ایران بازگو
تماس با من
پروفایل من
نویسنده (های) وبلاگ ایران بازگو
آرشیو وبلاگ
      ایران بازگو (بازگو کننده گلچینی ازاخبار و پژوهش های سیاسی و ژئوپلتیکی روز ایران و جهان)
تحولات جهان عرب و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران نویسنده: ایران بازگو - ۱۳٩۱/٩/۳٠

حولات جهان عرب در سال 1390 در حال دگرگون ساختن شرایط و ترتیبات سیاسی و امنیتی منطفه خاورمیانه است و این دگرگونی ها منافع و امنیت بازیگران منطقه ای و از جمله امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران را تحت تاثیر قرار می دهد. این تحولات که کشورهای مختلف منطقه از جمله مصر، بحرین، یمن و سوریه را در بر گرفته است به رغم برخی ویژگی های مشترک و مشابه در هر یک از حوزه ها از مشخصه های خاص خود برخوردار است. با توجه به اهمیت تحولات اخیر جهان عرب و پیامدهای آن برای امنیت ملی کشور و همچنین تاثیرگذاری بازیگران منطقه ای و فرامنطقه ای رقیب ایران بر تحولات، نوشتار حاضر در پی بررسی  فرصت ها و تهدیدات تحولات جهان عرب برای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران است و در این راستا معتقد است که تحولات جهان عرب به رغم برخی چالش های امنیتی کوتاه مدت در دوره گذار با طرح الگوهای نوین مشروعیت و شکل گیری نظام های سیاسی مستقل تر و همچنین تغییر ساختار قدرت منطقه ای واجد فرصت های مهمی برای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران است.

کلیدواژه ها: جهان عرب- خیزش های مردمی- امنیت ملی- ایران



مقدمه
خیزش های مردمی و تحولات جدید جهان عرب در سال1390 که با قیام مردم تونس آغاز شد و سپس به کشورهای دیگر جهان عرب از جمله مصر، بحرین و یمن گسترش یافت، دگرگونی های مهمی در محیط پیرامونی جمهوری اسلامی ایران محسوب می شوند که بر امنیت ملی کشورهای مختلف منطقه و از جمله جمهوری اسلامی ایران تاثیراتی اساسی دارد. تحولات منطقه خاورمیانه به دلیل ویژگی های خاص خود همواره از مولفه های مهم تاثیرگذار بر امنیت ملی ایران بوده است، چرا که این منطقه علاوه بر مواجهه با بحران های منطقه ای و دگرگونی های جدی که هر یک از بازیگران منطقه ای به دلیل اهداف و منافع خاص در قبال ان ها رویکردهای عمدتا متعارضی را دنبال می کنند، شاهد حضور قدرت های فرامنطقه ای نیز می باشد که باعث افزایش پیچیدگی معادلات خاورمیانه می شود. در طول چند دهه گذشته تحولات مهمی در خاورمیانه به وقوع پیوسته اند که با تغییر ساختار و توازن قدرت در سطح منطقه امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران را به نحوی متاثر کرده اند. تحولات خاورمیانه در یک دهه اخیر بعد از یازده سپتامبر 1380 وارد مرحله جدیدی شدند که فرصت ها و تهدیدات مختلفی را برای امنیت ملی ج.ا.ایران در پی داشته اند. حمله آمریکا به عراق و اشغال این کشور و تحولات دیگر مانند وقوع جنگ هایی در حوزه های لبنان و فلسطین از جمله این تحولات بودند که مولفه های مهم و نوینی را در محیط امنیتی جمهوری اسلامی ایران مطرح ساختند. اما با آغاز قیام های مردمی و تحولات اخیر در جهان عرب دگرگونی های نوینی در سطح خاورمیانه درحال وقوع است که در حال تغییر دادن ساختار قدرت و توازن سیاسی و امنیتی در سطح منطقه ای است.    
به رغم الگوها و روندهای متفاوت، خیزش های مردمی از دو جهت یا در دو سطح دگرگونی های عمده ای را در سطح خاورمیانه و شمال افریقا ایجاد می کند. اول دگرگونی در ساختار ها و نظام های سیاسی درون کشورها و ایجاد الگوهای نوین مشروعیت در سطح نظام های سیاسی و دوم ایجاد دگرگونی در سطح ساختار و توازن قدرت بین بازیگران منطقه ای است. این دوسطح مولفه های امنیتی درون کشورها و ترتیبات سیاسی و امنیتی منطقه را برای جمهوری اسلامی ایران دگرگون می سازد و در نتیجه متغیرها و چشم اندازهای نوینی را در محیط امنیتی ایران مطرح می کند. بر این اساس امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران شاهد فرصت ها و تهدیدات جدیدی در سطح منطقه ای خواهد بود.
١- رویکردنظریبهامنیتملیجمهوریاسلامیایران
 
هریکازرویکردهایمطالعاتیدربررسیهایامنیتملینقاطقوتوضعفخاصرادارند . هریکازاینرویکردهامیتوانندبرایمطالعهامنیتملی برخیکشورهاچارچوبوابزارتحلیلیمناسبتریباشند،مهمانتخابچارچوب تحلیلیمتناسببامنطقهیاکشوریاستکهپژوهشگردرصددتحلیلمسائل امنیتملیآنمیباشد. اینانتخاببویژهدرتحلیلامنیتملیکشورهایجهان سومازجملهایرانازپیچیدگیودشواریبیشتریبرخورداراست . چراکهازیک سورویکردهاینظری بومیباتوجهبهمختصاتجغرافیایی،سیاسی،اجتماعی،فرهنگیواقتصادیاینکشورهاازپشتوانهوسابقهکافیبرخوردارنیستواز سویدیگرمتغیرهاومؤلفههایبیشتریدرامنیتملیآنهادخیلاست.
