ایران بازگو
تماس با من
پروفایل من
نویسنده (های) وبلاگ ایران بازگو
آرشیو وبلاگ
      ایران بازگو (بازگو کننده گلچینی ازاخبار و پژوهش های سیاسی و ژئوپلتیکی روز ایران و جهان)
جنبش مصر و درونمایه فکری جریان‌های سیاسی آن- بخش دوّم و پایانی نویسنده: ایران بازگو - ۱۳٩۱/۱٠/۱۳
جنبش مصر و درونمایه فکری جریان‌های سیاسی آن- بخش دوّم و پایانی

و- عملکرد اخوان المسلمین و چهره‌های بارز اسلام سیاسی در انقلاب ژانویه دوهزار و یازده مصر: جریان اسلام سیاسی میانه رو و در رأس ان اخوان المسلمین طی دوره حکومت مبارک در مصر علی رغم درگیری‌های سختی که با رژیم داشته و بارها اعضای بلند پایه آن به بهانه‌های مختلف دستگیر و روانه زندان شدند، اما سعی داشته تا با حفظ حضور حداقلی خود در پارلمان و یا حضور پررنگ در سندیکاها و تشکلهای غیر سیاسی صنفی و مدنی و بویژه اتحادیه‌های دانشجوئی نمایندگی مطالبات معارضه و اپوزیسیون در مصر دوران مبارک را بر عهده بگیرد.



بنابراین بدون شک اسلام سیاسی بصورت تشکل اخوان المسلمین یا سایر شخصیتهای اسلامگرای مستقل از آنان همواره ستون فقرات جریان معارضه و اپوزیسیون در تمام ۲۸ سال حکومت حسنی مبارک بوده‌اند، بویژه آنکه اخوان المسلمین بمناسبتهای مختلف و از جمله اعتراضهای گوناگون به حکومت مبارک در دهه نود، مخالفت با حمله نیروهای ائتلاف بین المللی به عراق به بهانه اشغال کویت (سال 1991)، اعلام همبستگی با انتفاضه مردم فلسطین در سال 2000، محکومیت اشغال عراق در سال 2003، اعلام همبستگی با حزب الله و حماس در جنگهای 2006 و 2009 این گروهها با اسرائیل و.....توانسته است تا توانائی خود در بسیج توده و کشانیدن صدها هزار نفر به خیابانهای قاهره و دیگر شهرهای مصر را به حکومت مبارک نشان دهد. شاید بتوان گفت یکی از مهمترین دستاوردهای اعتراض مدنی اخوان المسلمین قبل از قیام ژانویه 2011، تظاهرات گسترده و مردمی اخوان در سال 2005 در اعتراض به حکومت مبارک در قاهره و سایر شهرهای مهم مصر بوده است. جریان اسلام سیاسی میانه رو توانست بخوبی از کنار بحران عظیم و سهمگین فشارهای جهانی بر گروههای اسلامی پس از واقعه 11 سپتامبر 2001 عبور نماید و ضمن تاکید بر تمایزات خود از اسلام جهادی و تکفیری بتواند از فرصت فشارهای آمریکائی و غربی بر رژیمهای دیکتاتور و اقتدار گرای عربی در مقوله اصلاحات سیاسی و تقویت روند دموکراسی بهره برداری نماید و بدین ترتیب تهدید فضای ضد اسلامی پس از 11 سپتامبر را به فرصت دستیابی به حق اعتراضات مدنی و دموکراتیک علیه حاکمیت بدل نماید. بنا بر این در بهار 2005 اخوان سلسله تظاهرات عظیم توده‌ای در قاهره و برخی دیگر از شهرهای اصلی مصر براه انداخت. نکته قابل توجه آن است که اخوان در این تظاهرات بجای طرح درخواستهای خود، درخواستهای ملی مشترک میان همه گروههای سیاسی را مطرح نمود. حکومت برخورد شدیدی با تظاهرات آنان کرد و صدها نفر را دستگیر و روانه زندان کرد. با دستگیری دکتر عصام العریان از رهبران اخوانی و یکی از مهمترین چهره‌های معروف رسانه‌ای آنان، موج دستگیری‌ها به اوج خود رسید. این تظاهرات بی سابقه به دو نتیجه مهم ذیل منجر شد: از یکطرف وقتی رژیم مبارک به هیات حاکمه آمریکا اینگونه القا نمود که هر گونه تحول دموکراتیک در مصر موجب تقویت اسلامگرائی در این کشور خواهد شد از میزان فشارهای آمریکا بر قاهره کاسته شد و به اخوان اجازه داده شد تا با تصاحب 88 کرسی در پارلمان مصر تنها 20% از پارلمان را در اختیار داشته باشد؛ اما دستاورد دوم این اعتراضها این بود که برگزاری تظاهرات و اجتماعات اعتراض آمیز، بدون کسب مجوز رسمی از حکومت حق مسلم مصری‌ها و معارضه شناخته شد.

مهمترین راهکار و استراتژی اسلام سیاسی میانه رو در پیگیری مطالبات خود در دوره حکومت مبارک عبارت بوده است از:

1- مشارکت فعالانه در هر گونه روند ائتلاف سازی با شخصیتها و یا تشکلهای سیاسی در تمام طول دوره حکومت مبارک (نظیر جبهه ملی بریاست مرحوم عزیز صدقی،جنبش کفایه، انجمن تغییر بریاست محمد البرادعی، جنبش جوانان ششم آوریل، جنبش 25 ژانویه و....).

2- اکید بر مطالبات مشترک میان تمامی گروههای معارضه حکومت و پرهیز از طرح هر گونه مطالبه و درخواست مشخص اسلامگرائی.

ضمن یاداوری پیروی و دنباله روی نخبگان اسلامگرا و غیر اسلامگرای مصری از جنبش و خیزش خودجوش جوانان مصری بمنظور پیگیری مطالبات این جوانان در حوادث ژانویه 2011 در خصوص بررسی نقش و اثر گذاری اسلام سیاسی در آن حوادث،لازمست به نقش این جریان فکری در مهمترین رویدادهای پیش درامد آن بصورتی فهرست وار و بسیار خلاصه اشاره نمائیم:

- ایفای نقش برجسته اسلام سیاسی در جنبش کفایه که در سال 2004 میلادی پا به عرصه وجود گذارد. این جنبش که بر اثر فشارهای آمریکا و غرب به حکومت مبارک در لزوم گردن نهادن به فضای باز سیاسی بوجود آمد مهمترین هدف خود را جلوگیری از موروثی شدن حکومت در مصر و ممانعت از بقدرت رسیدن جمال مبارک اعلام کرد. مهمترین دستاورد کفایه انجام تظاهرات پی در پی در قاهره و بهبود وضعیت آزادی بیان و تقویت روزنامه نگاری معارضه برآورد می شود. علاوه بر ایفای نقش شخصیتهای گوناگون اسلام سیاسی در جنبش کفایه می توان به مدت زمان سرپرستی مرحوم عبدالوهاب المسیری بر این جنبش اشاره نمود.

- تظاهرات گسترده اخوان در بهار 2005 که دستیابی اخوان به 20% از کرسی‌های پارلمان مهمترین نتیجه آن بوده است.

- همبستگی گسترده جریان معارضه و اسلام سیاسی با حزب الله لبنان در جنگ سی و سه روزه 2006 و موفقیت اسلام سیاسی در کشاندن مردم به خیابانها در حمایت از حزب الله.

- اعلام همبستگی با حماس در جنگ بیست و دو روزه غزه در ژانویه 2009 و کشانیدن مردم به خیابانها در محکومیت همراهی نظام مبارک با اسرائیل در جنگ یاد شده (تظاهرات در این ایام در قاهره مواجه با مشکلات جدی بود ولی در سایر شهرهای مصر بخوبی انجام گرفت).

- شکست و ناکامی حکومت مبارک در انجام اصلاحات سیاسی (بازنگری در قانون اساسی در سال 2007) و برخی رفرمهای اقتصادی زیر نظر جمال مبارک (بواسطه بحران مالی جهانی در سال 2008) و واکنشهای مدنی، رسانه‌ای و تبلیغاتی اسلام سیاسی بعنوان ستون فقرات معارضه در مصر به ناکامی‌های یاد شده.

- نقش فعال احمد مجدی حسین (بعنوان چهره اسلامگرای مستقل از اخوان) در راه اندازی جنبش سایبری ششم آوریل 2008 در فراخوانی کارگران نساجی منطقه موسوم به کبری المحله به اعتصاب و تحصن دسته جمعی در واکنش به اوضاع بد معیشتی ایشان در کنار حضور فعالانه جوانان اخوانی در بدنه جنبش سایبری یاد شده.

- حضور فعالانه اخوان المسلمین در انجمن ملی تغییر بریاست محمد البرادعی در کنار سایر گروههای سیاسی مصری (در اوایل سال 2010).

- دلگیری و ناراحتی شدید اخوان المسلمین از نتیجه انتخابات مجلس در اکتبر 2010 و ممانعت حزب حاکم از ورود نامزدهای انتخاباتی اخوان به مجلس (اخوان بر خلاف محمد البرادعی انتخابات را تحریم نکرد، بلکه برای دور اول انتخابات کاندیدا معرفی نمود ولی حزب حاکم نگذاشت کاندیدائی از اخوان وارد مجلس شود).

