثیر اسلام مردم پاکستان، ایران یا جهان عرب قرار نگیرند. با این وجود اسلامگرایان توانستند پیام واقعی خود را گسترش دهند؛تغییرات اقتصادی و سیاسی در دهه 1970 و 1980 به گروه های اسلامی اجازه فعالیت سیاسی داد. بر همین اساس در سال 1970 برای اولین بار حزب نظم ملیNational Order Party به رهبری نجم الدین اربکان تشکیل شد.این حزب برای اولین بار قرائتی اسلامی از اصول اقتصادی و اجتماعی داشت.البته این حزب به علت مخالفت با ماهیت سکولار دولت در سال 1971 با مداخله نظامی تعطیل شد و اعضای حزب و پیروان آن به اندیشه های سنتی خود بازگشتند.آنها معتقد بودند که اصلاحات کمالیسم برایجایگزین نمودن اندیشه های اسلامی با اندیشه های غربی سکولار اشتباه بزرگی بوده است.بر همین اساس آنها پس از دهه 1970 به اندیشه ملیگرایانه با قرائتی اسلامی روی آوردند و تاکید مینمودند که آینده ترکیه بستگی به ارتباط با کشورهای اسلامی دارد نه کشورهای غربی. حزب نجات ملی National Salvation Party که در سال 1972 ایجاد شد مانند حزب نظم ملی اندیشه های اسلامی را با ناسیونالیسم ترکی درهم آمیخت .ترکیه بزرگ یکبار دیگر شعار این حزب بود. راه حل حزب نجات ملی بازگشت به اصول زندگی اسلامی و استفاده از تکنولوژیهای اسلامی بود.این دو حزب تاکید می نمودند که غربی شدن و صنعتی شدن به سبک غربی جامعه ترکیه را دچار انشعاب می نماید.

 

 

بخش چهارم :

درآمدی بر تاثیر فکری سیاسی انقلاب اسلامی ایران بر جنبش فتح الله گولن 

فتح الله گولن در قریه کوروجوک  ولسوالی حسن قله ولایت ارزوروم  چشم به جهان گشود. نبوغ و ذکاوت او در یک خانواده متدین و روشن فکر، تحت تاثیر و با توجه عمیق پدرکلان، مادر کلانش مونسه خانم، والدینش و درخارج از خانواده،زیر نظر استادش لطفی افندی، رشد نمود.( پدر و مادرش که در فاصله یک ساعت از همدیگر، دنیای فانی را وداع گفتند بعدا برادر کوچکش را از دست میدهد، سالها بالای آرامگاه او دست دعا بلند میکند)

 محمد فتح الله گولن یک واعظ، نویسنده و تدریس کننده علوم اخلاقی و الهیات اهل ترکیه است که مبتنی بر آموزه های یک عالم اسلامی به نام سعید نورسی بوده است. در تفکر گولن که عمیقا معتقد به مدارا و تسامح است؛ جنبش فتح الله گولن گرچه ممکن است در ظاهر جنبشی غیرسیاسی و بی اهمیت به نظر بیاید از جهات قابل توجهی پراهمیت و شایان توجه است. توجهی گذرا به جنبش های اسلامی حاضر در جهان اسلام و خصوصا منطقۀ پراهمیت خاورمیانه نشان می دهد که غالب جنبش های اسلامی موجود جنبش های بنیادگرا و دارای ضدیت با مدرنیته هستند. این جنبش ها عمدتاً سیاسی اند و هدف آن ها فتح دستگاه دولتی و پس از آن حاکم کردن تفسیری قشری و ضد تجدد از اسلام بر جامعه است. جنبش آموزشی فتح الله گولن اما این میان وضعیتی متفاوت دارد. جنبش گولن در درجۀ اول جنبشی غیر سیاسی است، لیکن نوع جهت گیری آن پیامد های سیاسی مهمی در پی دارد. تربیت مسلمان مدرن، دارای اخلاق اسلامی، و آموزش دیده در علم و دانش معاصر نتیجۀ فعالیت های این جنبش بوده است که لاجرم اثر گذاری سیاسی در پی خواهد داشت.[15] جنبش گولن نوعی اخلاق اسلامی را به وجود آورده است که پایه و مایۀ آن مسألۀ آموزش است. پیروان این جنبش با مشارکت در نهادهای آموزشی به بخشی از جامعۀ مدرن ترکیه تبدیل می شوند. در واقع جنبش گولن مسلمان هایی مدرن بار می آورد که در عمل به شکل گیری جامعۀ مدرن کمک می کنند.

.1- یکی از وجوه اهمیت گولن آن است که برخلاف جنبش های بنیادگرا نه تنها در برابر شکل گیری جامعۀ مدرن مقاومت نمی کند بلکه به شکل گیری آن نیز کمک می کند.

2- دومین وجه اهمیت جنبش گولن را می توان انعکاس آن در شکل گیری فرهنگ توسعه در ترکیه دانست. اخلاقی که گولن مفهوم پردازی می کند بسیار به اخلاق پروتستانی شبیه است.

 به عقیدۀ ماکس وبر یکی از علل مهم انباشت سرمایه در غرب و عدم شکل گیری این فرایند در شرق به وجود آمدن نوعی زهد این دنیایی در چارچوب تفسیری کالوینیستی از جهان است. در اخلاق پرتستانی و زهد این دنیایی تأکید فراوانی بر کار بی امان وجود دارد. به عقیدۀ وبر همین مسأله باعث شد که پرتستان ها فرایند انباشت سرمایه را پیش برند.

اخلاق گولن نیز با ترسیم مرگ در پیش روی انسان بر لزوم خدمت تأکید بسیاری دارد. این خدمت در درجۀ اول در قالب کار بی امان متبلور می شود. شکل گیری چنین گفتمانی باعث شده است که مسلمانان در فرایند توسعه در ترکیه با نیرو و توان بسیاری مشارکت کنند. تبلور این امر را می توان در حضور پررنگ مسلمانان خصوصاً اعضای برجستۀ فرقۀ نقش بندیه در صنعت نساجی مستقر در آناتولی دید.
فعالیت های گولن سال 1990 جنبش فتح الله گولن چنان گسترده شده بود که150 مدرسۀ خصوصی، 150 مرکز آموزشی جانبی و تعداد بیشتری خوابگاه در نقاط مختلف ترکیه ایجاد کرده بود. پس از آن نیز توسعۀ جنبش ادامه یافت و جنبش حتی جنبه ای بین المللی به خود گرفت. جنبش در 1997 بیش از 250 مؤسسۀ آموزشی 26500 دانش آموز در دنیا داشت. البته باید توجه داشت که این مراکز تعلیمات دینی نمی دهند، بلکه عمدتاً اخلاق تدریس می کنند.

اما به راستی اهمیت یک جنبش آموزشی چه می تواند باشد؟ در پاسخ باید تصریح کرد، مشارکت در بخش آموزشی نتایج بسیار مهمی دارد. آموزش وسیلۀ بسیار مهمی برای ایجاد سرمایۀ اجتماعی است. سرمایۀ اجتماعی می تواند به شکل سازمان های اجتماعی مثل شبکه های هنجار ها و شبکه های اعتماد در بیاید؛ این شبکه ها کارآمدی جامعه را با اعمال هماهنگ بهبود می دهند. سرمایه اجتماعی همچنین در شکل گیری سرمایۀ اجتماعی نیز تأثیر به سزایی دارد. هم چنین از رابطۀ آموزش و تغییر اجتماعی نیز نمی توان غافل بود. این نیروهای انسانی هستند که تغییرات اجتماعی را شکل می دهند و این نهاد آموزشی است که این نیروهای اجتماعی را ایجاد می کند.

در نتیجۀ همین رابطۀ آموزش و تغییر اجتماعی بوده است، که از 1999 مخالفت هایی با گولن صورت گرفت. گولن با نهادهای آموزشی گسترده اش توانسته بود نسلی را به وجود بیاورد که تحصیل کرده، کاردان، و آشنا با جهان مدرن بود، و در عین حال از نظر ارزشی با نخبگان کمالیست تفاوت داشت. به این ترتیب این نسل جوان خود را به عنوان جانشینی برای نخبگان کمالیست مطرح نمود. جنبش گولن گرچه کاملاً غیر سیاسی بوده است، لیکن به جهت تغییرات اجتماعی که پدید آورده به صورت بالقوه توان اثر گذاری در حوزۀ سیاسی را نیز دارا است.