رویکردرئالیستیدرتحلیلامنیتملیبهرغمتأکیدبرمتغیرهاییعمدهوتأثیرگذار،انسجامتحلیلیبیشترآننسبتبهسایررویکردهاینظریوپشتوانه نظریوتسلطنسبیآندرمطالعاتامنیتی،ازکاستیهاوضعفهایقابل توجهینیزدرتحلیلامنیتملیکشوریچونایرانبرخورداراست. اینرویکرد بهدلیلدولتمحورونظامیگراییآنبسیاریدیگرازمؤلفههایتأثیرگذاردر امنیتملیازجملهابعاداجتماعیرانادیدهمی گیردوبهآسیبپذیریهایدرونی کهدرنتیجهبرخیتهدیداتبیرونیمی تواندتشدیدشود،توجهینمی کند.دررویکردلیبرالیبهابعادبیشتریازامنیتملیفراترازابعادنظامیوچارچوبدولتمحوررویکردرئالیستیپرداختهمیشود. بااینحالبهنظرمیرسد اینرویکردبرایتحلیلامنیتملیکشورهایصنعتیوتوسعهیافتهغربیمناسب استوشرایطکنونیاینکشورهارامبناییبرایطرحانگارههاوچارچوبتحلیلی خودقرارمیدهد. ازجملهنظریههاییمانندصلحدموکراتیکوکارکردگراییبر مبنایویژگیهایفرهنگی،نهادیواقتصادیغربیقرارداردوبرایتحلیلامنیت ملیکشورهاییمانندایرانوارائهیراهبردچنداننمیتواندمؤثرواقعشود . مشکل دیگررویکردلیبرالیایناستکهبهمنظوررهاییازچارچوبتکبعدیویک متغیره(عاملنظامی)رویکردرئالیستیمتغیرهاومؤلفههایمختلفیراواردمیکندو اینتعددمتغیرهاتحلیلعملیراپیچیدهترودشوارترمیکند. ازآنجاییکهرویکردموسومبهجهانسومازچارچوبغربمحور رویکردهایرئالیستیولیبرالیفراترمیرودوبهمسایل،چالشهاوشرایطخاص کشورهایجهانسومدرحوزهیامنیتتوجهدارد،درتحلیلمسایلامنیتملی ایراننسبتبهسایررویکردهامیتواندمفیدترباشد.بااینحالمشکلیکهوجود داردایناستکهکشورهایجهانسومباوجودبرخیویژگیهایمشترکطیف متنوعیازکشورهاراتشکیلمیدهند . بهعنواننمونهبرخیکشورهادورهاستعماریراپشتسرگذاشتهیامرزهایآنهاتوسطغربیهاترسیمشدهاست،اما کشورهایدیگریمانندایراناستعمارمستقیمراتجربهنکردهاندودارایسابقهتمدنیطولانیهستند . ازسویدیگربهرغماینکهرویکردجهانسومرویکردهای غربیرابهخوبینقدنمودهوبهچالشهاومسائلامنیتملیکشورهایجهان سوممیپردازد،اماشایدنتواندچارچوبتحلیلیمناسبومنسجمبامتغیرهای مشخصرابرایتحلیلامنیتملیایرانارائهدهد.
باتوجهبهویژگیهاوضعفهایهریکازرویکردهایفوقبرایتحلیل امنیتملیایران،بهنظرمیرسدرویکردترکیبیارائهشدهازسویلینورجی. مارتینبرایمطالعهیامنیتملیکشورهایخاورمیانه،برایتحلیلامنیتملی جمهوریاسلامیایرانبویژهدرپژوهشحاضرمناسبباشد . تفاوتعمدهی رویکردترکیبیدرمقایسهبارویکردهایدیگرایناستکهاینرهیافتعوامل گوناگونغیرنظامیرادرکناردفاعنظامیدرنظرمیآوردکهچنینامری میتواندملزوماتاصلیامنیتملیرامعرفینماید . رهیافتحاضرازاین دیدگاهبارهیافتهایدیگرمتفاوتاستکهدرآنامنیت  ملیهمچونیک متغیروابستهدرنظرگرفتهمیشود،درحالیکهسایرعواملدخیلدرامنیتملی بهمثابهمتغیرهایمستقلنقشآفرینیمیکند . هدفاینرویکردارائهییک پارادایمیامدلامنیتملیاستکهدرآنباتوجهبهواکنشمتغیرهایکوچکامنیتملیتحولمییابد.[1]دراینرویکرد،امنیتملیعبارتاستازتوانایییکدولتدراعمالیا جلوگیریازتهدیدنسبتبهسهمؤلفهزیر:
-          اعمالتهدیدیاجلوگیریازتهدیدنسبتبهتمامیتارضی؛
-          اعمالتهدیدیاجلوگیریازتهدیدنسبتبهجامعه؛
-         اعمالتهدیدیاجلوگیریازتهدیدنسبتبهحکومت؛
ازاینروبراساسدوموردزیرمی تواناذعانداشتکهیککشورازامنیت بیشتریاکمتربرخورداراست:
  - وسعتتهدیدهاییکهمتوجهسهعنصرسرزمین،جامعهوحکومتسیاسیاست. 