- ورود فعالانه اخوان به خیزش ژانویه 2011 با اتکا به پایگاه اجتماعی ایشان در جوامع شهری و تجاربش در هدایت و راه اندازی تظاهرات عظیم در مصر.

- سپرده شدن مسئولیت تشکیل کمیسیون تنظیم قانون اساسی از طرف شورای نظامی مصر به استاد طارق البشری (اسلامگرای برجسته مصری) و مشارکت عضو اخوان المسلمین در کمیسیون یاد شده.

نکته مهم دیگر آنکه اخوان المسلمین از سالها قبل تاکنون اعلام کرده است که کمترین تمایلی برای مسلط شدن بر مصر و اداره کردن این کشور ندارد، چنانکه زمانی دکتر عبدالمنعم ابوالفتوح معاون دبیرکل اخوان المسلمین تصریح کرد "اخوان مطمئن است در صورت برگزاری انتخاباتی سالم و شفاف قادر است اکثریت آراء را بدست آورد، اما دستیابی به تمامی مناصب قدرت سیاسی در مصر مطلوب شان نیست، چون اولا مطمئن نیستند در صورت تداوم دموکراسی و انتخابات آزاد باز هم اکثریت مردم مصر پس از یک یا دو مرتبه برگزیدن بار دیگر تمایلی به انتخاب این جنبش داشته باشند. همچنین، اخوان تمایلی برای تحویل گرفتن مصر بصورت ویرانه ندارد و مبارک طی این 28 سال کشور را نابود کرده و بحرانهای وحشتناکی برای مصر بجا نهاده است". یا در بحبوحه قیام خیابانی ژانویه 2011 نیز اعلام کرد حتی در صورت انجام تغییرات در قانون اساسی و برکناری مبارک،اخوان هیچ تصمیمی برای معرفی کاندیدا در انتخابات ریاست جمهوری نخواهد داشت.

واقع امر آنست که اخوان در صحنه‌ای از قیام اخیر مردم با موضعگیری خود بار دیگر نگرانی و شک و تردیدهای دیگر گروههای معارض حکومت مبارک و حتی اسلامگرایان مستقل را نسبت به سیاستها و عملکردهای خود برانگیخت. صحنه مزبور همان کوتاه آمدن اخوان در اعلام پیش شرطهائی از طرف گروه‌های معارضه برای ورود به گفتگو با عمر سلیمان بود؛ چنانکه مهمترین رکن پیش شرط معارضه و اخوان برای انجام مذاکره با حکومت، اعلام کناره گیری مبارک از قدرت بود، اما اخوان در صحنه‌ای از انقلاب ناگهان، ضمن عدول از پیش شرط یاد شده در بیانیه‌ای اعلام کرد که بمنظور جلوگیری از دخالتهای منطقه‌ای و بین المللی در مسائل جاری در مصر و بمنظور پرهیز از تشدید ناامنی در کشور و صیانت و حفاظت از زیرساختهای کشور،‌ حاضر به گفتگو با عمر سلیمان بدون هر گونه پیش شرطی می باشد. هر چند مذاکرات مقطعی اخوان با عمر سلیمان ثمر بخش نبود و اخوان قبل و بعد از مذاکرات بر تمسک خود به خواسته‌های اصلی معارضه و کوتاه نیامدن از آن تاکید داشت، اما این حرکت باعث برانگیخته شدن سوالات و ابهامات فراوانی در خصوص عملکرد این جنبش شد. ورود اخوان به مذاکرات بدون پیش شرط با عمر سلیمان تا حدودی بر تعداد تحصن کنندگان در میدان تحریر اثر گذارد و البته هنوز معلوم نیست بازگشت دوباره مردم به "میدان تحریر" بدون اخذ دستورات لازم از اخوان صورت گرفت و اخوان مجبور شد به جنبش توده‌ای در حال پیشرفت در میدان التحریر بپیوندد و یا اینکه شکست مذاکرات و تصمیمش برای بازگشت به اعتراضات مدنی باعث شد تا پس از چند ساعت غیبت از صحنه گروههای معارضه دوباره به میدان تحریر بازگردد.

در میان تحلیلها و نظراتی که گفته شده برخی تحلیلهای اسلامگرایان غیر اخوانی در مصر از جمله فهمی هویدی و خانم نهی الزینی قابل توجه می باشند؛ چنانکه هر دو فرد یاد شده بر بی اعتمادی فزاینده معارضه به اخوان المسلمین اشاره داشته‌اند، اما خانم نهی الزینی در مطلبی که در یک سایت اینترنتی منتشر نمود موضوع را اینگونه تحلیل نمود که اخوان خواسته در مقابل شناسائی موجودیت خود از طرف عمر سلیمان نوعی واکنش رضایت بخش نشان دهد، بنابراین پس از خطاب عمر سلیمان به این تشکل با نام واقعی اش (اخوان المسلمین بجای کلمه المحظوره بمعنای غیر قانونی که حکومت سالهای طولانی برای یادکرد اخوان استعمال می کرده است) اخوان راضی شد تا وارد مذاکره با عمر سلیمان شود.

در کنار سکوت جنبش حماس در تمام مدت قیام مردمی در ژانویه اما پیامها و اظهار نظرهای شیخ یوسف القرضاوی در این ایام همچنین سخنرانی او در خطبه‌های نماز جمعه در روز جمعه پیروزی (29 بهمن)، پس از کناره گیری مبارک، مهم و واجد پیامهای مشخصی ارزیابی می شود؛ هر چند در پیامهای مشارالیه چیزی بیشتر از رویکرد کلی جریان اسلام سیاسی میانه رو در مصر به چشم نمی خورد.

آخرین نکته آنکه قطعا جوانان اسلامگرای اخوانی و غیر اخوانی در جرقه‌های اولیه تظاهرات مردمی که با الهام از وقایع تونس و با استفاده از ابزار سایبری انجام گرفت دخیل بوده‌اند، اما به احتمال بسیار زیاد سازماندهی یک جنبش سایبری فاقد رهبری مشخص، بر عهده اخوان قرار گرفته است، چون در محیط مصری هیچ تشکلی بجز اخوان و حزب حاکم قادر نبوده است سازماندهی کشانیدن صدها هزار نفر مردم به خیابانهای قاهره و دیگر شهرهای مصر و پشتیبانی از حضور چند روزه این مردم در خیابانها را بر عهده بگیرد و البته کارنامه و سابقه اخوان در این زمینه کاملا گویای توانمندی این تشکل در سازماندهی تجمعات صدها هزار نفری و همزمان در شهرهای مختلف مصر است. شاید بتوان مهمترین مصداق ایفای نقش اسلام سیاسی در این رویدادها را واگذاری مسئولیت تشکیل کمیسیون تنظیم قانون اساسی از طرف شورای نظامی مصر به استاد طارق البشری از برجسته ترین چهره‌های اسلام سیاسی در مصر و جهان عرب همچنین مشارکت صبحی صالح از رهبران برجسته اخوان المسلمین در کمیسیون یاد شده دانست.

ز- واکاوی شعارها و مطالبات اسلام سیاسی در انقلاب ژانویه 2011: هر چند سر دادن شعار الله اکبر و یا برگزاری نمازهای جمعه و جماعت در حوزه‌هایی که مسلمانان تحت فشارهای شدید هویتی بوده‌اند، علامت مهمی دالّ بر اسلامگرائی می باشد (نظیر مسلمانان رها شده از محدودیتها و قید و بندهای کمونیسم در شوروی و یوگسلاوی سابق)؛ اما چنین تظاهراتی در مصر پدیده‌ای کاملا عادی و واقعیت اجتماعی روز مره و فاقد هر گونه پیام خاصی است، چنانکه مصریها در هر جنگی علیه دشمنانشان و در هر مناسبت یومیه شعار الله اکبر سر می دهند و برگزاری نمازهای با شکوه جمعه و جماعت بخشی از واقعیت روزمرّه اجتماعی در مصر طی سالیان دراز می باشد. از طرف دیگر بی تفاوتی نسبی اهالی منطقه الصعید (بویژه اسیوط در جنوب مصر) بعنوان پایگاه اجتماعی اسلام انقلابی و اسلام تکفیری در انقلاب ژانویه 2011 و بر عکس متمرکز شدن تحرکات انقلاب در قاهره و شهرهای نیمه شمالی مصر (نظیر اسکندریه و منطقه دلتا) می تواند مویّد ضعیف شدن خواسته‌های اسلام انقلابی و جهادی در انقلاب ژانویه 2011 باشد. جلوگیری از طرح هر گونه شعار اسلامگرایانه در نماز جمعه پیروزی به امامت شیخ یوسف القرضاوی (18 فوریه) در "میدان التحریر" که تمامی اقشار مردم قاهره از جمله سلفی‌ها و بقایای جماعت اسلامی (بعنوان تشکل خیریه و غیر سیاسی) در آن حضور داشته‌اند، می تواند حاکی از عدم تمایل اسلامگرایان مصری به طرح مطالبات حساب نشده در شرایط فعلی و تکرار تجارب تلخ گذشته باشد.(1)

درخواستهای مشخصی که محمد البرادعی در سال 2010 بعنوان مهمترین اهداف و خواسته‌های انجمن ملی تغییر (متشکل از تمامی احزاب و گروههای معارضه) اعلام نمود؛ باضافه مطالبات اقتصادی و مشکلات معیشتی جوانان و بویژه فارغ التحصیلان دانشگاهی مهمترین شعارها و مطالبات گروههای معارضه در این حوادث بوده است، هر چند بار دیگر تاکید می گردد فقدان مطالبات اسلام انقلابی در مرحله فعلی انقلاب الزاما بمعنای عدم طرح انها در آینده نیست. درخواستهای سیاسی "انجمن ملی تغییر" بطور کلی در سه "نه" بزرگ مصری‌ها بشرح ذیل خلاصه می شد:

- "نه" به موروثی کردن حکومت و جانشینی مبارک پسر بجای مبارک پدر.