گولن در درجۀ اول متأثر از سعید نورسی بوده است. نورسی در پی آن بود که با فعالیت های آموزشی نسلی ایجاد کند که هم در اسلام ریشه داشته باشد و هم در دنیای مدرن و علمی مشارکت کند. گولن نیز در این جهت با نورسی همسو بود. گولن بر آن بود که از مجرای آموزش از افول مسلمین جلوگیری کند. یکی از مهم ترین مؤلفه های گفتمان گولن پیوند اسلام و آموزش است. براین مبنا، در برابر اسلام گرایی سیاسی گولن اسلام گرایی آموزشی را مطرح می کند.[16] با این وجود، عقاید او یک رشته عقاید جزمی و ایدئولوژیک نبوده است و در اثر تجربۀ آموزشی در طول زمان متحول شده است.
زمانی که گولن وارد فضای فرهنگی و اجتماعی ترکیه شد سه موضع اصلی درباب مدرنیته و غرب وجود داشت:

1.   کمالیسم: نخبگان کمالیست که عمدتاً در در فرانسه تحصیل کرده بودند عمیقاً به ماتریالیسم و پوزیتیویسم گرایش داشتند. آن ها از از داروینیسم برای اثبات غیر عقلانی بودن دین استفاده می کردند. به نظر آنان، علت اصلی عقب ماندگی ترکیه فقدان تکنولوژی علمی بود. آن ها همچنین دین را علت عقب ماندگی ترکیه می دانستند. ایشان تصریح می کردند تا دین و نهاد هایش هستند، خرافات هست. کمالیست ها معتقد بودند که تحول علمی نیازمند یک تحول فرهنگی است. در واقع برای آن که علم در ترکیه پا بگیرد، فرهنگ دینی و خرافی ترکیه باید تغییر کند. به این ترتیب، آن ها تغییر را تنها در حوزۀ علمی و تکنولوژیک نمی دیدند. آن ها بر ضرورت تغییر در کل جامعه پای می فشردند. کمالیست ها می گفتند اروپا گلیست که باید آن با را خارهایش پذیرفت.

2.   سنت گرایان: سنت گرایان برعکس کمالیست ها بی دینی را علت سقوط عثمانی می دانستند. آن ها علم غربی و مدرنیته را در برابر و مخالف اسلام می دیدند. آن ها معتقد بودند که باید از ارتباط با دولت مدرن و نهادهایش از جمله آموزش اجتناب کرد. آن ها در نتیجۀ این طرز تفکردر جامعۀ مدرن ترکیه به حاشیه رفتند و موقعیت اجتماعی شان تنزل کرد.

3.   سعید نورسی: او به اهمیت علم پی برده بود. او معتقد بود که علم و اسلام با هم ارتباط درونی دارند؛ به عبارت دیگر، اسلام به مسلمانان حکم می کند علم بیاموزند و اساسا علم آموزی در راستای مسلمانی است. او اما به خطر پیروی کورکورانه از پوزیتیویسم نیز اشاره می کرد. به نظر او مسلمانان می بایست به فهمی بومی از علم برسند. او این فهم را چنین ترسیم می کرد که علم برای فهم قوانین طبیعت و هنر آفریدگار لازم است. یکی از پیروان او به نام نارکو نیز بر آن بود که علم یکی از چهار راه فهم وجود خدا است.

گولن خود در مدارس دینی تحصیل کرد. و درهمان ایام با نوشته های نوشته های نورسی آشنایی پیدا کرد، و تبدیل به یکی از اعضای فعال جماعت پیروان او شد. او تا پیش از 1980 مطابق ایده های جنبش نارکو عمل می کرد. او سعی داشت تا بین دانش علمی معنوی و الاهی اتحاد برقرار کند. گولن طی فعالیت هایش متوجه شد که جوانان به دلیل سیاست های دولت دانش دینی ندارند. او در اولین کارش یک اردوگاه تابستانی نزدیک ازمیر برپا کرد، که در آن جا به تدریس متون کلاسیک دینی و تعالیم نورسی پرداخته می شد. آن جا به دانش آموزان می آموختندکه چگونه هویت اسلامی را در جامعه سکولار حفظ کنند.[17]

گولن کم کم توانست از طریق همین فعالیت های آموزشی افرادی را جذب کند که ایده های او را از نظر پولی و کاری حمایت می کردند. به این ترتیب او فعالیت های خود را توسعه داد و قادر شد خانه هایی برای برای تدریس علوم دینی ایجاد کند و خوابگاه هایی نیز تأسیس کند.
ناآرامی های اواخر دهۀ 1970 باعث شد که گولن و پیروانش به تدریس در مدارس عمومی روی بیاورند؛ انگیزۀ اصلی آنان مقابله با چپگرایانی بود که مسبب ناآرامی های اجتماعی بودند. در همین زمان او اولین درشانه (مرکز مطالعه برای آمادگی کنکور) را تأسیس کرد. او در 1979 مجله سیزینتی را منتشر ساخت. این مجله به دنبال سنتز دانش و اسلام بود. در همین مقطع زمانی بود که گولن توجهش را از فرد به جامعه معطوف ساخت. او دیگر به دنبال ایجاد یک الیت ترکی با جهت گیری مدرن و اسلامی برای هدایت کشور بود.

پس از کودتای 1980 گولن از کودتا دفاع کرد. او به این نتیجه رسید که مدارسی با موضوعات غیردینی می توانند در خدمت نیازهای دینی باشند. او در پی ایجاد مدارس سکولاری بود که معلمان آن با انگیزه مذهبی باشند و بر ارزش های ترکی اسلامی تأکید کنند. در همین زمان دولت نیز برای اولین بار اجازه داد که مدارس خصوصی تأسیس شوند.اولین گام های به وجود آمدن اخلاق آموزشی در همین مقطع برداشته شد. گولن می خواست الیتی ایجاد کند که ایده های او را در شکل دهی به جامعه اجرا کنند. او به این نتیجه رسیده بود که یک بوروکرات یا تاجر بیشتر می تواند جامعه را شکل دهد تا یک واعظ مذهبی، چون بخش دینی جامعه بسیار حاشیه ای و محدود است. او آموزش باکیفیت با ارزش های اسلامی ترکی را راه خدمت مسلمانان به جامعه خود می دانست.در 1990 جهت گیری او جهانی تر شد. او بر بر جنبه های جهانشمول اخلاق اسلامی تأکید کرد و گروه های وسیعتری را جذب کرد. پیروان او بر آن بودند که این نوع آموزش راهیست که ترکیه می تواند درکنار ادغام در جهانی شدن هویت خود را نیز نگه دارد. آن ها می گفتند آموزش به برقراری ارتباط با افراد دیگر و حل اختلافات کمک می کند.
گفتمان گولننسل طلایی و معلمی گولن سه هدف اصلی را در فعالیت های خود دنبال می کرد:

 اواولاً در پی آگاهی بخشی به مسلمین بود؛ ثانیاً، می خواست بین علم و دین رابطه برقرار کند و آموزه های ماتریالیسم را ابطال کند؛ ثالثاً، او می خواست با تجدید نظر در قرائت سنتی از اسلام خاطرۀ جمعی مسلمانان را بازسازی کند.

راهی که او برای رسیدن به این اهداف برگزیده بود آموزش بود. او می خواست از مجرای آموزش نسلی طلایی ایجاد کند؛ این نسل ایمان دانش اخلاق و هنر را به هم می آمیخت و می توانست منشأ تحولات مطلوب و مورد نظر گولن شود.

اما خصوصیات این نسل طلایی از دیدگاه گولن چه بود؟

اولین خصوصیت این نسل ایمان بود. این ایمان است که اهداف را به مومن نشان می دهد.علم نیز تنها زمانی که در جهات اهداف مؤمنانه استفاده شود مفید خواهد بود. در تصور گولن از نسل طلایی عشق نیز جایگاهی اساسی دارد. نسل طلایی نسلی با محبت است؛ نسلی است که به انسان و انسانیت عشق می ورزد. ویژگی دیگر این نسل آرمانگرایی و از خودگذشتگی است. این نسل ارزش های اخلاقی از مجرای دانش به عمل تبدیل می کنند. که یکی از اقسام مورد توصیۀ این عمل همان فعالیت آموزشی است.

درحقیقت این ایده آلی که از نسل طلایی ترسیم می شود نقدی به ایده آل کمالیستی است. ارزش هایی که گولن بر آن ها تأکید دارد در الگوی کمالیستی جایی ندارند.مفهوم نسل طلایی رفته رفته از مفهومی منفصل به مفهومی جهانشمول تحول یافت. نسل طلایی با این تحول هرچه بیشتر با جهانی شدن همراه شد. نسل طلایی دیگر نسلی نبود که قرار بود تنها ترکیه یا مسلمانان را نجات می دهد بلکه نسلی بود که در صورت شکل گیری نجات بخش جهان بود.از نظر گولن مهم ترین نقش در شکل گیری این نسل رامعلمان دارا هستند. این معلمان هستند که در عمل علم را با خرد ترکیب می کنند و آن را با ارزش های اسلامی می آمیزند. علم ماتریالیست که از ارزش ها تهی شده به نظر گولن و پیروانش در قبال جنگ ها و بدبختی ها مسؤول بوده است چرا که مسألۀ جدا بودن ارزش از واقعیت این تالی منطقی را در پی می آورد که فعالیت علمی نسبت به پیامدهایش هیچ مسؤولیتی ندارد.

گولن با طرح کردن این رسالت سنگین معلمان و تأکید بر حرفۀ مقدس معلمی قادر شد وجوهات مذهبی را از مساجد به مدارس هدایت کند. دلیل این امر آن بود که او تأکید داشت که فهم خلقت نیاز به دانش دارد، و در نتیجه حرفه ای که پرورنده و انتقال دهندۀ این دانش است حرفه ای مقدس خواهد بود. گولن تا بدان جا این استدلال منطقی را دنبال می کند که معلمی را راهی برای رستگاری می شمارد.
در گفتمان آموزشی گولن مفهوم ارشاد نیز نقشی کلیدی دارد، لیکن باید متوجه بود که ارشاد در گفتمان گولن فحوایی متفاوت با معنای سنتی اش دارد. گولن در واقع دایرۀ مفهوم ارشاد را گسترش می دهد. در گفتمان سنتی ارشاد تنها به معنای هدایت به سمت ارزش های دینی و تبلیغ مذهبی است، ولی گولن آموزش هر علمی را ذیل ارشاد قرار می دهد. فقط تدریس در مدارس مذهبی ارشاد نیست؛ وقتی معلم در مدرسه ای غیرمذهبی تدریس می کند و از طریق تدریس روح دیگران را نجات می دهد و راه درست را به آن ها نشان می دهد نیز فعالیت اش ارشاد است.