-  میزانتواناییدولتبرایاعمالیاجلوگیریازتهدیدنسبتبهسه عنصربالا
 نکتهیپایانیکهبایدموردتوجهقرارگیردودرتحلیلامنیتملی مهماست،بقایدولتاست . چراکهعالیترینشکلناامنییککشورایناست کهسرزمینآناشغالشود،حکومتآنازهمبپاشد،جامعهیآنبهواسطهی ناآرامیهایقومی  مذهبییاجداییطلبیکاملاتهدیدشودودولتتواناییاندکیبرایمقابلهبااینتهدیدهادراختیارداشتهباشد.[2] دراینرویکردکشورامنکشوریاستکهتوانبازدارندگیکاملدربرابر اینقبیلتهدیدهاراداشتهباشد . متغیرهایاصلیکهدولتراآمادهیمقابلهبا تهدیدهایفوقمیکندویابهدولتتوانبازدارندگیدرمقابلاینتهدیدهارا میدهدشاملپنجمتغیرمستقلاست . پنجمتغیرمستقلدخیلدرپارادایمامنیت ملیدراینرویکردعبارتانداز : قابلیتنظامی،مشروعیتسیاسی،مدارای قومی و  مذهبی،تواناییاقتصادیودسترسیبهمنابعحیاتی . رویکردترکیبی دولترابهعنوانسطحتحلیلاساسیدرنظرمیگیرد،چراکهدولتدرروابط بینالمللیبهطوراعمودرمنطقهیخاورمیانهبهطوراخصمهمترینواحد عملکنندهدرنظرگرفتهشدهاست . همچنیندولتکانوناصلیسیاستگذاری درموردمسائلمربوطبهامنیتملیبهشمارمیرود،بنابههمیندلایلهدفاصلیتهدیدهایامنیتملیدولتمی باشد.[3]دررویکردترکیبیمفاهیمکلیدیشاملدولت،سرزمین،حکومتوجامعهاستکهبهصورتزیرتعریفمی شود:[4] دولت : دولتیعنیمجموعهایمرکبازسهمؤلفهیبههمپیوسته  شامل سرزمین،حکومتوجامعهاست. اینتعریفمفهومدولتراچونیکموجودکامل وزندهمیداندکهدرنظامبینالمللهمانندیکواحدیابازیگرایفاینقشمیکند.
 سرزمین: هردولتیداراییکتعریفسرزمینیخللناپذیراست. بهطور مشخص،تعریفسرزمینی،یکتعریففیزیکیبرایجامعهایاستکهدرمحدودهدولتوجوددارد . بنابراینتعریفدولتتمامجمعیتهایقومی، مذهبیکهدرمحدودهییکسرزمینزندگیمیکنندوهمچنینتماممنابع طبیعیازقبیلآب،نفتوکشتزارهاراکهبرایرونقاقتصادداخلییا صادراتبهکشورهایخارجیبهکارمی رود،دربرمیگیرد.
حکومت: هرکشوریدارایحکومتیاحکومتیاستکهعمدتاازسوی جامعهداخلی،خارجیپذیرفتهشدهاست . حکومتبهشیوهیسازماندهیسیاسی یانوعحکومتماننددموکراسی،جمهوری،استبدادی،پادشاهییامانندایران، جمهوریاسلامیاطلاقمیشود.
 جامعه: درادبیاتسیاسیدرنگاهیسادهمفهومجامعهبهجمعیتو روابطآنهادرقالبیکسرزمینوتحتحکومتیکحکومتمشخصاطلاق میشود؛برایتعریفدقیقوتمایزیکجامعهازدیگرمواردمشابهمیتوانبه یکیازجوانبوابعادروابطموجوددرسرزمینمتمرکزشد . بهعنواننمونهمیتوانجامعهرابرمبنایساخت،ترکیبوروابطاجتماعاتقومیومذهبی انگاشت و آنرامجموعهایمتکثر،نسبتاًهمگنویاازلحاظقومیو مذهبیمتمایزدرنظرگرفت.
 
٢- تحولات و ویژگی های محیط امنیتی ج.ا. ایران قبل از تحولات 1390
محیط امنیتی جمهوری اسلامی ایران در طول چند دهه گذشته در معرض دگرگونی ها و تحولات عمده ای بوده است که امنیت ملی کشور را دائما تحت تاثیر و دگرگونی قرار داده است. در دهه نخست انقلاب اسلامی موضع گیری ها و رویکردهای تقابلی و خصمانه بازیگران منطقه ای و قدرت های بزرگ فرامنطقه ای در فضای دو قطبی جنگ سرد تهدیدات امنیتی جدی را برای جمهوری اسلامی ایران ایجاد کرد که مهمترین مورد یا برایند ان حمله حکومت بعث به ایران و تحمیل جنگی هشت ساله بر کشور بود. در این دهه اغلب کشورهای عربی منطقه به خصوص کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس و همچنین قدرت های غربی و حتی اتحاد جماهیر شوروی از عراق در جنگ مقابل جمهوری اسلامی ایران به شدت حمایت کردند. پس از پایان جنگ ایران و عراق و در ابتدای دهه 1370 دو تحول مهم در محیط پیرامونی ایرانی معادلات و تهدیدات سیاسی و امنیتی در سطح منطقه را دگرگون کرد. تحول نخست حمله عراق به کویت و سپس حمله نیروهای ائتلاف بین المللی تحت رهبری آمریکا به عراق بود و تحول دوم فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی به عنوان یکی از دو ابرقدرت دوره جنگ سرد بود.
تحول نخست یعنی حمله عراق به کویت باعث ایجاد بسترهایی برای حضور دائمی نیروهای آمریکایی در خلیج فارس و انعقاد توافق نامه های امنیتی با کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس شد و به شکل گیری تهدیدات نوینی علیه امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران انجامید. فروپاشی اتحاد شوروی به ایجاد تغییرات جغرافیایی در محیط پیرامونی ایران و شکل گیری دولت های جدید انجامید و مهم تر انکه باعث شد آمریکا به تنها  ابرقدرت در سطح بین المللی تبدیل شود و این مساله بر نوع حضور آمریکا در خاورمیانه و اعمال تهدیدات نوینی علیه ایران به خصوص در قالب راهبرد مهار دوگانه در دهه 1370 تاثیر گذار بود.