- "نه"به تمدید قانون وضعیت فوق العاده.

- "نه" به دیکتاتوری و فساد (که بصورت نه به مبارک ترجمه گردید).

طبیعتا دیگر درخواستهای سیاسی نظیر برگزاری انتخابات آزاد و شفاف در قالب "نه" سه گانه یاد شده قابل پیگیری بوده است.

در خصوص بررسی شعارها و مطالبات اسلام سیاسی در انقلاب ژانویه 2011 می توان موضوع را اینگونه بررسی کرد که هر چند محیط سایبری و الهام از تجربه تونس و تلاش برای شبیه سازی تجربه اخیرالذکر (نظیر اقدام چهار جوان مصری به خودسوزی) نقش مهمی در شروع جنبش در خیابانهای قاهره داشته، ولی قطعاً اسلام سیاسی میانه رو نیز در تنظیم شعارها و مطالبات تظاهرات خیابانی نقش داشته است، زیرا این اعتراضات حلقه‌ای از مجموعه صحنه‌های رویاروئی گروههای معارضه با حکومت مبارک بوده که قدمت آن حداقل به دهه هشتاد می رسد و البته این مطالبات و خواسته‌ها طی سه دهه بتدریج افزایش یافته بود. واقعیت آنست که هر چند مطالبات انقلاب ژانویه 2011 برگرفته از مطالبات اسلام سیاسی میانه رو بوده است، اما تقریبا هیچ اثری از خواسته‌های اسلام انقلابی، یا اسلام تکفیری و جهادی در مجموعه شعارهای این انقلاب مشاهده نشده است. با توجه به اهمیت مساله فلسطین و اشغالگری صهیونیستی در گفتمان اسلام سیاسی در سرتاسر جهان اسلام و علی رغم اینکه بیشتر از دو سال از فاجعه بزرگ جنگ بیست و دو روزه غزه نمی گذرد و مردم غزه همچنان در محاصره بسر می برند، اما طی دو سال اخیر هیچگاه بازگشائی گذرگاه رفح و لزوم مبارزه با اسرائیل در فهرست مطالبات مردم مصر قرار نگرفت و تا روز جمعه پیروزی (29 بهمن ماه) که شیخ یوسف القرضاوی در خطبه‌های نماز جمعه خواستار بازگشائی گذرگاه رفح شد، هیچ درخواستی در رابطه با فلسطین در مطالبات و خواسته‌های مردم مصر در میدان التحریر مطرح نگردید. جالبتر آنکه حسین عبدالغنی از اسلامگرایان مصری که قبلا مسئول دفتر شبکه الجزیره در قاهره بود در برنامه موسوم به 90 دقیقه در شبکه ماهواره‌ای یاد شده عدم پرداختن انقلابیون مصری در "میدان التحریر" به مسائلی اختلاف برانگیز مثل کمپ دیوید و یا اسرائیل (علی رغم زیر ساخت گسترده نفرت از اسرائیل در مصر) را نقطه قوت انقلاب ژانویه "میدان التحریر" دانسته است.(2) اگر چه در قیام اخیر موضوع صدور گاز مصر به اسرائیل که حتی به قیمتی پائین تر از قیمت جهانی فروخته می شود؛ مطرح گردید، و علاوه بر وقوع انفجار در خط لوله گازی در سینا که صدور گاز به اسرائیل بحالت تعلیق درآمد، اما اولاً؛ هیچگاه کمترین درخواستی برای لغو کمپ دیوید و یا قرارداد مناطق صنعتی آزاد میان مصر و اسرائیل موسوم به کوئیز مطرح نگردید. ثانیا؛ موضوع صدور گاز به اسرائیل نیز در رویه‌ای خلاف قوانین داخلی مصر انجام می گرفت، بگونه‌ایکه چند سال قبل عالی ترین دادگاه در نظام قضائی مصر رای به ماهیت غیر قانونی صدور گاز به اسرائیل داد و مصریها صدور گاز به اسرائیل را فقط بخاطر فروش کمتر از قیمت بازار جهانی، سمبل سرافکندگی خود دانسته‌اند.

واکنش اسلام سیاسی میانه رو در مصر به کنشها و رفتارهای اسلام انقلابی (ایران، حزب الله و حماس) و یا اسلام تکفیری نظیر دعوت القاعده به جهاد ملت مصر علیه طاغوت مبارک،گویای ترس و واهمه زاید الوصف اسلام سیاسی میانه رو از طرح هر گونه درخواست انقلابی و یا جهادی و تکفیری در انقلاب ژانویه 2011 بوده است. در این رابطه اظهارات شیخ یوسف القرضاوی و شیخ احمد المحلاوی (از روحانیون مورد علاقه اخوان المسلمین) حائز اهمیت است چنانکه القرضاوی در مصاحبه اختصاصی خود با الاهرام بتاریخ 13 فوریه 2011 ضمن تاکید بر ماهیت مدنی و غیر دینی حکومت مورد نظر اسلامگرایان تصریح کرده است که هدف اخوان و دیگر اسلامگرایان تاسیس حکومتی دینی نظیر ایران نیست و روحانیون کمترین تمایلی برای برقراری حکومتی اسلامی در مصر ندارند. شیخ احمد المحلاوی نیز ضمن رد تشکیل حکومت اسلامی نظیر نمونه ایرانی بر ماهیت دموکراتیک حکومت مورد نظر اسلامگرایان بر اساس مرجعیت اسلامی تاکید کرده است.(3) در همین رابطه رشاد بیومی معاون دبیرکل اخوان در مصاحبه اختصاصی خود با فاینانشال تایمز ضمن نفی الگوی ایرانی برای حکومت مصر منظور اخوان از تاسیس حزب را ایجاد حزب سیاسی غیر دینی از جانب اخوان تعبیر نمود.(4) با توجه به اینکه از میان جریان اسلام انقلابی،سید حسن نصراله و محمود احمدی نژاد همچنین جنبش حماس دارای علاقمندان و مخاطبان قابل توجهی در مصر هستند، اما گو اینکه سکوت جنبش حماس(5) و احمدی نژاد در جریان وقایع ژانویه 2011 بنحوی ارسال پیام ایشان به اسلامگرایان مصری در درک وضعیت خاص ایشان تفسیر گردیده است ؛چنانکه پیام سید حسن نصراله نیز از دید کارشناسان و صاحبنظران مصری و غیر مصری بسیار دقیق، سنجیده، حساب شده و دارای اثر گذاری مطلوب بر مردم مصر ارزیابی شده است.

همانطور که قبلا نیز متذکر شدیم اسلام میانه رو در مصر طی مدت سه دهه توانسته انطباق قابل ملاحظه‌ای میان درخواستهای خود با نرمها و هنجارهای غربی و بین المللی ایجاد نماید بنابراین طرح مطالباتی نظیر لغو وضعیت فوق العاده، برگزاری انتخابات شفاف و دموکراتیک، نفی خودکامگی و... قدمتی بیست سی ساله دارد هر چند طی هشت سال اخیر نفی حکومت موروثی و واگذاری قدرت از مبارک پدر به مبارک پسر نیز به لیست مطالبات معارضه اضافه شده بود.