این میان باید به تغییر فحوای مفهوم تبلیغ نیز اشاره کرد. از نظر گولن نیز معلم می باید به تبلیغ اسلام بپردازد ولی این تبلیغ نیز با تبلیغ سنتی متفاوت است. در معنای سنتی شخص مبلغ تعالیم دینی را برای مستمعان بیان می کند و به اصطلاح تبلیغ را از راه موعظه پیش می برد. ولی معلمانی که گولن می پروراندند علوم دینی تدریس نمی کردند. آن ها به تدریس علوم تجربی و دقیقه می پرداختند، ولی در عین حال سعی می کردند از نظر اخلاقی برای دانشجویان الگو باشند. در واقع آنان تبلیغ را به صورت تمثیل انجام می دادند. آن ها به صورت مستقیم به تبلیغ تعالیم اسلامی نمی پرداختند؛ آن ها سعی می کردند از طریق اعمال و رفتارشان برای دانش آموزان الگو و اسوه باشند، و به این وسیله ارزش های مذهبی را تبلیغ کنند.

کار به عنوان وظیفۀ مقدس خدمت نیز یکی از مفاهیم کانونی گفتمان گولن است. از منظر گولن خدمت یعنی شخصی خودش را وقف کند برای اسلامِ دیگران یعنی به گونه ای به آنان کمک کند که برای آخرت شان سودمند باشد. گولن به شخصه خودش فردی سخت کوش و ساعی است. گولن تأکیدش بر کار و خدمت را به تمامی با مرگ در هم می تند. او در مواعظش بسیار به مرگ اشاره می کند. او می گوید چون مرگ درپیش است ما باید به شدت کار کنیم تا سعادت و رستگاری مان را تحقق بخشیم.در گفتمان گولن کار کردن عملی مذهبی است. او این آموزه را این گونه توجیه می کند که هرچه بیشتر کار شود پول بیشتری برای صرف در راه اسلام اندوخته می شود، پس بدیهی است هر چه بیشتر کار کنیم بیشتر به اسلام خدمت کرده ایم. کار همچنین گونه ای تهذیب نفس هم هست. او در این میان اشاره می کند که آموزش نیز کاری مقدس است، درنتیجه صرف پول در آن هم عملی مقدس است؛ به عبارت دیگر اگر کسی کاری بکند و پولی بیاندوزد وقتی آن پول را خرج آموزش کند پولش را صرف کاری مقدس کرده است، پس کارش هم مقدس بوده است. به نظر گولن این که تنها روح خود را نجات دهیم کافی نیست، بلکه وظیف داریم برای نجات و رستگاری روح دیگران نیز بکوشیم. حال این نجات دیگران دو راه دارد. یا انسان خود وارد کار آموزشی شده و معلم می شود، یا کار دیگری می کند و پولش را در کار آموزشی صرف می کند.

این تأکید گولن بسیار به اخلاق پروتستانی و زهد این دنیایی که وبر در تحقیق معروفش مورد بررسی قرار داده شبیه است. در هر دوی این تفاسیر دنیا محلی فضیلت مندانه است، یعنی محلی است که تلاش در آن باعث سعادتمندی انسان می شود. هر دو سعی می کنند دنیا را در راه آرمان زاهدانه شان تغییر دهند، و نکته ی مهم این است که این تغییر را به وسیلۀ عقلانیت انجام می دهند.خدمت در اصطلاح گولنی معادل زهد این دنیایی در اندیشه ی پروتستانی است. آن ها برعکس تفاسیر گذشته تحصیل مال را خوب می دانند. آن ها تجمل را بد می دانند نه صرف انباشت سرمایه را گولن این جا مفهوم انسانِ فعال را مطرح می کند انسان فعال انسانی است که کار می کند تا آنجا که جهان بهشت شود. گولن خودش می گوید در روز 3 ساعت برای خواب و 2 ساعت برای ضروریات کافی است؛ باقی ساعات را باید به خدمت گذراند. این تأکید نیز به شدت به اخلاق پروتستاتی شبیه است.چنین مفهوم پردازی ای درباب خدمت و رابطۀ آن با رستگاری دو مزیت اساسی برای جنبش آموزشی گولن ایجاد کرد: اولاً پول و منابع کثیری بدین وسیله به سوی فعالیت های جنبش سرازیر شد؛ ثانیاً، این طرز تفکر چنان به معلمان انگیزه داده است که ایشان در سخت ترین شرایط فعالیت کرده اند.

 

دانش قدرت است؛ اسلامی کردن دانش سکولار:

یکی از پرسش هایی که احتمالاً پیرامون جنبش اسلامی گولن ایجاد می شود این است که چرا معلمان مذهبی در مدارس غیرمذهبی تدریس می کنند؟ در گفتمان گولن در پاسخ این پرسش به چند نکته اشاره می شود: آن ها معتقداند که علوم جدیده روش صحیح فکر کردن را می آموزند؛ درنتیجه آموزش آن ها به خودی خود سودمند است. به اضافه طبق گفتمان گولن، اگر معلمینی با ارزش های اسلامی این علوم را تدریس کنند این تدریس کاربرد صحیح این علوم را نشان می دهند، و این که این علوم به درستی به کار برده شوند خود یک ارزش اسلامی است.به همین دلیل در جنبش گولن تدریس دانش به غیرمسلمانان مذموم دانسته نمی شود. دلیل این امر مشخص است؛ آموزش دانش به فرد باعث ارتقای او می شود و فردی که ارتقای شخصی یافته است زمینۀ لازم برای شناسایی بعدی اسلامی را دارد.
نکتۀ دیگری که در جنبش گولن بر آن تأکید می شود این است که فقط با دانش می توان به اسلام خدمت کرد. آن کسی که دانش دارد برای اسلام و جامعه مفید است و آن کسی که ندارد حتی اگر نیتش هم خیر باشد می تواند مضر باشد، زیرا نمی داند برای رسیدن به هر هدف ابزارهای مناسب چیست و آن ها را چگونه باید به کار برد.[18]

بر این اساس یکی از اهداف اصلی جنبش گولن جنگ علیه جهالت تبیین می شود. تدریس دانش به هرکس که باشد در حقیقت جنگ علیه جهالت است، و مسلم است که جنگ علیه جهالت خدمت به اسلام است. آن ها معتقداند که آنچه برای انسان خوب است برای اسلام هم خوب است. محققان این پدیده را جهانشمول شدن اصول اسلام یا اسلامی شدن نهادهای آموزشی سکولار خوانده اند.
تحولات فکری در گفتمان گولن با نزدیک شدن به اواخر دهۀ نود در تصور گولن از هویت تحولاتی به وجود آمد. گولن در دهه 80 تأکیدش بیشتر بر هویت اسلامی شوینیستی و ملی گرایانه بود. او آمریکا را بد و شر می دانست. لیکن حضور پیروان گولن در غرب رفته رفته بر این تصورات تأثیر گذاشت. او همچنین خودش نیز به غرب رفت و آمدهایی داشت. نکته ای که در آمریکا مورد تمجید گولن قرار گرفت این بود که جامعۀ آمریکا چگونه توانسته همزیستی گروه های مختلف در کنار یکدیگر را ایجاد کند. به این ترتیب یکی از انتقاداتی که در جنبش اسلامی گولن نسبت به فرایند غربی سازی در ترکیه صورت گرفت این بود که چرا کارگردانان این فرایند به ارزش هایی مانند تساهل، مدارا، و همزیستی عمل نکردند. این گونه بود که ارزش هایی مانند تسامح و گفتگو نیز در دهۀ نود به گفتمان فتح الله گولن اضافه شدند. براین مبنا آن ها مدینة النبی را به عنوان مکانی مطرح ساختند که ادیان مختلف در آن در کنار یکدیگر همزیستی داشتند.

در گفتمان گولن بر این امر تصریح می شود که این امکان وجود دارد که انسان ها با یکدیگر گفتگو کنند. دلیل آن ها این است که بین انسان ها ارزش های مشترکی وجود دارد، و وجود این ارزش های مشترک خود معلول آن است که همۀ انسان ها مخلوق خدایی واحد هستند. این ارزش ها ارزش هایی اسلامی هستند، واز آن جا که اسلامی دینی جهان شمول است، این ارزش ها نیز جهان شمول هستند. به نظر آن ها تسامح نیز به این معنا است که بین گروه های اجتماعی گوناگون و هم چنین در سطح بین المللی برپایۀ ارزشهای مشترک همکاری وجود داشته باشد. در حین این همکاری تفاوت هایی برجا می ماند این جاست که تسامح اهمیت خود را می یابد.