تحولات بعد از یازده سپتامبر 1380 و به خصوص حمله امریکا به دو کشور همسایه افغانستان و عراق به شکل گیری مولفه های نوینی در محیط پیرامونی جمهوری اسلامی ایران انجامید که به صورت همزمان فرصت ها و تهدیداتی را برای امنیت ملی کشور به همراه داشت. اشغال افغانستان از سوی آمریکا و ناتو به حذف رزیم طالبان به عنوان تهدید امنیتی مهمی برای جمهوری اسلامی ایران انجامید و فرصت هایی را برای نفوذ و نقش افرینی ایران در این حوزه ایجاد کرد. با این حال حضور نیروهای غربی در افغانستان و تاثیرگذاری های آن ها بر روند سیاسی و امنیتی این کشور به شکل گیری تهدیدات جدیدی برای ایران منجر شد. حمله به عراق نیز به دلیل حضور وسیع نظامی امریکا در این کشور دربردارنده تهدیداتی برای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران بود، با این حال به نطر می رسد گذشت زمان روشن کرده باشد که تغییر حکومت در عراق در نتیجه حمله امریکا فرصت های بسیارمهم تری را برای جمهوری اسلامی ایران ایجاد نمود و به خصوص باعث حذف حکومت بعث به عنوان تهدید امنیتی مهم و شکل گیری نظام سیاسی مردم سالار جدیدی شد که با ایجاد روابط متعادل با ایران به تغییر توازن قدرت منطقه ای به نفع ایران انجامید.
در یک دهه اخیر بعد از یازده سپتامبر 1380 علاوه بر تحولات افغانستان و عراق ، مجموعه تحولاتی در لبنان و فلسطین به وقوع پیوست که به شکل گیری فرصت هایی برای جمهوری اسلامی ایران در محیط خاورمیانه ای انجامید. افزایش قدرت و نقش افرینی گروه های مقاومت حزب الله و حماس و قدرت نمایی انان در جنگ های 1385 و 1387 در مقابل حکومت اسراییل از جمله تحولاتی بود که توازن قدرت منطقه ای را به نفع جمهوری اسلامی ایران در خاورمیانه تاحد قابل توجهی تغییر داد. با این حال تحولات بعد از یازده سپتامبر باعث شد تا ائتلاف های منطقه ای وارد مرحله و شکل جدیدی شود که مهم ترین مشخصه ان شکل گیری دو ائتلاف یا محور منطقه ای در مقابل هم بود که یکی شامل محور مقاومت متشکل از جمهوری اسلامی ایران، سوریه و گروه های مقاومت حزب الله و حماس بود که در سال های 1388 و 1389 ترکیه نیز تا حدی به این محور نزدیک شد. محوردوم محور حکومت های دست نشانده عربی بود که از بازیگران اصلی ان عربستان سعودی و مصر دوره مبارک بود که به خصوص در پی موازنه سازی در برابر جمهوری اسلامی ایران بود.
٣- خیزش ها و تحولات در کشورهای عربی
هرچند خیزش های جهان عرب در تمام این کشورها با منافع و سیاست امنیتی جمهوری اسلامی ایران در ارتباط است، با این حال میزان پیوند و تاثیرگذاری تحولات هر یک از کشورها بر امنیت ملی ایران تفاوت هایی دارد. برخی از تحولات جهان عرب در محیط امنیتی بلافصل یا همسایگی جمهوری اسلامی ایران مانند بحرین به وقوع پیوسته اند و به طور قطع به گونه ای مستقیم تر و گسترده تر منافع امنیتی ایران را تحت تاثیر قرار می دهند. برخی دیگر در محیط امنیتی نزدیک جمهوری اسلامی ایران یا در حوزه هایی به وقوع پیوسته اند که با سیاست و منافع امنیتی خاورمیانه ای ایران ارتباط تنگاتنگ دارند. تحولات مصر، سوریه و یمن از این دسته از تحولات محسوب می شوند و برای جمهوری اسلامی ایران اهمیت بالایی دارند. اما دسته سوم از تحولات در محیط امنیتی دورتر ایران در کشورهایی مانند لیبی و تونس در شمال افریقا به وقوع پیوسته اند که تاثیرگذاری کمتری بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران در مقایسه با تحولات دودسته نخست دارند. تحولات لیبی و تونس هم به دلیل بعد مسافت و فاصله جغرافیایی و هم از منظر عدم ارتباط مستقیم با منافع امنیتی ایران اهمیت کمتری برای بررسی دارند.
١/٣- تحولات مصر
تحولات داخلی کنونی در مصر و شکل‌گیری جنبش مخالف فراگیر در مقابل حکومت مبارک، که بعد از تحولات تونس و فرار بن‌علی رئیس جمهور این کشور آغاز شد و به کنارگیری مبارک از قدرت منجر شد، نشانگر آغاز مرحله جدیدی در حیات سیاسی مصر است که ساختار و فضای سیاسی داخلی و احتمال جهت‌گیری‌های سیاست خارجی آن کشور را با دگرگونی‌هایی، هر چند متفاوت، روبه‌رو می‌کند. اما با توجه به جایگاه مهم مصر در جهان عرب و خاورمیانه، این دگرگونی‌ها به حوزه داخلی و روابط خارجی دو جانبه این کشور محدود نمی‌شود، بلکه ابعاد و پیامدهای مهم منطقه‌ای دارد.