جریان اسلام سیاسی در مصر موفق شده با طرح و پیگیری خواسته‌ها و مطالباتی که مخرج مشترک تمامی درخواستهای اسلامگرایان و غیر اسلامگرایان است از یکطرف بمنظور از بین بردن هر گونه حساسیت درون مصری و یا برون مصری نسبت به تحرکات خود در واقع خود را پشت هنجارهای جهانی مخفی نماید و البته برآورده شدن همین نیازمندیهای اولیه که اتفاقا منطبق با اصول دموکراسی و ارزشهای غربی هم بوده، می تواند در مراحل اولیه کمکهای زیادی به جنبشهای اسلامی در صحنه مصری نماید، اما از طرف دیگر بنظر می رسد این رویکرد میانه رو اسلام سیاسی همچنین قصد دارد تا شعارها و مطالبات اصلی اسلامی خود را از راههای دیگر و در شرایط بهتری دنبال نماید. بعنوان مثال انتظار می رود تمامی جریانات اسلام سیاسی در دنیا بر موضع دشمنی با صهیونیسم و امپریالیسم تاکید نمایند و بعبارتی هر گونه عدول از مواضع ضد صهیونیستی خط قرمز اسلامگرائی تلقی می شود و شاید بتوان اینگونه تفسیر نمود که امروزه دشمنی با اسرائیل معیار و شاخصه اصلی اسلامی بودن یک جریان سیاسی در جهان اسلام تلقی می شود و هر حزب یا تشکل اسلامی باندازه توانمندی خود در فائق آمدن بر فشارهای آمریکائی و غربی ملزم به رعایت حداقلی از پایبندی به مواضع ضد صهیونیستی است. بر همین اساس انتظار می رفت با توجه به نقش قابل توجه جریان اسلام سیاسی در انقلاب ژانویه 2011 رنگ و صبغه ضد اسرائیلی انقلاب بیشتر از وضعیت فعلی باشد. انتظار یاد شده با توجه به زیر ساخت گسترده تنفر از اسرائیل در مصر بیشتر هم می شود خاصه آنکه بر اساس واقعیات تاریخی، اخوان عمده اعتبار و وجهه خود در جهان اسلام را نه بخاطر مسائل سیاسی در داخل مصر بلکه بخاطر مساله فلسطین کسب کرده است. در توجیه برآورده نشدن انتظارات و توقعات مزبور شاید بتوان اینگونه توضیح داد:

1- اسلام سیاسی و نخبگان اسلامی و حتی غیر اسلامی خود دنباله رو خیزش عمومی جوانان قاهره بوده‌اند و نسبت به اضافه کردن هر گونه خواسته‌ای بیشتر از مطالبات فعلی جوانان به این خیزش نگران بوده‌اند. (همانطور که قبلا اشاره شد حسین عبدالغنی از اسلامگرایان مصری چنین باوری دارد).

2- توجه دادن افکار عمومی به اهدافی غیر از حذف مبارک مغایر با راهبرد تدریجی بودن مبارزات مردمی تلقی شده است.

3- اسلامگرایان حداقل واکنشهائی علیه سفارت اسرائیل را بصورتی که زیاد بازتاب رسانه‌ای نداشته باشد مد نظر داشته‌اند که حمله به سفارت اسرائیل و کشتن یک نگهبان آن و مهمتر از همه خارج شدن اضطراری دیپلماتهای اسرائیلی به همراه خانواده‌هایشان از مصر مهمترین نمودهای رویکرد ضد اسرائیلی خیزش ژانویه 2011 بوده است.

4- گنجانیده شدن موضوع صدور غیر قانونی گاز مصر به اسرائیل و اقدام سمبولیک انفجار خط لوله گازی در صحرای سینا که احتمالا گاز مصر را به اسرائیل می رسانید و اعلام رسانه‌های مصری در توقف صدور گاز به اسرائیل از جمله موارد اسرائیل ستیزی در انقلاب ژانویه 2011 بوده است.

5- جریان اسلام سیاسی میانه رو بر آنست تا بتدریج خواسته اختصاصی جریانات اسلامی در جهان یعنی دشمنی با اسرائیل را در داخل مصر فراگیر و گسترده تر نماید، بگونه‌ایکه مقوله ضدیت با اسرائیل دیگر مقوله‌ای خاص اسلامگرایان و برخوردار از رویکرد مذهبی و دینی نباشد، بنابراین اسلامگرایان احتمالا انتظار دارند که خواسته‌های ضد صهیونیستی و حتی ایده نابودی اسرائیل در آینده بصورت خواسته‌ای فراگیر میان گروهها و جریانات گوناگون اسلامی و غیر اسلامی در مصر، جهان عرب و حتی جهان اسلام مطرح شود. در این راستا اظهارات دکتر عصام العریان در روز جمعه پیروزی در مصاحبه با العربیه حائز اهمیت است که گفت: "هر گونه تصمیم راجع به کمپ دیوید منوط به نظر تمامی مردم مصر است و اخوان مایل نیست دیدگاههای خود در این مورد را به دیگران تحمیل نماید چون تصمیم گیری راجع به کمپ دیوید فقط مختص به اخوان نیست."(6) توضیح آنکه اسلام میانه رو علاوه بر دشمنی با اسرائیل حتی قائل به نابودی اسرائیل است که اساسنامه جنبش حماس، کتب مرحوم عبدالوهاب المسیری و حمایتهای اسلام میانه رو از ایران، حزب الله و حماس در مقابل اسرائیل بخوبی گویای همین مساله است، اما ظاهراً اسلام میانه رو فعلاً در صدد است تا بمنظور پرهیز از تکرار تجارب تلخ گذشته در زمانهای ناصر و سادات (جلوگیری از ورود به جنگ و یا صلح حساب نشده و خارج از اجماع ملی و عربی) بر روند تقویت اجماع ملی، عربی و اسلامی در اسرائیل ستیزی متمرکز شود که در آنصورت بر خلاف تجربه اسلام انقلابی در ایران و لبنان دیگر هزینه اسرائیل ستیزی بدون حصول اجماع لازم تنها بر عهده ایران در دنیا و منطقه، حزب الله در لبنان و یا حماس در فلسطین نخواهد افتاد. اسلام سیاسی میانه رو در مصر بطور جدی قائل به واقعیت نابودی اسرائیل بواسطه برخورداری موجودیت صهیونیستی از تضادهای بنیادین و حل ناشدنی است.

ح- نتیجه گیری: سرزمین مصر نقش مهمی در مقوله اسلام سیاسی از قرن نوزدهم تاکنون داشته است بگونه‌ایکه می توان مصر را خاستگاه اصلی گونه‌های مختلف اسلام سیاسی تلقی کرد. از طرف دیگر اسلام سیاسی نیز در کنار دیگر اندیشه‌های نوین غربی (لیبرالیسم، سکولاریسم، کمونیسم، سوسیالیسم و ملی گرائی ) نقش فوق العاده مهمی در تاریخ معاصر مصر بلکه جهان عرب و اسلام ایفا کرده است. تقابل فکری حسن الهضیبی (دومین مرشد عام اخوان) با سید قطب آغازین نقطه تقابل گونه‌های اسلام انقلابی و جهادی با گونه اسلام میانه روانه بوده است. علی رغم ارتقای گفتمان اسلام انقلابی و اسلام جهادی طی دهه‌های هفتاد تا نود میلادی از قرن گذشته، گفتمان اسلام میانه روانه به هدف ایجاد آشتی هر چه بیشتر میان مبانی ارزشی غربی با اصول اسلامی سنت و جماعت اخیرا توانسته اعتبار قابل توجهی در مصر پیدا کند. خشونتهای خونبار وابستگان به اسلام تکفیری و تسلیم شدن فکری و میدانی ایشان در صحنه مصری دهه نود ضربه جبران ناپذیری بر پیکره اسلام تکفیری وارد کرد.

اسلام میانه رو از دهه هشتاد میلادی تاکنون بصورت تشکل اخوان المسلمین و شخصیتهای اسلامی مستقل از اخوان ستون فقرات جریان معارضه طی 28 سال حکومت مبارک بوده است و بدون تردید در انقلاب ژانویه 2011 هم در عرصه میدانی و هم در عرصه فکری و نظری نقش فوق العاده برجسته‌ای داشته است. این رویکرد از اسلام در شرایط فعلی ضمن نگرانی جدی نسبت به طرح هر گونه شعار اسلام انقلابی یا اسلام جهادی در پی آنست تا با بهره گیری از هنجارهای جهانی اهداف بزرگ خود از جمله مبارزه با صهیونیسم را دنبال نماید، و خود را وارث بر حق اصلاحگران اولیه اسلامی در قرن نوزدهم می داند.و بر اساس تجربه چندین دهساله خود هیچ تضادی میان مهمترین مفاهیم و ارزشهای لیبرال دموکراسی با اهداف واقعی خود نمی داند و بر این باور است که پیگیری اهداف اسلامی در پوشش هنجارهای پذیرفته شده غربی؛ نظیر مبارزه با دیکتاتوری و فساد، حقوق بشر و... نه تنها هیچ مغایرتی با اصول اساسی شرع مقدس اسلام ندارد، بلکه زمینه و فرصت بمراتب بهتری را برای پیگیری اهداف بزرگ اسلامی نظیر مبارزه با طاغوت، اعتراض علیه اقدامات ضد انسانی غربی‌ها در سرزمینهای اسلامی و مبارزه علیه صهیونیسم جهانی را فراهم خواهد کرد.

ی- منابع و ماخذ:

ی- ا- منابع عربی:

1- الاسلامیون، دکتر بشیر موسی نافع، 2010الطبعه الاولی، مرکز الجزیره للدراسات.

2- الاخوان المسلمون فی مصر: شیخوخه تصارع الزمن، خلیل العنانی، مکتبه الشروق، الطبعه الاولی دسامبر 2007.

3- الجماعات الاسلامیه المسلحه فی مصر، دکتوره سلوی محمد العوا، مکتبه الشروق الدولیه، الطبعه الاولی، اوت 2006

4- العلمانیه الجزئیه و اتلعلمانیه الشامله، دکتر عبدالوهاب المسیری، دارالشروق، مجلدتین، الطبعه الاولی،2002

5- الفقه الاسلامی فی طریق التجدید، محمد سلیم العوا، سفیر الدولیه للنشر، الطبعه الثانیه، 2006.

6- القدس العربی، 19 فوریه 2010.