 

بخش پنجم:

جمع بندی و نتیجه گیری

جنبش اسلامی خواه محمد فتح اله گولن با تاثیر پذیری فکری سیاسی  از انقلاب اسلامی ایران و با رسد نحوه برخورد جامعه بین الملل و قدرتهای جهانی با عملکرد آن و با تلفیق منافع ملی بر نحوه نگرش فکری برای درهم امیختن و همسوی باقانون اساسی چنان محبوبیت و در عین حال قدرت نرم و هوشمنددانه ای از خود نشان داده که علاوه بر تسخیر قلبها و نفوذ در ایمان انسانها بر ساختار سیاسی دولتها و چینش دولت مردان و ظهور مردان سیاسی  با نگرش اسلامی  تاثیرا شگفتی گذاشته است . 

بر اساس اسناد ویکی لیکس نگرانی های زیادی در ایران و مقامات آمریکا نسبت به جنبش فتح الله گولن وجود دارد.

بر اساس این اسناد آقای جیمز جفری سفیر سابق آمریکا در آنکارا در سال ۲۰۰۹ طی یک گزارش رمزدار این چنیین می نویسد: جنبش فتح اله گولن کنترل کامل حکومت ترکیه را به دست گرفته و سیاست های ضد اسرائیلی و ضد آمریکایی را دیکته می کند. آقای جیمز جفری از تبعید گولن به پنسیلوانیا به عنوان یک پدیده سیاسی یاد کرده و می نویسد که رهبران حزب عدالت و توسعه در واقع " عروسک خیمه شب بازی گولن " هستند. در این سند ادا می شود که پلیس ترکیه هم کاملا در دست جریان گولن می باشد هرچند سندی برای اثبات این ادا نباشد ولی کسی هم آن را در ترکیه رد نمی کند.وی در ادامه به مدارس فراوان گولن در ایالات متحده و کشورهای مسلمان اشاره می کند و می نویسد که در این مدارس به شستشوی مغزی دانش آموزان پرداخته می شود.و همچنین این سفیر سابق آمریکا در ترکیه ادا می کند که ایشان به این نتیجه رسیده است که رجب طیب اردوغان و نخست وزیر و عبدالله گل ریس جمهور ترکیه و برخی از رهبران حزب عدالت و توسعه در واقع عروسک های خیمه شب بازی گولن هستند.این گزارش می افزاید که پلیس ترکیه در حدود ۲۰۰ هزار نفر نیرو دارد و جهت هرگونه حمایت از جماعت نورجی گولن آمادگی کامل دارد. در این گزارش از گولن به عنوان خطرناکترین اسلامگرا یاد کرده و اشاره می کند که وی در ایالات متحده بیش از ۱۴۰ مدرسه شناخته شده دارد و طوری هم عمل کرده که توجه مقامات و رسانه های عمومی آمریکا را را جلب نکرده است.
در نهایت این گزارش به سرمایه ۲۵ میلیارد دلاری موجود در حساب های بین المللی گولن اشاره کرده و می افزاید که با این سرمایه به راحتی رفتار های حزب حاکم عدالت و توسعه را مدیریت میکند.

عملکرد دوگانه و عدم هم سوی  رجب طیب اردوغان نخست وزیر و عبدالله گل ریس جمهور ترکیه که تحصیل کرده موسسات و دانشگاهای تحت مدیریت گولن می باشند در قبال انقلاب لیبی و مصر و اظهارات و موضع گیری  سرسختانه بر علیه دولت بشار اسد اعتراض حکومت انقلاب اسلامی ایران را موجب شده به شکلی که دولت ایران ترکیه را به عنوان دوست وحتی کشور بی طرف در مساله هسته ای خود به حساب نمی اورد و روند اختلافات به حدی رسیده که دولت مردان هرد و طرف علاا مواضع اعتراضی خود را درسانه های جمعی علنی کرده اند

 

 


منابع :

1.   اطهری، اسداللّه، آشنایی با اوضاع اجتماعی و فرهنگی ترکیه ، گزارش رایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران ، آنکارا 1375 .

2.   انتخابی، نادر، «آیا ترکیه جامعه ای نظامی است ؟»، در سلسله مقالات خاورمیانه شناسی ، ش 16، تهران : مرکز پژوهشهای علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه ، 1376.

3.      انصاری ، جواد ،«دین و دولت در ترکیه : از تنظیمات تا امروز»، نگاه نو ، ش 25 (مرداد1374).

4.   بشیکچی ،  اسماعیل ، ترکیه در جستجوی نقشی تازه در منطقه ، تهران 1373 ش ؛ مسأله ی کردستان در ترکیه و عراق ، ترجمة محمد رئوف مرادی ، تهران 1378 .

5.   حیدرزاده نایینی،  محمدرضا ،«ترکیه و انتخاب رئیس جمهوری جدید»، اطلاعات ، ش 21902، 17 اردیبهشت 1379؛ «ترکیه و بحران های تازه سیاسی »، اطلاعات ، ش 21879، 20 فروردین 1379، ضمیمه ؛ تشیع در ترکیه ، ویژه نامة 3 واحد تدوین و نشر مرکز اطلاع رسانی و خدمات رایانه ای معاونت پژوهشی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی ، تهران 1378ص 20.

6.      هنری، بلیک ؛ درایسدل ،  آلاسدیر ، تعامل دین و دولت در ترکیه ، تهران 1380،  ص19.

7.      جغرافیای سیاسی خاورمیانه و شمال آفریقا ، ترجمة درّه میرحیدر، تهران 1369.

8.      رابینسون،  ریچارد ، جمهوری اول ترکیه ، ترجمة ایرج امینی ، تهران 1356 .

9.   قاسمی ، صابر ، «نگرش جدید در سیاست منطقه ای ترکیه »، فصلنامه مطالعات خاورمیانه ، سال 6، ش 3 (پاییز 1378)؛ ترکیه ، تهران : دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی ، 1374 .

10. نسیم فر، علی ، «گروه اقتصادی اخلاص »، بولتن فرهنگی مرکز اطلاع رسانی وخدمات رایانه ای معاونت پژوهشی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی ، سال 3، ش 22 (شهریور 1378).
«انتخابات پارلمانی ترکیه : چشم اندازهای آینده »، دیدگاهها و تحلیلها: ماهنامة دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی ، سال 13، ش 126 (خرداد 1378).

11. «نگاهی به رسانه های گروهی ترکیه »، بولتن فرهنگی مرکز اطلاع رسانی و خدمات رایانه ای معاونت پژوهشی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی ، سال 3، ش 22 (شهریور 1378).

12.  نهازی ، غلامحسین ، «نگاهی به نشریات هفتگی ترکیه »، در همان منبع ؛ بحران آب در خاورمیانه ، تهران 1378 .


[1] - قاسمی، احمد، آشنایی با اوضاع اجتماعی و فرهنگی ترکیه ص 206ـ207.

[2] -دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد .

[3] - کرنل و سوانبرگ ، ص 132؛ اسلام وگروههای اسلامی ، ص 9.

[4] - احمد، قاسمی، آشنایی با اوضاع اجتماعی و فرهنگی ترکیه ، ص200 .

[5] - دارکوت و موتّا، تشیع در ترکیه، ص 87.

[6] - احمد، قاسمی، آشنایی با اوضاع اجتماعی و فرهنگی ترکیه ، ص 54 ـ 58.

[7] - قاسمی، احمد، ص 235ـ239، 242، 254.

[8] - قاسمی، احمد، ص 28؛ آشنایی با اوضاع اجتماعی و فرهنگی ترکیه ، ص 31ـ39.

[9] -کرنل و سوانبرگ ، ص 141؛ - اسلام وگروههای اسلامی - ، ص 252ـ 253.

[10] - دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد .

[11] - قاسمی، ص 214، 219ـ221؛ انتخابی ، ص 34ـ 35؛ کرنل و سوانبرگ ، ص 130ـ131.

[12] - انتخابی، طریقتها در ترکیه »، ص 14ـ17.

[13] -. در زمان جنگ جهانی اول، ارامنه ساکن در شرق ترکیه کنونی که در آن زمان بخشی از امپراتوری عثمانی بود، با ارتش روسیه که در حال جنگ با عثمانی بود همراهی کردند و تلاش کردند تا با کمک روسیه و بریتانیا کشور مستقلی برای ارامنه تاسیس کنند.ارتش عثمانی که این موضعگیری ارامنه را خیانت تلقی کرد، بنابه سنت رایج، اقدام به کوچ اجباری ارامنه به نواحی داخلی تر امپراتوری عثمانی کرد.ارامنه می گویند که طی این کوچ اجباری یک و نیم میلیون تن از آنان جان باختند اما ترکیه در مورد صحت این آمار ابراز تردید و نقش ارتش عثمانی را در کشته شدن ارامنه تکذیب می کند.بسیاری از ارامنه ای که از این کوچ اجباری و مرگ و میر جان سالم به در بردند به کشورهای همسایه و اروپا مهاجرت کردند.با اینکه واقعه کشتار ارامنه در زمان امپراتوری عثمانی رخ داد اما ارتش ترکیه که به دست داشتن در آن متهم شده در آن زمان تحت فرماندهی کسانی بود که چند سال پس از این واقعه جمهوری ترکیه نوین را بنیاد نهادند.

[14] - اطهری، اسداللّه، آشنایی با اوضاع اجتماعی و فرهنگی ترکیه ، گزارش رایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران ، آنکارا 1375

[15]- نهازی ، غلامحسین ، «نگاهی به نشریات هفتگی ترکیه »، در همان منبع ؛ بحران آب در خاورمیانه ، تهران 1378 .