قیام مردم مصر بعد از تحولات تونس و خروج رئیس جمهور این کشور در حالی آغاز شد که شرایط مصر در آستانه بی‌ثباتی و تحولات جدی بود. بسترها و ریشه‌های اعتراضات و تحولات کنونی مصر، به متغیرهای مختلفی به خصوص فضای بسته سیاسی و اقتدارگرایی نظام سیاسی، معضلات و چالش‌های اقتصادی مردم و حتی جهت‌گیری‌های سیاست خارجی دولت مبارک، نسبت داده می‌شود. مسائلی که در شعارهای مردم در اعتراضات و درخواست‌های گروه‌های سیاسی نیز آشکار است. مهم‌ترین درخواست‌های معترضین و گروه‌های سیاسی مخالف مصر شامل کنار رفتن حسنی مبارک از قدرت، اصلاح قانون اساسی و برگزاری انتخابات آزاد و دموکراتیک، فضای باز سیاسی و آزادی بیان و اصلاحات اقتصادی بود. با کنار رفتن مبارک و سپردن قدرت به شورای عالی نظامی، اکنون مخالفان، سایر مطالبات را پی‌گیری می‌کنند؛ هر چند گروه‌های مختلف، رویکرد‌های متفاوتی را در خصوص هر یک از مسائل مطرح شده دنبال می‌کنند.
با توجه به شرایط کنونی مصر، درخواست‌ها و تداوم فعالیت گروه‌های مخالف، کنار رفتن مبارک و سپرده شدن قدرت به شورای عالی نظامی این کشور، اصلاح موادی از قانون اساسی که دوره حاکمیت و قدرت رئیس جمهور را محدود می کند و همچنین برنامه ریزی برای برگزاری انتخابات پارلمانی و ریاست جمهوری تا انتهای سال 1390 به نظر می‌رسد که اجماعی کلی درخصوص انتقال قدرت در حال شکل‌گیری است. ارتش و نیروهای مسلح مصر، در مقطع کنونی اصلی‌ترین نقش را در روند انتقال قدرت برعهده دارند و بر ساختار قدرت آینده مصر، تاثیر زیادی خواهند داشت. ارتش مصر نقش مهمی را در روند تحولات این کشور و مدیریت بحران ایفا کرد و با عدم توسل به کاربست زور و خشونت و ایفای نقش بی طرفانه توانست اعتماد بخش غالبی از مصری ها برای هدایت روند دموکراتیزاسیون را جلب نماید. به خصوص اقدام ارتش در اعمال فشار بر مبارک برای کناره گیری از قدرت بیشترین تاثیرگذاری را در روند تحولات این کشور داشت.
مصر بعد از انقلاب 22 بهمن 1389 در حال گذار به دوره نوینی از حیات سیاسی خود است که با دوره مبارک تفاوت های قابل ملاحظه ای دارد. فضای باز سیاسی و ازادی بیان و تحزب در عرصه داخلی به همراه رویکردها و گرایش های جدید در عرصه سیاست خارجی باعث شده است که مصر شرایط جدید سیاسی را در عرصه منطقه تجربه کند که پیرو آن بر نظم سیاسی و امنیتی منطقه ای نیز با توجه به جایگاه مهم مصر در جهان عرب و خاورمیانه تاثیر گذار است. شرایط سیاسی جدید مصر با موانع و چالش های عمده ای همراه است که از جمله آنها مخالفت ها و موانع منطقه ای و فرامنطقه ای است . مصر در دوره مبارک در قالب محور استعمار زدگی عربی در کنار عربستان سعودی و در راستای منافع امنیتی حکومت اسراییل و آمریکا در منطقه عمل می کرد، اما در دوره جدید رهبران مصر درصدد احیای نقش منطقه ای گذشته مصر در جهان عرب هستند که نقشی فعالانه و تا حد قابل توجهی مستقل از رویکردهای گذشته خواهد بود. البته آمریکا، عربستان سعودی و اسراییل سه بازیگر مهمی هستند که درصدد هدایت مصر در مسیر رویکردهای سیاست خارجی گذشته خود با شکل دهی به تحولات داخلی و تاثیر گذاری بر ساختار قدرت در این کشور هستند.
کشور مصر به رغم اتخاذ سیاست خارجی مستقل و فعالانه در دوره جمال عبدالناصر، بعد از شکست در چندین جنگ مقابل اسراییل و انعقاد پیمان کمپ دیوید در سیاست منطقه ای خود کاملا به سمت آمریکا و اسراییل متمایل شد. روابط جمهوری اسلامی ایران و مصر در دوره مبارک در سطح بسیار پایینی بوده است و به خصوص سیاست منطقه ای مصر در اغلب حوزه ها سمت و سویی متعارض با جهت گیری های منطقه ای و منافع امنیتی ایران داشته است. چالش‌های سیاسی و ایدئولوژیک مختلف مانع اصلی روابط دو کشور در دوره حسنی مبارک بوده‌اند که از جمله آنها چالش در حوزه سیاست خارجی، عدم اجماع سیاسی در دو کشور، چالش در حوزه اسلام سیاسی و تروریسم، چالش در مورد نام‌ها و نشانه‌ها و چالش‌های ناسیونالیستی مورد اشاره قرار می‌گیرند.[5] با این حال به نظر می‌رسد در میان مؤلفه‌های فوق تعارضات و چالش‌های دو کشور در حوزه سیاست خارجی موانع اصلی برقراری روابط دو کشور بوده‌اند که باعث چالش های امنیتی خاصی برای ایران در طول چند دهه گذشته شده است. به خصوص همکاری های امنیتی مصر با آمریکا و اسراییل و مطرح بودن آن به عنوان بازیگر مهم ائتلاف محافظه کار عربی مقابل ایران محدودیت های مهمی را برای سیاست امنیتی کشور در حوزه خاورمیانه ایجاد می کرد.