7- الیوم السابع، 13 فوریه 2011

8- الاهرام 13 فوریه 2011

9- الاهرام 18 فوریه 2011، الحوار مع الشیخ احمد المحلاوی.

10- الحیات، 18 فوریه 2011.

11- الوفد 15 فوریه 2011

منابع فارسی:

1- اندیشه سیاسی معاصر در جهان عرب، دکتر فرهنگ رجائی، مرکز پژوهشهای علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه، 1381

2- ریشه‌ها و تاریخچه اصولگرائی در مصر، محمد حسین سلطانی فرد، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه، چاپ اول، پائیز 1386

3- ورود محمد البرادعی به صحنه سیاسی در مصر، سید قاسم ذاکری، رو تحلیل‌ها، ش 246، مرداد 80، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه.

پی نوشت‌ها:
--------------------------------------------------------------
1 الحیات، چاپ لندن، 18 فوریه 2011.

2 الیوم السابع، الاحد، 13 فبرایر 2011

3 الاهرام، 18 فوریه 2011

4 الوفد، 15 فوریه 2011.

5 در خصوص جنبش حماس اینگونه بنظر می رسد که این جنبش از لحاظ نظری بخشی از روند کلی اسلام میانه روانه شبیه اخوان مصر در نظر گرفته می شود اما ویژگی خاص نوار غزه بعنوان سرزمینی محصور در اشغالگری و کلا مختصات خاص مساله فلسطین باعث شده تا این جنبش رفتاری انقلابی شبیه اسلام سیاسی در ایران و یا جنبش انقلابی حزب الله لبنان بعنوان ادامه طبیعی انقلاب اسلامی ایران پیدا کند.