 

[16]- قاسمی ، صابر ، «نگرش جدید در سیاست منطقه ای ترکیه »، فصلنامه مطالعات خاورمیانه ، سال 6، ش 3 (پاییز 1378)؛ ترکیه ، تهران : دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی ، 1374 .

 

[17] - کرنل و سوانبرگ ، ص 132؛ اسلام وگروههای اسلامی ، ص 12.

[18]- نسیم فر، علی ، «گروه اقتصادی اخلاص »، بولتن فرهنگی مرکز اطلاع رسانی وخدمات رایانه ای معاونت پژوهشی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی ، سال 3، ش 22 (شهریور 1378). «انتخابات پارلمانی ترکیه : چشم اندازهای آینده »، دیدگاهها و تحلیلها: ماهنامة دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی ، سال 13، ش 126 (خرداد 1378).

  نظرات ()
مطالب اخیر گردشگران ایرانی ترکیه را ساختند، اما... مناقشه در دریای چین جنوبی انحصار مذاکرات به برجام اشتباه بود به حاشیه راندن ایران از تحولات سوریه آیا "چین" رهبر آینده جهان است؟! سیری در انتخابات مجلس و تقسیمات سیاسی شهرستان ملکان از مشروطه تا کنون 5 تهدید راهبردی ژئوپلیتیک انرژی ایران اردوغان به این 3 دلیل این روزها به شدت ضدایران شده است 5 دلیل سفر ناگهانی و اعلام نشده وزیر خارجه عربستان به عراق بررسی اهمیت ژئواکونومیک و ژئوپلیتیک طرح اتصال دریای کاسپین به آب های جنوب
کلمات کلیدی وبلاگ ایران (۱٧٢) ترکیه (۸۳) سوریه (٧٥) امریکا (٦٥) خاورمیانه (٦۳) عربستان (٥٧) بحران سوریه (٤٧) داعش (٤٤) روسیه (٤٢) عراق (٤٢) سیاست خارجی (۳٦) ژئوپلتیک (۳٠) سیاست خارجی ایران (٢٩) مقالات جغرافیای سیاسی (٢٩) یمن (٢٥) مصر (٢٢) چین (٢٠) تحولات یمن (۱٩) اردوغان (۱۸) اوباما (۱٧) سیاست خارجی عربستان (۱٧) پاکستان (۱٦) سیاست خارجی ترکیه (۱٦) تحولات سوریه (۱٤) افغانستان (۱٤) کردها (۱٤) ایران عربستان (۱٤) کردستان عراق (۱٤) روابط بین الملل (۱۳) امنیت (۱۳) قطر (۱۳) القاعده (۱۳) صادرات گاز (۱۳) تحولات جهان عرب (۱۳) رقابت ایران و عربستان (۱٢) نفت (۱٢) عربستان سعودی (۱٢) بیداری اسلامی (۱٢) توافق هسته ای (۱۱) اتحادیه اروپا (۱۱) دیپلماسی (۱۱) ژئوپلیتیک (۱۱) انرژی (۱۱) سیاست (۱٠) تحریم (۱٠) سیاست خارجی امریکا (۱٠) روابط ایران ترکیه (۱٠) حوثی ها (۱٠) عبدالرضا فرجی راد (۱٠) ایران امریکا (٩) چین - امریکا (٩) قدرت نرم (٩) اعراب (٩) تروریسم (۸) سلفی گری (۸) هند (۸) جهانی شدن (۸) جمهوری آذربایجان (۸) کردستان (۸) اسلام گرایی (۸) آسیای مرکزی (۸) جهان عرب (۸) حکومت اقلیم کردستان (۸) هیدروپلیتیک آب (۸) سیاست خارجی روسیه (۸) روابط ایران روسیه (٧) بندر چابهار (٧) خلیج فارس (٧) آذربایجان (٧) گاز (٧) اروپا (٧) لبنان (٧) انتخابات (٧) پرونده هسته ای (٧) استراتژی (٦) آفریقا (٦) اسرائیل (٦) پوتین (٦) وهابیت (٦) جغرافیای سیاسی (٦) اخوان المسلمین (٦) بارزانی (٦) بحران آب (٦) نظام بین الملل (٦) ایران عراق (٦) بهار عربی (٦) قفقاز جنوبی (٦) تاریخچه داعش (٦) داعش عراق (٦) داعش سوریه (٦) سیاست خارجی چین (٦) انتخابات‌ (٦) خاورمیانه اسلامی (٦) گاز ایران (٦) خاورمیانه بزرگ (٥) انتخابات شورا (٥) بحران عراق (٥) مقالات ژئوپلیتیک (٥) روابط روسیه ترکیه (٥) سیاست خارجی هند (٥) رژیم های بین المللی (٥) تبلیغات انتخابات (٥) ژئوپلتیک ایران (٥) نظم نوین جهانی (٥) شیعیان یمن (٥) انتخابات ایران (٥) جنگ نرم (٥) دیپلماسی عمومی (٥) خط لوله صلح (٥) امنیت ملی (٥) ترانزیت (٥) حزب الله لبنان (٥) حزب الله (٥) فلسطین (٥) رسانه (٥) جغرافیا (٥) بلوچستان (٤) روابط خارجی (٤) اوکراین (٤) ارمنستان (٤) اسلام (٤) امارات (٤) طالبان (٤) انقلاب اسلامی (٤) تحریم های بین المللی (٤) منافع ملی (٤) امارات متحده عربی (٤) مرز (٤) اردن (٤) جهان اسلام (٤) بحران (٤) اقتصاد سیاسی (٤) بشار اسد (٤) حقوق بین الملل (٤) هژمونی (٤) مذاکرات هسته ای (٤) علویان (٤) شمال آفریقا (٤) نوری مالکی (٤) ژئواستراتژیک (٤) ایران مصر (٤) کردهای سوریه (٤) حافظ نیا (٤) سیاست خارجی قطر (٤) ارتش آزاد سوریه (٤) نظریه های روابط بین الملل (٤) مشاوره انتخاباتی (٤) ایران چین (٤) علویان ترکیه (٤) افراط گرایی (٤) ژئوپلیتیک آب (٤) دیپلماسی آبی (٤) نظم جدید جهانی (٤) جنگ آب (٤) داعش در عراق (٤) ایران سوریه (٤) جبهه النصره (٤) ژئوپلتیک گاز (٤) فدرالیزم (۳) شیوه تبلیغات انتخاباتی (۳) چاپ تبلیغات انتخابات (۳) خاورمیانه جدید (۳) چین اقتصاد (۳) ساختار یمن (۳) حوثی های یمن (۳) مقالات ژئوپلتیک (۳) روابط افغانستان -پاکستان (۳) ژنوم ژئوپلیتیک (۳) رودخانه مرزی (۳) روابط ترکیه عراق (۳) رقابت های ژئوپلیتیکی و (۳) رقابت نفتی (۳) روابط ایران و عمان (۳) برجام (۳) کریدور شمال جنوب (۳) دریای جنوبی چین (۳) ایران هند (۳) مدیریت بحران (۳) انتخابات ترکیه (۳) انقلاب های عربی (۳) استراتژی ایران در عراق (۳) روابط ایران و عربستان (۳) ژئواکونومیک (۳) شهرستان ملکان (۳) قطر شبکه الجزیره (۳) انتخابات امریکا (۳) سیاست خارجی پاکستان (۳) همکاری بین المللی (۳) راهبرد ترکیه در سوریه (۳) علویان سوریه (۳) هدف مندی یارانه ها (۳) ایران هراسی (۳) شیعیان عربستان (۳) حسن البنا (۳) ترامپ (۳) 11سپتامبر (۳) ژئواستراتژی (۳) شورای همکاری خلیج فارس (۳) بریتانیا (۳) ملکان (۳) ترکمنستان (۳) عمان (۳) قره باغ (۳) شورای امنیت (۳) قفقاز (۳) انتخابات ریاست جمهوری (۳) دموکراسی (۳) کلینتون (۳) فرهنگ (۳) یارانه (۳) ظریف (۳) موسویان (۳) خزر (۳) ژاپن (۳) توریسم (٢) روحانی (٢) سنگاپور (٢) تبلیغات انتخاباتی (٢) سازمان ملل (٢) فرانسه (٢) ارتباطات (٢) قومیت (٢) هویت ملی (٢) ناتو (٢) مقام معظم رهبری (٢) حماس (٢) جهان سوم (٢) اوپک (٢) غرب (٢) آذری (٢) آمریکا (٢) لیبی (٢) مازندران (٢) بی بی سی (٢) جمهوری اسلامی ایران (٢) قزاقستان (٢) آلمان (٢) گردشگری (٢) حق وتو (٢) مذاکره (٢) کویت (٢) اسلام سیاسی (٢) گرجستان (٢) احمدی نژاد (٢) ایران هسته ای (٢) قیمت نفت (٢) تهدید نرم (٢) تنش زدائی (٢) دریای خزر (٢) هویت فرهنگی (٢) واقع گرایی (٢) حزب عدالت و توسعه (٢) کنفدراسیون (٢) رئیس جمهور آمریکا (٢) کریمه (٢) نفت وگاز (٢) بازدارندگی (٢) تحریم اقتصادی (٢) سازه