سیاست خارجی مصر در دوره مبارک براساس اتحاد با آمریکا و همکاری با اسراییل استوار بود، اما در دوره بعد از مبارک مواضع و رفتارهای دیپلماتیک دولت موقت مصر به نخست‌وزیری عصام شرف حاکی از آغاز برخی تغییر و تحولات در سیاست خارجی  مصر و تلاش برای طراحی پایه‌های جدیدی برای سیاست خارجی است. تلاش برای فاصله گرفتن از سیاست همکاری مطلق و نزدیک با اسراییل، عادی‌سازی روابط با همه همسایگان و کشورهای منطقه و نداشتن دشمن و برتری دادن منافع اقتصادی و استراتژیک از محورهای مهم سیاست خارجی دولت موقت مصر محسوب می‌شود که رویکردی متفاوت را نسبت به دوره مبارک نشان می‌دهد. از جمله شواهد حرکت مصر به سوی اتخاذ رویکردی جدید در سیاست خارجی را می‌توان دیدار مراد موافی رئیس جدید دستگاه اطلاعاتی مصر از سوریه و دیدار با مقامات برجسته این کشور، اجازه عبور رهبران حماس از فرودگاه این کشور برای سفر به سوریه، بازگشایی مرز رفح، توافق رهبران فلسطینی فتح و حماس در قاهره، موافقت با اجازه عبور کشتی‌های جنگی ایرانی به سوی لاذقیه سوریه از طریق آبراه سوئز، سفر عصام شرف نخست‌وزیر مصر به سودان و موارد مشابه برشمرد.[6]هرچند هنوز نمی توان در خصوص جهت گیری های منطقه ای جدید مصر در شرایطی که هنوز دولت دائمی تشکیل نشده است با قاطعیت سخن گفت، اما حداقل می توان به این مساله امیدوار بود که مصر همانند دوره مبارک در جهت همکاری امنیتی با اسراییل تلاش نکند و به عنوان بازیگری متخاصم در برابر سیاست های منطقه ای ج.ا.ایران نقش بازدارنده و منفی ایجاد نکند. حتی امیداواری بیشتری وجود داردکه مصر با ایفای نقش منطقه ای مستقل و فعال در سطح منطقه به حرکت خاورمیانه به سوی حوزه ای با استقلال و تاثیرگذاری گسترده تر در عرصه بین المللی به همراه کشورهایی مانند ایران بسیار کمک کند. مساله ای که در صورت تحقق باعث کاهش نفوذ و نقش آفرینی اسراییل و آمریکا در سطح منطقه و بهبود محیط امنیتی جمهوری اسلامی ایران خواهد شد.
٢/٣- تحولات بحرین
خیزش مردمی در بحرین بعد از سقوط مبارک از 22 بهمن 1389 با حضور جوانان انقلابی آغاز شد و بعد از سرکوب اولیه اعتراضات از سوی حکومت ال خلیفه در 25 بهمن به اعتراضات و راهپیمایی های گسترده مردمی تبدیل شد. از این زمان اقشار و گروه های مختلف مردمی و سیاسی از جمله الوفاق به عنوان مهمترین تشکل سیاسی شیعیان در بحرین در اعتراضات شرکت کردند و حتی نمایندگان الوفاق از پارلمان این کشور استعفا کردند. در میان گروه های مخالف حکومت آل خلیفه دسته ای به رهبری الوفاق خواستار اصلاحات و ایجاد نظام سلطنت مشروطه و تشکیل کابینه بر اساس آرای مردم شدند،[7] اما دسته دیگر به رهبری شخصیت هایی مانند حسین مشیمع خواستار تغییر حکومت در بحرین و ایجاد نظام جمهوری شدند. در این دوره تلاش هایی برای گفتگو بین حکومت و مخالفین میانه رو نیز صورت گرفت ، اما این گفتگوهای محدود به نتیجه ای نرسید.
با ورود نیروهای نظامی عربستان سعودی و امارات عربی متحده به بحرین از 22 اسفند ماه 1389 اعتراضات مردمی به شدت سرکوب شد و بسیاری از مخالفان دستگیر و زندانی شدند و تعدادی نیز کشته شدند. علاوه بر این حکومت به ایجاد رعب و وحشت، بیکار نمودن کارگران و کارمندان معترض، تخریب مساجد و حسینیه ها و اقدامات مشابه دیگر در جهت کنترل و مهار اعتراضات پرداخت. علاوه بر این دادگاه نظامی بحرین هشت نفر از رهبران انقلابی بحرین را به حبس ابد محکوم کرد. از خرداد 1390 حکومت اعلام نمود که وضعیت فوق العاده در این کشور لغو شده و پادشاه الظهرانی رئیس مجلس را به عنوان نماینده حاکمیت برای گفتگو با مخالفین تعیین کرده است، اما تداوم اقدامات سرکوبگرانه و خشونت نیروهای امنیتی و همچنین رویکرد کلی آل خلیفه حاکی از آن است که برخی اظهارات مقامات بحرینی در خصوص اصلاحات و گفتگو با مخالفین تنها نمایشی و درجهت ترمیم پرستیژ نظام سیاسی حاکم است و حکومت قصد هیچ گونه اعطای امتیاز و گفتگوی واقعی و جدی با مخالفین را ندارد. این مساله ای است که حتی گروه های معتدل مخالف مانند الوفاق به آن واقف هستند و تنها راه را تداوم اعتراض مسالمت آمیز مردم برای دستیابی به مطالبات خود می دانند. از اول ماه تیر حکومت با دعوت از ٣٠٠ نفر از گروه های مختلف سعی در پیشبرد طرح گفتگوی ملی داشته است، اما گروه های مخالف حکومت را فاقد اراده لازم برای اعطای امتیاز و ایجاد تحول مردم سالاری می دانند و امید چندانی به نتیجه بخشی گفتگوها ندارند.