  نظرات ()
مطالب اخیر ترامپ در روز اول ریاست بر ایالات متحده آمریکا چکار می کند؟ ایران به دنبال نمونه ای مدرن از استراتژی آناکوندا برای شکست عربستان سعودی است عوامل و بازیگران دخیل در افزایش بحران در کشمیر آیا ایران با ذخایر نفتی و گازی خود می‌تواند روسیه را به چالش بکشد؟ آینده روابط عربستان و هند چالشهای کنونی و چشم انداز روابط هند و پاکستان علل تشدید تنش ها و آینده روابط هند و پاکستان ۱۳٩٥/٧/۱٤ بسترهای گسترش حضور چین در در افغانستان نقش گذشته و آینده قزاقستان
کلمات کلیدی وبلاگ ایران (۱٦٤) ترکیه (۸٠) سوریه (٧٥) امریکا (٦٤) خاورمیانه (٦٢) عربستان (٥٥) بحران سوریه (٤٧) داعش (٤۳) عراق (٤۱) روسیه (٤٠) سیاست خارجی (۳٥) ژئوپلتیک (٢٩) مقالات جغرافیای سیاسی (٢٩) یمن (٢٥) سیاست خارجی ایران (٢٥) مصر (٢٢) تحولات یمن (۱٩) چین (۱۸) اوباما (۱٧) اردوغان (۱٧) پاکستان (۱٦) سیاست خارجی ترکیه (۱٦) سیاست خارجی عربستان (۱٥) تحولات سوریه (۱٤) افغانستان (۱٤) کردها (۱٤) کردستان عراق (۱٤) ایران عربستان (۱۳) قطر (۱۳) القاعده (۱۳) صادرات گاز (۱۳) تحولات جهان عرب (۱۳) امنیت (۱٢) بیداری اسلامی (۱٢) عربستان سعودی (۱٢) روابط بین الملل (۱٢) توافق هسته ای (۱۱) نفت (۱۱) انرژی (۱۱) رقابت ایران و عربستان (۱۱) دیپلماسی (۱٠) سیاست (۱٠) اتحادیه اروپا (۱٠) حوثی ها (۱٠) عبدالرضا فرجی راد (٩) قدرت نرم (٩) سیاست خارجی امریکا (٩) تحریم (٩) اعراب (٩) روابط ایران ترکیه (٩) چین - امریکا (٩) آسیای مرکزی (۸) جهان عرب (۸) ایران امریکا (۸) تروریسم (۸) ژئوپلیتیک (۸) سلفی گری (۸) اسلام گرایی (۸) جهانی شدن (۸) کردستان (۸) حکومت اقلیم کردستان (۸) سیاست خارجی روسیه (۸) روابط ایران روسیه (٧) جمهوری آذربایجان (٧) گاز (٧) اروپا (٧) لبنان (٧) انتخابات (٧) پرونده هسته ای (٧) بندر چابهار (٧) نظام بین الملل (٦) ایران عراق (٦) بهار عربی (٦) قفقاز جنوبی (٦) انتخابات‌ (٦) استراتژی (٦) آفریقا (٦) اسرائیل (٦) پوتین (٦) آذربایجان (٦) وهابیت (٦) هند (٦) اخوان المسلمین (٦) خلیج فارس (٦) بارزانی (٦) تاریخچه داعش (٦) داعش عراق (٦) داعش سوریه (٦) خاورمیانه اسلامی (٦) گاز ایران (٦) خاورمیانه بزرگ (٥) انتخابات شورا (٥) سیاست خارجی چین (٥) بحران عراق (٥) مقالات ژئوپلیتیک (٥) هیدروپلیتیک آب (٥) روابط روسیه ترکیه (٥) خط لوله صلح (٥) دیپلماسی عمومی (٥) جنگ نرم (٥) بحران آب (٥) انتخابات ایران (٥) حزب الله (٥) حزب الله لبنان (٥) جغرافیای سیاسی (٥) امنیت ملی (٥) ترانزیت (٥) فلسطین (٥) رسانه (٥) جغرافیا (٥) رژیم های بین المللی (٥) تبلیغات انتخابات (٥) ژئوپلتیک ایران (٥) شیعیان یمن (٥) نظم نوین جهانی (٥) شمال آفریقا (٤) مذاکرات هسته ای (٤) نوری مالکی (٤) ژئواستراتژیک (٤) افراط گرایی (٤) کردهای سوریه (٤) سیاست خارجی قطر (٤) ارتش آزاد سوریه (٤) مشاوره انتخاباتی (٤) ایران چین (٤) نظریه های روابط بین الملل (٤) علویان ترکیه (٤) ارمنستان (٤) بحران (٤) اوکراین (٤) اسلام (٤) طالبان (٤) بلوچستان (٤) امارات (٤) اردن (٤) جهان اسلام (٤) انقلاب اسلامی (٤) تحریم های بین المللی (٤) منافع ملی (٤) امارات متحده عربی (٤) مرز (٤) بشار اسد (٤) علویان (٤) هژمونی (٤) حقوق بین الملل (٤) دیپلماسی آبی (٤) نظم جدید جهانی (٤) داعش در عراق (٤) جبهه النصره (٤) ژئوپلتیک گاز (٤) فدرالیزم (۳) چاپ تبلیغات انتخابات (۳) شیوه تبلیغات انتخاباتی (۳) خاورمیانه جدید (۳) ایران سوریه (۳) چین اقتصاد (۳) ساختار یمن (۳) جنگ آب (۳) حوثی های یمن (۳) ژئوپلیتیک آب (۳) مقالات ژئوپلتیک (۳) روابط افغانستان -پاکستان (۳) ژنوم ژئوپلیتیک (۳) روابط ایران و عمان (۳) رودخانه مرزی (۳) روابط ترکیه عراق (۳) سیاست خارجی هند (۳) رقابت های ژئوپلیتیکی و (۳) رقابت نفتی (۳) کریدور شمال جنوب (۳) شورای همکاری خلیج فارس (۳) 11سپتامبر (۳) ژئواستراتژی (۳) حسن البنا (۳) اقتصاد سیاسی (۳) شورای امنیت (۳) قفقاز (۳) انتخابات ریاست جمهوری (۳) قره باغ (۳) ترکمنستان (۳) عمان (۳) دموکراسی (۳) کلینتون (۳) فرهنگ (۳) ظریف (۳) خزر (۳) بریتانیا (۳) یارانه (۳) روابط خارجی (۳) روابط ایران و عربستان (۳) حافظ نیا (۳) انتخابات ترکیه (۳) مدیریت بحران (۳) انقلاب های عربی (۳) استراتژی ایران در عراق (۳) راهبرد ترکیه در سوریه (۳) علویان سوریه (۳) همکاری بین المللی (۳) قطر شبکه الجزیره (۳) انتخابات امریکا (۳) سیاست خارجی پاکستان (۳) هدف مندی یارانه ها (۳) ایران مصر (۳) ایران هراسی (۳) شیعیان عربستان (۳) منطقه آزاد ارس (٢) هارتلند (٢) موقعیت ایران (٢) برخورد تمدنها (٢) مدل مفهومی (٢) اسد (٢) مرزهای ایران (٢) استراتژِی (٢) انر}ى هسته ای (٢) رژزیم حقوقی (٢) عزت اله عزتی (٢) ترورریسم (٢) انقلاب تونس (٢) مقاومت و حزب الله (٢) پیمان کمپ دیوید (٢) انقلاب مصر (٢) خاورمیانه جدید (٢) علی عبدالله صالح (٢) تحولات خاورمیانه (٢) تحولات مصر (٢) موازنه قدرت (٢) تئوری های روابط بین الملل (٢) لبنان و بحران سوریه (٢) ساختار شورای امنیت (٢) مرزهای دریایی ایران (٢) رشد اسلام گرایی (٢) تحدید حدود مرز (٢) ترکیه سوریه (٢) امریکا خاورمیانه (٢) چالش های ترکیه (٢) ایران ترکبه (٢) انقلابات عربی (٢) ترکیه خاورمیانه (٢) روابط با عراق (٢) بازار انرژی (٢) صادرات نفت (٢) سیاست بین الملل (٢) محمد مرسی (٢) عراق جدید (٢) کردستان سوریه (٢) ژئواکونومیک (٢) امنیت منطقه ای (٢) شیعیان عراق (٢) کردهای ترکیه (٢) روابط ایران و ترکیه (٢) مقام معظم رهبری (٢) حماس (٢) سنگاپور (٢) روحانی (٢) تبلیغات انتخاباتی (٢) سازمان ملل (٢) فرانسه (٢) ارتباطات (٢) تنش زدائی (٢) موسویان (٢) قومیت (٢) ناتو (٢) جهان سوم (٢) هویت ملی (٢) اوپک (٢) غرب (٢) آمریکا (٢) لیبی (٢) مازندران (٢) بی بی سی (٢) جمهوری اسلامی ایران (٢) قزاقستان (٢) حق وتو (٢) مذاکره (٢) کویت (٢) آلمان (٢) هویت فرهنگی (٢) تهدید نرم (٢) احمدی نژاد (٢) اسلام سیاسی (٢) قیمت نفت (٢) کنفدراسیون (٢) ایران هسته ای (٢) نفت وگاز (٢) سازه انگاری (٢) منطقه گرایی (٢) تبارشناسی (٢) هانتینگتون (٢) موادمخدر (٢) تحریم اقتصادی (٢) بازدارندگی (٢) واقع گرایی (٢) حزب عدالت و توسعه (٢) رئیس جمهور آمریکا (٢) فدرالیسم (٢) کریمه (٢) پسا تحریم (٢) ملت سازی (٢) روابط ایران امریکا (٢) دریای جنوبی چین (٢) جزایر چین جنوبی (٢) دولت سازی (٢) خط لوله تاپی (٢) پسابرجام (٢) القاعده یمن (٢) جغرافیای سیاسی (٢) کد ژئوپلیتیک (٢) برجام (٢) داعش افغانستان (٢) هیدرو پلیتیک (٢) بحران یمن (٢) جریان های افراطی (٢) گروه سلفی خراسان (٢) گروه خراسان (٢) افغانستان ایران (٢) دولت اسلامی عراق و شام (٢) گروه تکفیری خراسان (٢) منابع گازی (٢) کنکره امریکا (٢) کریدور شمال- جنوب (٢) طرح توسعه شرق (٢) توسعه شرق (٢) یرنامه چهارم توسعه (٢) ترکیه داعش (٢) تبارشناسی تروریسم (٢) ساختار سیاسی عمان (٢) ساختار قومی یمن (٢) شیعیان زیدی (٢) تروریسم سلفی (٢) الگوی امنیتی (٢) سلفی گری وهابی (٢) قدرت ملی (٢) ایران ترکیه سوریه (٢) داود اوغلو (٢) ترکیه وبحران سوریه (٢) ایران اعراب (٢) القاعده آفریقا (٢) گرو های تندرو (٢) کشور عمان (٢) امنیت جمهوری اسلامی ایران (٢) موضوع هسته ای ایران (٢) رقایت امریکا روسیه (٢) رقابت ایران و ترکیه (٢) تاریخ یارانه (٢) سیاست خارجی روسیه (٢) عبدربه منصور هادی (٢) اسلام رادیکال (٢) رادیکالیسم اسلامی در آفریقا (٢) آگهی انتخاباتی (٢) مشاوره تبلیغات انتخابات (٢) جایگاه قطر (٢) چاپ آگهی انتخاباتی (٢) چاپ تراکت انتخابات (٢) ترورریسم سوری (٢) تجزیه سوریه (٢) تحریم سیاسی (٢) اقتصاد امارات (٢) امنیت سیاسی (۱) جوک قومیتی (۱) روابط جهانی (۱) توافق ایران و 1+5 (۱) عمق