انگاری (٢) منطقه گرایی (٢) موادمخدر (٢) فدرالیسم (٢) تبارشناسی (٢) هانتینگتون (٢) اسد (٢) مدل مفهومی (٢) منطقه آزاد ارس (٢) برخورد تمدنها (٢) عزت اله عزتی (٢) رژزیم حقوقی (٢) هارتلند (٢) موقعیت ایران (٢) استراتژِی (٢) انر}ى هسته ای (٢) انقلاب تونس (٢) انقلاب مصر (٢) خاورمیانه جدید (٢) علی عبدالله صالح (٢) تحولات خاورمیانه (٢) تحولات مصر (٢) ترورریسم (٢) ملک سلمان (٢) مقاومت و حزب الله (٢) موازنه قدرت (٢) رشد اسلام گرایی (٢) ایران ترکیه سوریه (٢) ایران ترکبه (٢) رقابت ایران و ترکیه (٢) ترکیه سوریه (٢) ساختار شورای امنیت (٢) امریکا خاورمیانه (٢) چالش های ترکیه (٢) تئوری های روابط بین الملل (٢) صادرات نفت (٢) سیاست بین الملل (٢) لبنان و بحران سوریه (٢) مرزهای دریایی ایران (٢) عراق جدید (٢) کردستان سوریه (٢) محمد مرسی (٢) امنیت منطقه ای (٢) شیعیان عراق (٢) جغرافیای ملکان (٢) روابط ایران و ترکیه (٢) کردهای ترکیه (٢) انقلابات عربی (٢) ترکیه خاورمیانه (٢) روابط با عراق (٢) مرزهای ایران (٢) بازار انرژی (٢) پیمان کمپ دیوید (٢) جزایر چین جنوبی (٢) روابط هند و پاکستان (٢) سدسازی ترکیه (٢) خط لوله تاپی (٢) گروه تکفیری خراسان (٢) پسا تحریم (٢) کد ژئوپلیتیک (٢) داعش افغانستان (٢) روابط ایران امریکا (٢) دولت سازی (٢) ملت سازی (٢) القاعده یمن (٢) پسابرجام (٢) جغرافیای سیاسی (٢) افغانستان ایران (٢) هیدرو پلیتیک (٢) گروه سلفی خراسان (٢) گروه خراسان (٢) یرنامه چهارم توسعه (٢) ترکیه داعش (٢) تبارشناسی تروریسم (٢) کریدور شمال- جنوب (٢) طرح توسعه شرق (٢) توسعه شرق (٢) منابع گازی (٢) بحران یمن (٢) جریان های افراطی (٢) کنکره امریکا (٢) ساختار قومی یمن (٢) شیعیان زیدی (٢) ساختار سیاسی عمان (٢) تروریسم سلفی (٢) الگوی امنیتی (٢) سلفی گری وهابی (٢) امنیت جمهوری اسلامی ایران (٢) موضوع هسته ای ایران (٢) رقایت امریکا روسیه (٢) تاریخ یارانه (٢) ترکیه وبحران سوریه (٢) بازیگران تحولات سوریه (٢) تحدید حدود مرز (٢) چاپ آگهی انتخاباتی (٢) چاپ تراکت انتخابات (٢) آگهی انتخاباتی (٢) مشاوره تبلیغات انتخابات (٢) داود اوغلو (٢) سیاست خارجی روسیه (٢) کشور عمان (٢) قدرت ملی (٢) ایران اعراب (٢) القاعده آفریقا (٢) گرو های تندرو (٢) عبدربه منصور هادی (٢) دولت اسلامی عراق و شام (٢) اقتصاد امارات (٢) ترورریسم سوری (٢) تجزیه سوریه (٢) تحریم سیاسی (٢) جایگاه قطر (٢) اسلام رادیکال (٢) رادیکالیسم اسلامی در آفریقا (٢) اس 300 (۱) امنیت ایران (۱) نقش اردن در سوریه (۱) ماهیت اقتصاد سیاسی بین‌الملل (۱) اعتراضات ترکیه (۱) اسلام گرایی آفریقا (۱) تحریم های بین النللی (۱) تحریم های بکجانبه (۱) امنیت، (۱) قفقاز شمالی (۱) روابط ایران و پاکستان (۱) انتخابات پارلمانی المان (۱) حزب سبز آلمان (۱) محمد جواد ظریف (۱) مذاکرات سازش (۱) یاران رئیس جمهور (۱) گروه های ذینفوذ (۱) همگرایی، واگرایی (۱) منارعات قومی (۱) ارتش آزاد مصر (۱) بوکوحرام (۱) توسعه ملی (۱) سیاستهای امنیتی (۱) جنگ تمدنها (۱) احزاب عراق (۱) دموکراسی در عراق (۱) تحریم اقتصادی (۱) امنیت سیاسی (۱) جوک قومیتی (۱) روابط جهانی (۱) توافق ایران و 1+5 (۱) عمق استراتژیک (۱) عمق استراتژیک ایران (۱) روسیه سوریه (۱) انتخابات تبلیغات (۱) شیوه های تبلیغات (۱) سلفی گری تکفیری (۱) وهابیت تکفیری (۱) تحولات اقتصادی امارات (۱) تحریم نفتی (۱) چالش های صادرات گاز (۱) سیاست خارجی دولت نهم ودهم (۱) جبهه اسلامی سوریه (۱) اتحادیه اروپایی (۱) روند صلح (۱) فلسطین، اسرائیل (۱) روندصلح خاورمیانه (۱) جغرافیای خاورمیانه (۱) تاریخ خاورمیانه جدید (۱) مازی (۱) شیعیان مالزی (۱) بلوچستان آزاد (۱) شورای روابط خارجی اروپا (۱) مدل مفهومی بحران سوریه (۱) اقتصاد ترکیه (۱) العراقیه (۱) تئوری جیمزروزنا (۱) قراردادگاز ایران پاکستان (۱) روابط فرهنگی (۱) واردات گاز ترکمنستان (۱) رقابت ایران و مصر (۱) جایگاه انتخابات در ایران (۱) چاپ تبلیغات انتخاباتی (۱) چاپ انتخابات (۱) چاپ بنر انتخابات (۱) بروشورهای انتخابات (۱) تبیلغات انتخابات (۱) چاپ آگهی (۱) طراحی آگهی انتخابات (۱) تبلیغات انتخابات مجلس (۱) تبلیغات در انتخابات (۱) شیوه های انتخاباتی (۱) غلامحسن حیدری (۱) تبلیغات انتخابات رسانه (۱) چاپ آگهی انتخابات (۱) هزینه تبلیغات انتخابات (۱) خطوط مرزی (۱) چاک هاگل (۱) عهدنامه 1975 (۱) مرزایران عراق (۱) مناقشات مرزی (۱) مرزهای غربی ایران (۱) مرز عراق (۱) ترکان سین کیانگ (۱) استراتژی امریکا (۱) [ جریان های ملی گرا (۱) تحولات ایران (۱) مخالفان آل سعود (۱) تجمیع انتخابات (۱) مشاکرت سیاسی (۱) مشارکت‌ سیاسی‌ (۱) رای‌ و رای‌دادن‌ (۱) تبلیغات‌ انتخاباتی‌ (۱) ایران ترکیه (۱) جریان مقاومت (۱) جبهه مقاومت (۱) یارانه ها در جهان سوم (۱) تاریخچه هدف مندی یارانه ها (۱) فتح اله گولن (۱) انقلاب اسلامی ایران (۱) شورای اطلاعات ملی آمریکا (۱) محمئد (۱) استراتژی ایران (۱) تغییر نظام سوریه (۱) ایرانیان در قزاقستان (۱) شیعیان قزاقستان (۱) آذری های قزاقستان (۱) نونس (۱) نقشه سوریه (۱) نقشه نبرد در سوریه (۱) جبهه‌های جنگ در سوریه (۱) انرژی هسته ای (۱) تروریسم سلفی- تکفیری (۱) احزاب آذربایجان (۱) جنبش مقاومت (۱) شمال عراق (۱) آگهی جذب فوق لیسانس علوم سیاسی (۱) اقتصاد قطر (۱) بندربن سلطان (۱) دیپلماسی شهری (۱) اسه آن (۱) نگاه به شرق (۱) تروریسم رسانه ای (۱) ریشه های بحران سوریه (۱) دوران جنگ سرد (۱) یکجانبه گرایی (۱) چندجانبه گرایی (۱) مفهوم منطقه گرایی (۱) معاهده شنگن (۱) نظریه های انقلاب (۱) انقلاب های عربی (۱) نظریه های جغرافیای سیاسی (۱) نظریه های ژئوپولیتیک (۱) منابع کنکور دکتری علوم جغرافیا ی سیاسی (۱) هارتلند جدید (۱) بهار عربی، (۱) گروه های معارض سوریه (۱) حزب سلفی نور (۱) حزب النهضه (۱) ژئواستراتژی جهانی (۱) مکیندر (۱) اقتصاد عمان (۱) نفت کردستان (۱) ژئوپلیتیک عراق (۱) ساختار قومی (۱) کردهای ایران (۱) انرژى هسته ای (۱) مناطق جدایی طلب اروپا (۱) جدایی طلبی (۱) کوبانی (۱) تقابل ترکیه-عربستان (۱) اختلاف ترکیه عربستان (۱) رقابت ترکیه