در سرکوب اعتراضات بحرین عربستان سعودی به نیابت از آمریکا، نقش اصلی را دارد و حتی سعودی ها از هرگونه گفتگو و اصلاحات جزئی مقامات معتدل حکومتی در بحرین مانند ولیعهد سلمان بن حمد نیز کاملا ممانعت می کنند. مقامات سعودی با همراه ساختن سایر اعضای شورای همکاری خلیج فارس با خود رویکردی تهاجمی در جهت جلوگیری از هرگونه تغییر در بحرین اتخاذ کرده اند.هرچند مقامات سعودی خروج تدریجی نیروهای خود از منامه را مطرح کرده اند، اما این رویکرد را می توان مقطعی و تاکتیکی قلمداد نمود.  می توان به چهار عامل یا ملاحظه اصلی اشاره کرد که در رویکرد تهاجمی عربستان سعودی در قبال خیزش مردمی بحرین تاثیر به سزایی داشته است. ملاحظه نخست به پیوند مجاورت جغرافیایی بحرین و عربستان سعودی و اتصال جغرافیایی و مذهبی شیعیان بحرین و سعودی و در نتیجه تاثیر گذاری سریع و اجتناب ناپذیر تحولات بحرین بر ثبات سیاسی این کشور مربوط می شود. از آنجایی که عربستان سعودی مبانی و پایه های مشروعیت نظام سیاسی خود را بر اساس دو مولفه حاکمیت خاندانی آل سعود و وهابیت تعریف کرده است و آمریکا هم این نظم حاکمان دست نشانده خود را به همین ترتیب پذیرفته است، هرگونه آسیب به اقتدار مطلق آل سعود و مبانی فکری و مذهبی وهابیت را به عنوان تهدیدی برای مشروعیت نظام سیاسی و امنیت حکومت سعودی تعریف می کند و با آن به شدت مقابله می کند. بر این اساس است که می توان شاهد تلاش عربستان سعودی برای تشکیل و تقویت ائتلافی ضد انقلابی در سطح منطقه در ماه های اخیر با گردهم آوردن حکومت های پادشاهی و همچنین برجسته سازی تنش های فرقه ای شیعی_سنی در راستای آموزه های وهابیت و منافع نامشروع آمریکا بود. خیزش مردمی در صورتی که باعث هرگونه تغییر و یا حتی اصلاحاتی شود که باعث قدرت گرفتن شیعیان در این کشور شود از منظر سعودی ها باعث سرایت مطالبات مردمی و فضای سیاسی جدید به شیعیان مناطق شرقی عربستان سعودی و سپس مناطق دیگر این کشور می شود و ثبات و مشروعیت نظام سیاسی این کشور را تهدید خواهد کرد. از این روست که سعودی ها کوچکترین تغییر و اصلاحات در بحرین را نیز نمی پذیرند و صرفا بر تداوم شرایط سیاسی گذشته در این کشور تاکید دارند.
ملاحظه یا عامل دوم پیوندهای سیاسی_امنیتی، اقتصادی و حتی خانوادگی دو دولت آل خلیفه و آل سعود در بحرین و عربستان سعودی و تسلط جدی سعودی ها بر این کشور کوچک و کم جمعیت است و  اهمیت حفظ نظام سیاسی موجود بحرین بر جایگاه و نقش منطقه ای عربستان سعودی در چهارچوب شورای همکاری خلیج فارس و شبه جزیره عربستان و در سطحی وسیع تر در حوزه خلیج فارس است. بحرین برخلاف کشورهایی مانند قطر، کویت و عمان از منافع و سیاست های دولت سعودی در داخل شورای همکاری حمایت می کند و عنصری مهم برای بسط نفوذ سعودی ها در منطقه محسوب می شوند و در مقابل عربستان نیز از تداوم بقای آل خلیفه و در مسایل اقتصادی از منامه حمایت می کند. این نوع پیوندها باعث شده تا عربستان سعودی از انگیزه های لازم برای حفظ رژیم آل خلیفه در مقابل اکثریت مخالف این کشور برخوردار باشد.ملاحظه سوم دولت سعودی در خصوص تحولات بحرین و اتخاذ رویکردی تهاجمی در این خصوص به رقابت های منطقه ای این کشور با جمهوری اسلامی ایران و تلاش های ان برای ایجاد توازن در برابر ایران مربوط است. ایران و عربستان سعودی در طول چند دهه گذشته دو بازیگر رقیب مهم در منطقه خلیج فارس بوده اند و به خصوص در یک دهه اخیر درنتیجه وقوع تحولاتی مانند تغییر حکومت در عراق و تحولات لبنان و فلسطین رقابت های دو کشور افزایش یافته است. رهبران سعودی در سال های گذشته با هدایت آمریکا، وانمود کرده اند که ایران در حال نفوذ در حوزه عربی است و از نقش افرینی ایران در تحولات منطقه ای بسیار ناراضی و نگران بوده اند. با آغاز خیزش مردمی در بحرین با اکثریت جمعیت شیعی و تعمیق و گسترش اعتراضات مردمی و درخواست های فزاینده برای اصلاحات سیاسی و حتی تغییر حکومت، آمریکا و به پیروی از آن ها، سعودی ها از هر گونه تحولی که باعث قدرت گرفتن شیعیان و افزایش نفوذ ایران در مجاورت مرزهای خود شود بسیار نگران شدند و برای ممانعت از تحقق چنین روندی به سرعت وارد عمل شدند.
 آمریکا از دیگر بازیگران موثر در تحولات بحرین است که از تداوم ساختار قدرت به منظور تاراج نفت وثروت های منطقه موجود و بقای حکومت آل خلیفه در بحرین حمایت می کند. با توجه به استقرار ناوگان پنجم دریایی آمریکا در بحرین، ثبات بحرین و تداوم بقای آل خلیفه برای آمریکا اهمیت راهبردی دارد. مساله مهم دیگر اینکه هرگونه تغییر و دگرگونی اساسی و بی ثباتی در بحرین که اکثریت جمعیت آن شیعه هستند، بر ثبات عربستان سعودی و شیعیان شرق این کشور تاثیر گذار است. به قدرت رسیدن شیعیان در بحرین همان گونه که هنری کسینجر به آن اشاره می کندثبات عربستان سعودی به عنوان حکومت دست نشانده وزیرسلطه آمریکارا تهدیدمی کندو باعث تجزیه این کشورمی‌شود. 