استراتژیک (۱) عمق استراتژیک ایران (۱) روسیه سوریه (۱) تحریم های بین النللی (۱) تحریم های بکجانبه (۱) امنیت، (۱) قفقاز شمالی (۱) روابط ایران و پاکستان (۱) انتخابات پارلمانی المان (۱) حزب سبز آلمان (۱) محمد جواد ظریف (۱) مذاکرات سازش (۱) یاران رئیس جمهور (۱) گروه های ذینفوذ (۱) همگرایی، واگرایی (۱) منارعات قومی (۱) ارتش آزاد مصر (۱) بوکوحرام (۱) توسعه ملی (۱) سیاستهای امنیتی (۱) جنگ تمدنها (۱) احزاب عراق (۱) دموکراسی در عراق (۱) تحریم اقتصادی (۱) تحریم نفتی (۱) چالش های صادرات گاز (۱) سیاست خارجی دولت نهم ودهم (۱) جبهه اسلامی سوریه (۱) اتحادیه اروپایی (۱) روند صلح (۱) فلسطین، اسرائیل (۱) روندصلح خاورمیانه (۱) جغرافیای خاورمیانه (۱) تاریخ خاورمیانه جدید (۱) مازی (۱) شیعیان مالزی (۱) بلوچستان آزاد (۱) شورای روابط خارجی اروپا (۱) مدل مفهومی بحران سوریه (۱) تروریسم رسانه ای (۱) ریشه های بحران سوریه (۱) دوران جنگ سرد (۱) یکجانبه گرایی (۱) چندجانبه گرایی (۱) مفهوم منطقه گرایی (۱) معاهده شنگن (۱) نظریه های انقلاب (۱) انقلاب های عربی (۱) نظریه های جغرافیای سیاسی (۱) نظریه های ژئوپولیتیک (۱) منابع کنکور دکتری علوم جغرافیا ی سیاسی (۱) هارتلند جدید (۱) بهار عربی، (۱) گروه های معارض سوریه (۱) حزب سلفی نور (۱) حزب النهضه (۱) ژئواستراتژی جهانی (۱) مکیندر (۱) چاپ بنر انتخابات (۱) بروشورهای انتخابات (۱) تبیلغات انتخابات (۱) چاپ آگهی (۱) طراحی آگهی انتخابات (۱) جایگاه انتخابات در ایران (۱) اقتصاد ترکیه (۱) تبلیغات انتخابات مجلس (۱) تبلیغات در انتخابات (۱) شیوه های انتخاباتی (۱) غلامحسن حیدری (۱) تبلیغات انتخابات رسانه (۱) چاپ آگهی انتخابات (۱) هزینه تبلیغات انتخابات (۱) نقش اردن در سوریه (۱) ماهیت اقتصاد سیاسی بین‌الملل (۱) اعتراضات ترکیه (۱) اسلام گرایی آفریقا (۱) چاپ تبلیغات انتخاباتی (۱) چاپ انتخابات (۱) اس 300 (۱) امنیت ایران (۱) انتخابات تبلیغات (۱) شیوه های تبلیغات (۱) یارانه ها در جهان سوم (۱) تاریخچه هدف مندی یارانه ها (۱) فتح اله گولن (۱) انقلاب اسلامی ایران (۱) عراق کردستان (۱) بغداد اربیل (۱) تجمیع انتخابات (۱) مشاکرت سیاسی (۱) شورای اطلاعات ملی آمریکا (۱) محمئد (۱) استراتژی ایران (۱) تغییر نظام سوریه (۱) قراردادگاز ایران پاکستان (۱) روابط فرهنگی (۱) واردات گاز ترکمنستان (۱) رقابت ایران و مصر (۱) العراقیه (۱) ایران ترکیه (۱) جریان مقاومت (۱) جبهه مقاومت (۱) تئوری جیمزروزنا (۱) ایرانیان در قزاقستان (۱) شیعیان قزاقستان (۱) آذری های قزاقستان (۱) نونس (۱) نقشه سوریه (۱) نقشه نبرد در سوریه (۱) جبهه‌های جنگ در سوریه (۱) انرژی هسته ای (۱) تروریسم سلفی- تکفیری (۱) بندربن سلطان (۱) دیپلماسی شهری (۱) اسه آن (۱) نگاه به شرق (۱) سلفی گری تکفیری (۱) وهابیت تکفیری (۱) تحولات اقتصادی امارات (۱) احزاب آذربایجان (۱) جنبش مقاومت (۱) شمال عراق (۱) آگهی جذب فوق لیسانس علوم سیاسی (۱) اقتصاد قطر (۱) ابوبکر البغدادی (۱) کارکرد گرایی (۱) داعش در سوریه (۱) الحوثی ها (۱) انتخابات‌ سوریه (۱) حامیان داعش (۱) موصل (۱) اقتصاد یمن (۱) یمن در نگاه استراتژیک عربستان (۱) زیدی های یمن (۱) جغرافیای یمن (۱) واقعیت داعش (۱) کردهای عراق (۱) آینده کردها (۱) اقتصاد عمان (۱) نفت کردستان (۱) ژئوپلیتیک عراق (۱) مناطق جدایی طلب اروپا (۱) جدایی طلبی (۱) کوبانی (۱) تقابل ترکیه-عربستان (۱) اختلاف ترکیه عربستان (۱) رقابت ترکیه عربستان (۱) سقوط صنعا (۱) نقش ایران عربستان در یمن (۱) رابطه ترکیه با داعش (۱) ساختار قومی (۱) کردهای ایران (۱) انرژى هسته ای (۱) ترانزیت گاز (۱) انصارالله (۱) موقعیت اقتصادی یمن (۱) جایگاه منطقه ای یمن (۱) روابط آمریکا روسیه (۱) حسن بهشتی پور (۱) تحریم های علیه ایران (۱) نیچروان بارزانی (۱) استخدام کارشناس ارشد علوم سیاسی (۱) دعوت به همکاری روابط بین الملل (۱) استخدام کارشناس ارشد روابط بین الملل (۱) استخدام ارشد روابط بین الملل (۱) قدرت ملی ایران (۱) دالان شمال جنوب (۱) ژئوپلتیک بلوچستان (۱) فیمینسیم (۱) مدیریت سیاسی فضا (۱) منظقه آزاد چابهار (۱) سیاست خارجی افغانستان (۱) گروه تروریستی خراسان (۱) روابط عربستان اسرائیل (۱) تفاهم لوزان (۱) داعش آفریقا (۱) مختاری،حسین (۱) عبدی،عطاءالله (۱) مدل اندرسون، (۱) الرمادی (۱) پارلمان ترکیه (۱) ارتش های جهان (۱) روسیهر (۱) ژئوپلتیک نفت (۱) آثار توافق هسته ای بر خاورمیانه (۱) سلاح های روسی (۱) روابط روسیه چین (۱) نقش امارات در یمن (۱) جنبش گوران (۱) نظریه‌های ژئوپلیتیک (۱) داعش در آسیای مرکزی (۱) دولت آشتی ملی افغانستان (۱) سیاست خارجی پاکستان (۱) دموکرات ها (۱) عربستان یمن (۱) ژئواستراتژیک ایران (۱) انتخایات ترکیه (۱) اسلام گرایان ترکیه (۱) محمد ابن عبدالوهاب (۱) نوار مرزی ایران ترکیه (۱) مسائل مرزی (۱) تجزیه استانهاس سنی عراق (۱) تحول ژئوپلیتیک (۱) ساختار ژئوپلیتیکی جهان (۱) الگوهای اسلام گرایی (۱) نظریه های روابط بین الملل ریه های (۱) بازدارندگی استراتژیک (۱) ضدژئوپلیتیک (۱) ژئوپلیتیک مقاومت (۱) سایکس-پیکو (۱) کیومرث یزدان پناه (۱) سیاست خارجی فرانسه (۱) اختلاف مصر و عربستان (۱) مصر عربستان (۱) اقلیت های قومی ترکیه (۱) اقلیت های زبانی ترکیه (۱) اقلیت های دینی ترکیه (۱) جریان های وهابی (۱) روسیه آذربایجان (۱) دولت-ملت (۱) دولت -ملت سازی (۱) نوروپلیتیک (۱) بحران خاورمیانه (۱) روابط پاکستان افغانستان (۱) تحولات سیاسی ترکیه (۱) پایگاه هوایی روسیه (۱) شی جین‌پینگ (۱) شهر ملکان (۱) اکولوژی سیاسی (۱) جغرافیای سیاسی شهر (۱) آبراه خزر روسیه (۱) منازعات دریایی (۱) اختلافات دریایی (۱) اقلیم در ژئوپلتیک (۱) ژئوپلیتیک خاورمیانه (۱) قانون مناطق دریایی (۱) ایران هند (۱) گوادر (۱) صلح کردها (۱) پیمان شانگهای (۱) تاثیر خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا (۱) سیاست خارجه ایران و عراق (۱) سیاست خارجی عراق (۱) اقوام عراق (۱) بازارنفت (۱) روابط عربستان امریکا (۱) سیاست خارجی قزاقستان (۱) چین -افغانستان (۱) روسیه اتحادیه اروپا (۱) هند پاکستان (۱) روابط هند و پاکستان (۱) روابط هند وعربستان (۱) روابط عربستان وهند (۱) بحران کشمیر (۱) هند کشمیر (۱) پاکستان کشمیر (۱) استراتژِی آناکوندا (۱) مناطق آزاد ترکیه (۱) ژئوپلتیک مقاومت اسلامی (۱) بنیان‌های ژئواستراتژیک (۱) بازاریابی انتخابات (۱) کمپین انتخاباتی (۱) برنامه‌ریزی تبلیغاتی (۱) اهداف روسیه در سوریه (۱) مدل های دولت-ملت (۱) دولت-ملت سازی (۱) رهیافت اسلامی ایرانی (۱) روابط چین بریتانیا (۱) روابط ایران -اروپا (۱) عربستان روسیه (۱) کریدورهای ترانزیتی (۱) بندرچابهار (۱) کریدورهای بین المللی (۱) کریدورشرق- غرب (۱) موقعیت ترانزیتی ایران (۱) داعش در پاکستان (۱) کشورهای دو سه دولتی (۱) 13نوامبر پاریس (۱) انفجارهای پاریس (۱) حمله داعش به پاریس (۱) حملات تروریستی پاریس (۱) راهبرد نظامی ژاپن (۱) اهمیت هیدروپلیتیکی ایران (۱) روابط ترکیه عربستان (۱) روابط اعراب ترکیه (۱) روابط ترکیه با اعراب (۱) ژئوپلتیک اروپا (۱) روسیه اوکراین (۱) اندیشه سیاسی اهل سنت (۱) خلافت از دیدگاه اهل سنت (۱) مبانی اندیشه سیاسی (۱) بازارهای منطقه ای گاز (۱) قتصاد سیاسی بین الملل (۱) نو واقع گرایی (۱) رسول حاج احمدی (۱) حسین اژدر (۱) فدراسیون و کنفدراسیون (۱) ژئوپلیتیک فضای مجازی (۱) موتلفه اسلامی (۱) المنار (۱) توییتر (۱) تقسیمات کشوری (۱) ژئواکونومی (۱) شنگن (۱) بنیادگرایی (۱) سلاح شیمیایی (۱) لویی جرگه (۱) مفهوم قدرت (۱) جنگ رسانه (۱) چابهار (۱) سرحد (۱) جهانی سازی (۱) موساد (۱) رژیم حقوقی (۱) جنگ سرد (۱) اقتصاد جهانی (۱) زیباکلام (۱) اسامه بن لادن (۱) فعالیت هسته ای (۱) ژئوپولیتیک (۱) رود ارس (۱) دولت یازدهم (۱) الشباب (۱) سیاست داخلی (۱) سازمان های بین المللی (۱) آذری ها (۱) گرهاردشرودر (۱) الهام علی اف (۱) نواندیشی دینی (۱) برنامه هسته ای ایران (۱) احسان شریعتی (۱) تنب بزرگ (۱) ترانزیت کالا (۱) پراگماتیسم (۱) امارات متحده (۱) ارتش چین (۱) پیروزی در انتخابات (۱) امنیت انرژی (۱) چاوز (۱) فرانسیس بیکن (۱) آلاسکا (۱) کشمیر (۱) ابوموسی (۱) آسیای مرکزی و قفقاز (۱) رضاشاه (۱) ایران گردی (۱) رژیم صهیونیستی (۱) منافع (۱) رئیس جمهور (۱) پ ک ک (۱) پارس جنوبی (۱) فیس بوک (۱) صدای امریکا (۱) جنگ روانی (۱) آل سعود (۱) راه آهن (۱) بین الملل (۱) بی بی سی فارسی (۱) تاریخ اسلام (۱) فدراسیون (۱) گرجستان (۱) هرمنوتیک (۱) علوم سیاسی (۱) احمد بن حنبل (۱) ریگی (۱) هوگو چاوز (۱) اومانیسم (۱) کره جنوبی (۱) آتاتورک (۱) انتخابات آمریکا (۱) ملی گرایی (۱) ترکمن (۱) جغرافیای سیاسی خاورمیانه (۱) چشم انداز (۱) ملکان (۱) آینده پژوهی (۱) مشترک المنافع (۱) ابن تیمیه (۱) هیلاری کلینتون (۱) ارتش (۱) مصدق (۱) بغداد (۱) جان مک کین (۱) گردشگری (۱) رهبری (۱) دولت (۱) حج (۱) مبارک (۱) سرزمین (۱) توسعه (۱) موشک (۱) مدیریت (۱) ونزوئلا (۱) مقاومت (۱) سلام (۱) شریعتی (۱) بوش (۱) شیعیان (۱) انتفاضه (۱) آذری (۱) دبی (۱) دانش (۱) علم (۱) انقلاب ایران (۱) ماهواره (۱) انتخابات مجلس (۱) مشارکت سیاسی (۱) نظریه (۱) قالیباف (۱) اقتصاد ایران (۱) عبدالله شهبازی (۱) اسلام هراسی (۱) سکولار (۱) هیرمند (۱) تجارت آزاد (۱) جزایر سه گانه (۱) دریای خزر (۱) شما (۱) باکو (۱) انگلستان (۱) حاکمیت (۱) سکولاریسم (۱) استراتژیک (۱) توسعه اقتصادی (۱) تشیع (۱) ژاپن (۱) هویت (۱) توریسم (۱) احزاب (۱) توسعه پایدار (۱) بحرین (۱) حمل و نقل (۱) مشارکت مردمی (۱) صهیونیسم (۱) اکونومیست (۱) قانون انتخابات (۱) سوخت هسته ای (۱) ویلیام جیمز (۱) اخوان المسلمین سوریه (۱) جنگ نفتی (۱) نظر سنجی انتخاباتی (۱) جغرافیای ملکان (۱) سیاست ترکیه (۱) نظام بین المللی (۱) جمهوری خواهان (۱) ارتش امریکا (۱) نظم منطقه ای (۱) سقوط بشار اسد (۱) محورمقاومت (۱) تاثیر ماهواره بر جوانان (۱) هژمون (۱) ارتش آزاد (۱) پیروزی اوباما (۱) ارتش عراق (۱) فلسفه جغرافیا (۱) مسعود بارزانی (۱) موازنه منطقه ای (۱) شهرستان ملکان (۱) جلال طالبانی (۱) عدالت و توسعه (۱) جنبش اسلامی (۱) انقلابات عربی و ترکیه (۱) اربیل (۱) خاورمیانه رمیانه (۱) کردستان ترکیه (۱) توازن قدرت (۱) انقلاب سوریه (۱) خلیج‌فارس (۱) قدرت نرم ایران (۱) ترکیه اسرائیل (۱) سیاست خاورمیانه ترکیه (۱) اهداف ترکیه (۱) اختلافات مرزی (۱) احزابرسیاسی ایران (۱) ناپایداری احزاب (۱) قدرت نظامی (۱) اعتراضات سوریه (۱) ترکیه و اعراب (۱) ترکیه سیاست خارجی (۱) روابط ایران و عراق (۱) مطالعات منطقه ای (۱) ایران و عربستان (۱) ایران ترکیه جهان عرب (۱) امنیت اسرائیل (۱) اهداف ترکیه در سوریه (۱) مشارکت‌ سیاسی‌ (۱) رای‌ و رای‌دادن‌ (۱) تبلیغات‌ انتخاباتی‌ (۱) پیامدهای سقوط بشار اسد (۱) سقوط اسد (۱) سقوط سوریه (۱) خطوط مرزی (۱) چاک هاگل (۱) عهدنامه 1975 (۱) مرزایران عراق (۱) مناقشات مرزی (۱) مرزهای غربی ایران (۱) مرز عراق (۱) ترکان سین کیانگ (۱) استراتژی امریکا (۱) [ جریان های ملی گرا (۱) تحولات ایران (۱) بازیگران تحولات سوریه (۱) مخالفان آل سعود (۱) اسلام گرایی ترکیه (۱) اهل تسنن عراق (۱) جنبش مصر (۱) انقلاب مصز (۱) تحولات لبنان (۱) شیعیان کویت (۱) انتخابات گویت (۱) بحرانهای قومی عراق (۱) ترکیه عراق (۱) میادین نفت و گاز (۱) مرزهای ایران در خلیج فارس (۱) مرزهای ایران و کویت (۱) آثار بحران سوریه (۱) پیامدهای بحران سوریه (۱) ژئوکالچر (۱) استراتژی چیست (۱) تاثیرات شبکه های ماهواره ای (۱) نقش مخرب شبکه های خارجی (۱) اصلاح شورای امنیت (۱) استراتژی امنیت (۱) انتخابات کویت (۱) پیامدهای انتخابات کویت (۱) امریکا خلیج فارس (۱) امریکا سیاست خارجی (۱) پارس جنوبی (۱) رژیم های سیاسی (۱) جامعه شتاسی سیاسی (۱) تئوری های بین الملل (۱) حمیرا مشیر زاده (۱) تاریخ سوریه (۱) اقتصاد سوریه (۱) جغرافیای سوریه (۱) تحولات عربی (۱) رقابت ایران ترکیه (۱) ایران پاکستان (۱) قطر سیاست (۱) روابط خارجی قطر (۱) قطز خاورمیانه (۱) امریکا قطر (۱) موازنه نرم (۱) انتخابات 2012آمریکا (۱) سیاست های روسیه (۱) رئیس جمهور روسیه (۱) سیاست های روسیه سیه (۱) رسانه های یهودی (۱) اامپریاالیسم رسانه ای (۱) شبکه ماهواره (۱) الکوثی (۱) هادی تی وی (۱) شبکه جهانی اهل بیت (۱) تاریخچه بی بی سی (۱) کارمندان بی بی سی فارسی (۱) رسانه نوین (۱) رسانه های ارتباطی (۱) آثار ماهواه (۱) رسانه فارسی (۱) ایران، (۱) جهان تک قطبی (۱) جنبش صهیونیسم (۱) تجزیه عربستان (۱) سید قطب (۱) مناقشه اعراب و اسرائیل (۱) جنبش اخوان المسلمین (۱) اخوان المسلمین آفریقا (۱) جمال عبداناصر (۱) فرار عروس قذافی (۱) همسر قذافی (۱) اویغورها باما (۱) تحولات مصر لات مصر (۱) آینده مصر (۱) ترک ها (۱) جان کری (۱) مدیریت سیاسی (۱) ساختارگرایی (۱) مورگان شوستر (۱) برساخت گرایی (۱) اویغورها (۱) انقلاب یمن (۱) موج بیداری (۱) آل خلیفه (۱) قذاقی (۱) تهاجم رسانه ای (۱) قدرت سخت (۱) سونامی بیداری اسلامی (۱) مرزهای ایران و عراق (۱) شبکه های فارسی زبان (۱) نظریه دولت (۱) سیر تکوین دولت درایران (۱) مفهوم دولت (۱) تحول حکومت در ایران (۱) تحولات عربستان (۱) جغرافیای انتخابات (۱) ارتش روسیه (۱) میادین مشترک (۱) ملک سلمان (۱) امپریالیسم خبری (۱) مقالات رسانه و اینترنت (۱) ‍ژئورسانه ژئومدیا (۱) حزب الله و رفتار رسانه ای (۱) ایران- روسیه (۱) جوزف نای (۱) سفیر انگلیس (۱) نهضت ملی نفت (۱) پایگاه دریای ام الغنم (۱) پایگاه هوایی ظهران (۱) پایگاه دریایی جفیر (۱) پایگاه دریایی خضب (۱) منابع ارشد ژئوپلتیک (۱) منابع ارشد جغرافیای سیاسی (۱) مبانی جغرافیا (۱) متون تخصصی جغرافیا (۱) ژئوپلتیک دوره تولد (۱) ژئوپلتیک دوره احیا (۱) ژئوپلتیک دوره افول (۱) ژئوپلتیک دوره شکوفایی (۱) ژئواستراتژِی خلیج فارس (۱) دکتر سمیعی (۱) اقوام -قومیت (۱) الیاس واحدی (۱) نظریه های ژئوپلتیک (۱) عوامل ژئوپلتیک (۱) راتزل (۱) ایران-امریکا (۱) روسیه-چین (۱) مجتهدزاده (۱) پور پویان رضا (۱) منابع دکترای جغرافیای سیاسی (۱) ژئوپلتیک انتقادی (۱) ژئوپلتیک فراگیر (۱) قدرت نظامی ایران (۱) سیدجمال الدین (۱) ایران اروپا (۱) علاوی (۱) فرصت چالش (۱) حوادث زاهدان (۱) هانتیگتون (۱) مرز امنیت (۱) گزارش سازمان ملل (۱) جنگ یمن (۱) حسین بشیریه (۱) نجران (۱) چرخه سوخت هسته ای (۱) جهانی شدن فرهنگ (۱) الوین تافلر (۱) مصطفی کمال آتاتورک (۱) هویت قومی (۱) شیعه ستیزی (۱) صعده (۱) جنگ داخلی (۱) نظریه تربیتی (۱) مناقشه (۱) ترامپ (۱)
دوستان من اسلام تایمز العالم الوقت انتخاب انجمن ژئوپلیتیک ایران انجمن علوم سیاسی اندیشکده روابط بین الملل ایراس ایران بالکان بولتن پرس تی وی پژوهشکده مطالعات راهبردی تابناک ترکیه TRT خبر آنلاین خبرگزاری آران نیوز خبرگزاری ایرنا خبرگزاری ایسنا خبرگزاری ترند خبرگزاری تسنیم خبرگزاری فارس خبرگزاری مشرق دفتر مطالعات سیاسی وزارت امور خارجه دیپلماسی ایرانی روز نو ژئوپلیتیک ایرانی عصرایران فرارو فصلنامه مطالعات راهبردی کرد پرس مرکز بین المللی مطالعات صلح مرکز تحقیقات استراتژیک مرکز مطالعات استراتژیک آریا مرکز مطالعات تاریخ معاصر مرکز مطالعات سیاستگذاری عمومی مرکز مطالعات وزارت امورخارجه مطالعات قفقاز موسسه مطالعات آمریکای شمالی موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی پرتال زیگور طراح قالب