عربستان (۱) سقوط صنعا (۱) زیدی های یمن (۱) جغرافیای یمن (۱) واقعیت داعش (۱) کردهای عراق (۱) آینده کردها (۱) الحوثی ها (۱) انتخابات‌ سوریه (۱) ابوبکر البغدادی (۱) کارکرد گرایی (۱) داعش در سوریه (۱) حامیان داعش (۱) موصل (۱) اقتصاد یمن (۱) یمن در نگاه استراتژیک عربستان (۱) حسن بهشتی پور (۱) تحریم های علیه ایران (۱) نیچروان بارزانی (۱) استخدام کارشناس ارشد علوم سیاسی (۱) دعوت به همکاری روابط بین الملل (۱) استخدام کارشناس ارشد روابط بین الملل (۱) استخدام ارشد روابط بین الملل (۱) روابط عربستان اسرائیل (۱) تفاهم لوزان (۱) داعش آفریقا (۱) مدیریت سیاسی فضا (۱) منظقه آزاد چابهار (۱) قدرت ملی ایران (۱) دالان شمال جنوب (۱) ژئوپلتیک بلوچستان (۱) فیمینسیم (۱) ترانزیت گاز (۱) نقش ایران عربستان در یمن (۱) رابطه ترکیه با داعش (۱) انصارالله (۱) موقعیت اقتصادی یمن (۱) جایگاه منطقه ای یمن (۱) روابط آمریکا روسیه (۱) ایران ژاپن (۱) گروه تروریستی خراسان (۱) مختاری،حسین (۱) عبدی،عطاءالله (۱) سیاست خارجی افغانستان (۱) الرمادی (۱) پارلمان ترکیه (۱) ارتش های جهان (۱) روسیهر (۱) نظریه‌های ژئوپلیتیک (۱) داعش در آسیای مرکزی (۱) دولت آشتی ملی افغانستان (۱) سیاست خارجی پاکستان (۱) دموکرات ها (۱) عربستان یمن (۱) ژئواستراتژیک ایران (۱) انتخایات ترکیه (۱) اسلام گرایان ترکیه (۱) محمد ابن عبدالوهاب (۱) نوار مرزی ایران ترکیه (۱) مسائل مرزی (۱) تجزیه استانهاس سنی عراق (۱) تحول ژئوپلیتیک (۱) ساختار ژئوپلیتیکی جهان (۱) ضدژئوپلیتیک (۱) ژئوپلیتیک مقاومت (۱) سایکس-پیکو (۱) کیومرث یزدان پناه (۱) نوروپلیتیک (۱) بحران خاورمیانه (۱) روابط پاکستان افغانستان (۱) تحولات سیاسی ترکیه (۱) پایگاه هوایی روسیه (۱) شی جین‌پینگ (۱) سیاست خارجی فرانسه (۱) اختلاف مصر و عربستان (۱) مصر عربستان (۱) اقلیت های قومی ترکیه (۱) اقلیت های زبانی ترکیه (۱) اقلیت های دینی ترکیه (۱) جریان های وهابی (۱) الگوهای اسلام گرایی (۱) نظریه های روابط بین الملل ریه های (۱) بازدارندگی استراتژیک (۱) مدل های دولت-ملت (۱) دولت-ملت سازی (۱) رهیافت اسلامی ایرانی (۱) روابط چین بریتانیا (۱) دولت-ملت (۱) دولت -ملت سازی (۱) عربستان روسیه (۱) بازاریابی انتخابات (۱) کمپین انتخاباتی (۱) برنامه‌ریزی تبلیغاتی (۱) اهداف روسیه در سوریه (۱) مناطق آزاد ترکیه (۱) ژئوپلتیک مقاومت اسلامی (۱) بنیان‌های ژئواستراتژیک (۱) آثار توافق هسته ای بر خاورمیانه (۱) سلاح های روسی (۱) روابط روسیه چین (۱) نقش امارات در یمن (۱) جنبش گوران (۱) مدل اندرسون، (۱) روابط ایران -اروپا (۱) ژئوپلتیک نفت (۱) کریدورهای ترانزیتی (۱) بندرچابهار (۱) کریدورهای بین المللی (۱) کریدورشرق- غرب (۱) موقعیت ترانزیتی ایران (۱) داعش در پاکستان (۱) کشورهای دو سه دولتی (۱) انتخابات مجلس (۱) 13نوامبر پاریس (۱) انفجارهای پاریس (۱) حمله داعش به پاریس (۱) حملات تروریستی پاریس (۱) راهبرد نظامی ژاپن (۱) اهمیت هیدروپلیتیکی ایران (۱) روابط ترکیه عربستان (۱) روابط اعراب ترکیه (۱) روابط ترکیه با اعراب (۱) ژئوپلتیک اروپا (۱) روسیه اوکراین (۱) اندیشه سیاسی اهل سنت (۱) خلافت از دیدگاه اهل سنت (۱) مبانی اندیشه سیاسی (۱) بازارهای منطقه ای گاز (۱) قتصاد سیاسی بین الملل (۱) نو واقع گرایی (۱) رسول حاج احمدی (۱) حسین اژدر (۱) فدراسیون و کنفدراسیون (۱) ژئوپلیتیک فضای مجازی (۱) روسیه آذربایجان (۱) راهبرد ژئوپلتیک (۱) ژئوپلیتیک انرژی (۱) تقسیملت سیاسی ملکان (۱) هژمونی چین (۱) جایگاه جهانی چین (۱) جایگاه منطقه ای ایران (۱) دریای چین جنوبی (۱) روابط هند وعربستان (۱) روابط عربستان وهند (۱) بحران کشمیر (۱) هند کشمیر (۱) پاکستان کشمیر (۱) جنگ ترکیبی (۱) استراتژِی آناکوندا (۱) جنگ هیبریدی (۱) ایران پاکستان (۱) سیاست خارجی مصر (۱) روابط ایران و هند (۱) طرح انتقال آب به دریاچه ارومیه (۱) تونل انتقال آب به دریاچه ارومیه (۱) سیاست خارجی ژاپن (۱) تاریخ ملکان (۱) دجله و فرات (۱) حق آبه (۱) شهر ملکان (۱) اکولوژی سیاسی (۱) جغرافیای سیاسی شهر (۱) آبراه خزر روسیه (۱) منازعات دریایی (۱) اختلافات دریایی (۱) اقلیم در ژئوپلتیک (۱) ژئوپلیتیک خاورمیانه (۱) قانون مناطق دریایی (۱) گوادر (۱) صلح کردها (۱) پیمان شانگهای (۱) تاثیر خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا (۱) سیاست خارجه ایران و عراق (۱) سیاست خارجی عراق (۱) اقوام عراق (۱) بازارنفت (۱) روابط عربستان امریکا (۱) سیاست خارجی قزاقستان (۱) چین -افغانستان (۱) روسیه اتحادیه اروپا (۱) هند پاکستان (۱) جهان تک قطبی (۱) جنبش صهیونیسم (۱) خاورمیانه رمیانه (۱) کردستان ترکیه (۱) توازن قدرت (۱) انقلابات عربی و ترکیه (۱) انقلاب سوریه (۱) جنگ اطلاعاتی (۱) خلیج‌فارس (۱) قدرت نرم ایران (۱) اربیل (۱) روابط ایران و عراق (۱) مطالعات منطقه ای (۱) ایران و عربستان (۱) ترکیه اسرائیل (۱) سیاست خاورمیانه ترکیه (۱) اهداف ترکیه (۱) اعتراضات سوریه (۱) ترکیه و اعراب (۱) ترکیه سیاست خارجی (۱) اختلافات مرزی (۱) احزابرسیاسی ایران (۱) ناپایداری احزاب (۱) قدرت نظامی (۱) انتقال آب (۱) جنگ نفتی (۱) نظر سنجی انتخاباتی (۱) اخوان المسلمین سوریه (۱) سیاست ترکیه (۱) گردشگری ترکیه (۱) نظام بین المللی (۱) جمهوری خواهان (۱) ارتش امریکا (۱) فلسفه جغرافیا (۱) مسعود بارزانی (۱) موازنه منطقه ای (۱) جلال طالبانی (۱) عدالت و توسعه (۱) جنبش اسلامی (۱) نظم منطقه ای (۱) سقوط بشار اسد (۱) محورمقاومت (۱) تاثیر ماهواره بر جوانان (۱) هژمون (۱) ارتش آزاد (۱) پیروزی اوباما (۱) ارتش عراق (۱) مرزهای ایران در خلیج فارس (۱) مرزهای ایران و کویت (۱) آثار بحران سوریه (۱) پیامدهای بحران سوریه (۱) ژئوکالچر (۱) استراتژی چیست (۱) تاثیرات شبکه های ماهواره ای (۱) نقش مخرب شبکه های خارجی (۱) انتخابات کویت (۱) پیامدهای انتخابات کویت (۱) امریکا خلیج فارس (۱) امریکا سیاست خارجی (۱) پارس جنوبی (۱) ایران پاکستان (۱) قطر سیاست (۱) روابط خارجی قطر (۱) قطز خاورمیانه (۱) امریکا قطر (۱) رژیم های سیاسی (۱) جامعه شتاسی سیاسی (۱) تئوری های بین الملل (۱) حمیرا مشیر زاده (۱) تاریخ سوریه (۱) اقتصاد سوریه (۱) جغرافیای سوریه (۱) تحولات عربی (۱) رقابت ایران ترکیه (۱) اصلاح شورای امنیت (۱) استراتژی امنیت (۱) پیامدهای سقوط بشار اسد (۱) سقوط اسد (۱) سقوط سوریه (۱) عراق کردستان (۱) بغداد اربیل (۱) ایران ترکیه جهان عرب (۱) امنیت اسرائیل (۱) اهداف ترکیه در سوریه (۱) اسلام گرایی ترکیه (۱) اهل تسنن عراق (۱) جنبش مصر (۱) انقلاب مصز (۱) تحولات لبنان (۱) شیعیان کویت (۱) انتخابات گویت (۱) بحرانهای قومی عراق (۱) ترکیه عراق (۱) میادین نفت و گاز (۱) موازنه نرم (۱) انتخابات 2012آمریکا (۱) سیاست های روسیه (۱) رئیس جمهور روسیه (۱) سیاست های روسیه سیه (۱) رسانه های یهودی (۱) اامپریاالیسم رسانه ای (۱) شبکه ماهواره (۱) الکوثی (۱) هادی تی وی (۱) شبکه جهانی اهل بیت (۱) تاریخچه بی بی سی (۱) کارمندان بی بی سی فارسی (۱) رسانه نوین (۱) رسانه های ارتباطی (۱) آثار ماهواه (۱) رسانه فارسی (۱) ایران، (۱) انقلاب یمن (۱) موج بیداری (۱) آل خلیفه (۱) قذاقی (۱) تهاجم رسانه ای (۱) قدرت سخت (۱) سونامی بیداری اسلامی (۱) ریزگردها (۱) تجزیه عربستان (۱) سید قطب (۱) مناقشه اعراب و اسرائیل (۱) جنبش اخوان المسلمین (۱) اخوان المسلمین آفریقا (۱) جمال عبداناصر (۱) فرار عروس قذافی (۱) همسر قذافی (۱) اویغورها باما (۱) تحولات مصر لات مصر (۱) آینده مصر (۱) ترک ها (۱) جان کری (۱) مدیریت سیاسی (۱) ساختارگرایی (۱) مورگان شوستر (۱) امپریالیسم خبری (۱) مقالات رسانه و اینترنت (۱) ‍ژئورسانه ژئومدیا (۱) حزب الله و رفتار رسانه ای (۱) ایران- روسیه (۱) جوزف نای (۱) سفیر انگلیس (۱) نهضت ملی نفت (۱) جغرافیای انتخابات (۱) ارتش روسیه (۱) میادین مشترک (۱) برساخت گرایی (۱) اویغورها (۱) مرزهای ایران و عراق (۱) شبکه های فارسی زبان (۱) نظریه دولت (۱) سیر تکوین دولت درایران (۱) مفهوم دولت (۱) تحول حکومت در ایران (۱) تحولات عربستان (۱) ایران-امریکا (۱) روسیه-چین (۱) فرصت چالش (۱) حوادث زاهدان (۱) دکتر سمیعی (۱) اقوام -قومیت (۱) الیاس واحدی (۱) نظریه های ژئوپلتیک (۱) عوامل ژئوپلتیک (۱) راتزل (۱) پایگاه دریای ام الغنم (۱) پایگاه هوایی ظهران (۱) پایگاه دریایی جفیر (۱) پایگاه دریایی خضب (۱) منابع ارشد ژئوپلتیک (۱) مجتهدزاده (۱) پور پویان رضا (۱) منابع دکترای جغرافیای سیاسی (۱) ژئوپلتیک انتقادی (۱) ژئوپلتیک فراگیر (۱) منابع ارشد جغرافیای سیاسی (۱) مبانی جغرافیا (۱) متون تخصصی جغرافیا (۱) ژئوپلتیک دوره تولد (۱) ژئوپلتیک دوره احیا (۱) ژئوپلتیک دوره افول (۱) ژئوپلتیک دوره شکوفایی (۱) ژئواستراتژِی خلیج فارس (۱) سیدجمال الدین (۱) ایران اروپا (۱) علاوی (۱) هانتیگتون (۱) مرز امنیت (۱) گزارش سازمان ملل (۱) جنگ یمن (۱) حسین بشیریه (۱) قدرت نظامی ایران (۱) نجران (۱) چرخه سوخت هسته ای (۱) جهانی شدن فرهنگ (۱) الوین تافلر (۱) مصطفی کمال آتاتورک (۱) هویت قومی (۱) شیعه ستیزی (۱) صعده (۱) جنگ داخلی (۱) تنب بزرگ (۱) ترانزیت کالا (۱) پراگماتیسم (۱) امارات متحده (۱) نظریه تربیتی (۱) مناقشه (۱) ارتش چین (۱) سازمان های بین المللی (۱) جنگ رسانه (۱) بنیادگرایی (۱) سلاح شیمیایی (۱) لویی جرگه (۱) مفهوم قدرت (۱) سیاست داخلی (۱) دولت یازدهم (۱) الشباب (۱) آذری ها (۱) بیابان زایی (۱) گرهاردشرودر (۱) الهام علی اف (۱) نواندیشی دینی (۱) برنامه هسته ای ایران (۱) پیروزی در انتخابات (۱) امنیت انرژی (۱) رود ارس (۱) احسان شریعتی (۱) موتلفه اسلامی (۱) المنار (۱) توییتر (۱) تقسیمات کشوری (۱) ژئواکونومی (۱) شنگن (۱) چابهار (۱) سرحد (۱) جهانی سازی (۱) موساد (۱) رژیم حقوقی (۱) فعالیت هسته ای (۱) ژئوپولیتیک (۱) جنگ سرد (۱) فرانسیس بیکن (۱) آلاسکا (۱) کشمیر (۱) ابوموسی (۱) اسامه بن لادن (۱) زیباکلام (۱) اقتصاد جهانی (۱) ترکمن (۱) جغرافیای سیاسی خاورمیانه (۱) چشم انداز (۱) ملی گرایی (۱) آینده پژوهی (۱) مشترک المنافع (۱) اومانیسم (۱) کره جنوبی (۱) آتاتورک (۱) انتخابات آمریکا (۱) فدراسیون (۱) علوم سیاسی (۱) احمد بن حنبل (۱) ریگی (۱) هوگو چاوز (۱) آسیای مرکزی و قفقاز (۱) رضاشاه (۱) چاوز (۱) ایران گردی (۱) راه آهن (۱) بین الملل (۱) پ ک ک (۱) پارس جنوبی (۱) فیس بوک (۱) صدای امریکا (۱) جنگ روانی (۱) آل سعود (۱) تاریخ اسلام (۱) هرمنوتیک (۱) هاشمی رفسنجانی (۱) رئیس جمهور (۱) رژیم صهیونیستی (۱) منافع (۱) بی بی سی فارسی (۱) جان مک کین (۱) ابن تیمیه (۱) دریاچه ارومیه (۱) رهبری (۱) هیلاری کلینتون (۱) ارتش (۱) مصدق (۱) بغداد (۱) دولت (۱) حج (۱) مبارک (۱) سرزمین (۱) توسعه (۱) موشک (۱) مدیریت (۱) ونزوئلا (۱) مقاومت (۱) دبی (۱) شریعتی (۱) بوش (۱) سلام (۱) انتفاضه (۱) شیعیان (۱) دانش (۱) علم (۱) انقلاب ایران (۱) ماهواره (۱) انتخابات مجلس (۱) مشارکت سیاسی (۱) قالیباف (۱) اقتصاد ایران (۱) عبدالله شهبازی (۱) اسلام هراسی (۱) سکولار (۱) هیرمند (۱) تجارت آزاد (۱) جزایر سه گانه (۱) منازعه (۱) نظریه (۱) شما (۱) باکو (۱) انگلستان (۱) حاکمیت (۱) سکولاریسم (۱) استراتژیک (۱) توسعه پایدار (۱) بحرین (۱) حمل و نقل (۱) مشارکت مردمی (۱) صهیونیسم (۱) اکونومیست (۱) قانون انتخابات (۱) سوخت هسته ای (۱) ویلیام جیمز (۱) تنگه هرمز (۱) توسعه اقتصادی (۱) تشیع (۱) احزاب (۱) هویت (۱)
دوستان من اسلام تایمز العالم الوقت انتخاب انجمن ژئوپلیتیک ایران انجمن علوم سیاسی اندیشکده روابط بین الملل ایراس ایران بالکان بولتن پرس تی وی پژوهشکده مطالعات راهبردی تابناک ترکیه TRT خبر آنلاین خبرگزاری آران نیوز خبرگزاری ایرنا خبرگزاری ایسنا خبرگزاری ترند خبرگزاری تسنیم خبرگزاری فارس خبرگزاری مشرق دفتر مطالعات سیاسی وزارت امور خارجه دیپلماسی ایرانی روز نو ژئوپلیتیک ایرانی عصرایران فرارو فصلنامه مطالعات راهبردی کرد پرس مرکز بین المللی مطالعات صلح مرکز تحقیقات استراتژیک مرکز مطالعات استراتژیک آریا مرکز مطالعات تاریخ معاصر مرکز مطالعات سیاستگذاری عمومی مرکز مطالعات وزارت امورخارجه مطالعات قفقاز موسسه مطالعات آمریکای شمالی موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی پرتال زیگور طراح قالب