[8]علاوه بر این تغییر نظام سیاسی در بحرین از دیدگاه آمریکا باعث افزایش نفوذ ایران
 در خلیج فارس می شود. بر این اساس آمریکا مخالف هرگونه تغییر ساختار قدرت
 در بحرین است.
 
٣/٣- تحولات یمن
خیزش مردمی و بحران در یمن در مقایسه با سایر کشورهای عربی پیچیدگی بسیار بیشتری دارد و در واقع مناقشه های مختلف در کنار هم قابل مشاهده است. بحرانی که با سقوط بن‌علی در تونس، گریبان حکومت‌های استعمار زده عرب را گرفت، یمن بحران زده را نیز به شدت لرزاند. از زمان آغاز اعتراضات گسترده یمنی‌ها در اوایل اسفند 1389 تا زمان دخالت شورای همکاری خلیج فارس به دستور آمریکا برای حل و فصل بحران در اردیبهشت 1390، تحولات گسترده‌ای رخ داد و مفاهیم نوینی وارد فرهنگ سیاسی حاکم بر یمن شد. روشن‌ترین نتیجه این دگرگونی‌ها گذار یمن از علی عبدالله صالح، پس از ٣٢ سال حکمرانی است؛ به نحوی که در شرایط کنونی بحث بر سر خروج یا عدم خروج صالح از یمن نمی‌باشد بلکه بر چگونگی خروج وی از قدرت متمرکز است. سه اهرم داخلی ارتش، قبایل و معترضان، مخالفان و نیز عامل خارجی و نقش و سیاست آمریکا در قبال تحولات یمن، جملگی در کنار یکدیگر اوضاع را بدین سمت پیش برد. شکاف‌های درون ارتش و به خصوص پیوستن علی محسن الأحمر به معترضان و حمایت وی از خواسته‌های آنها از یک سو جایگاه صالح را به شدت تضعیف کرد و از سوی دیگر، خطر جنگ داخلی را جدی‌تر از پیش در افق آینده سیاسی یمن نمایان ساخت. [9]اختلاف قبایل و دست شستن بسیاری از قبایل پشتیبان صالح از وی نیز نقشی اساسی در حرکت یمن به سمت‌ گذار از صالح داشت. از میان قبایل مورد اشاره، اتحادیه قبایل حاشد از اهمیت بیشتری برخوردار است؛ زیرا از یک سو صالح خود عضو آن است و از سوی دیگر مهم‌ترین رقبای سیاسی وی، خاندان الأحمر، رهبران این اتحادیه می‌باشند. فاصله گرفتن فرزندان شیخ عبدالله الأحمر از صالح، جایگاه وی را در ساختار قبیله‌ای یمن نیز به شدت تضعیف کرد. جوانان معترض که خود عامل اصلی تحولات کنونی یمن می‌باشند، تاکنون توانسته‌اند علاوه بر مخالفان رسمی یمن، بسیاری از قبایل، نظامیان، قضات و... را با خود در مطالبه کناره‌گیری صالح همراه سازند. در واقع اعتراضات از چنان گستره‌ای در شهرها و استان‌های مختلف یمن برخوردار است که اپوزیسیون و سایر نیروها برای حفظ اعتبار، خود را مجبور به هماهنگی با مواضع معترضان می‌بینند. این نکته به وضوح در موضع مخالفان در رد ابتکار شورای همکاری مشهود بود. [10]عربستان سعودی با توجه به مجاورت جغرافیای خود با یمن و تاثیرگذاری بی ثباتی های یمن بر این کشور و همچنین روابط نزدیک با صالح تلاش گسترده ای برای هدایت بحران در این کشور دارد و آمریکا نیز به دلیل سرایت بی ثباتی ها به عربستان سعودی در خصوص یمن دغدغه های بالایی دارد. آنچه در مرحله کنونی حائز اهمیت است، چیدمان نیروهای داخلی یمن، پس از صالح می‌باشد. این نکته از آن جهت حائز اهمیت است که یمن با سه بحران اساسی مواجه است که با صرف کنار رفتن صالح، مرتفع نخواهد شد؛ تجزیه‌طلبی در جنوب، قدرت‌گیری حوثی‌ها در شمال و گسترش فعالیت القاعده. هر چند اعتراضات یمن این نیروها را در کنار هم و در مقابل صالح قرار داد، اما به نظر می‌رسد با تحقق هدف اصلی، اختلافات گسترده‌ای بر سر تقسیم غنائم آغاز خواهد شد.
۴/٣- تحولات سوریه
تحولات اخیر در سوریه بدون تردید سخت‌ترین چالش داخلی نظام بشار اسد تاکنون بوده است. این تحولات مصنوعی با هدایت بیگانگان شکل یافته است. البته این امر به نقش مهم منطقه ای سوریه و اهمیت بازیگری این کشور بر تحولات منطقه از جمله مباحث مربوط به فلسطین، مقاومت، مذاکرات سازش، مسئله عراق و دیگر مسائل منطقه ای بر می‌گردد. سوریه تا کنون عامل ثبات در منطقه محسوب می‌شده و برای ایفای این نقش ثبات آفرین در تحولات منطقه همواره مورد توجه طرف‌های منطقه ای و بین المللی بوده است.[11] اما اکنون دولت بشار اسد در مقابل تحولات جدید با چالش های سختی روبرو است ، تحولاتی که از تحولات منطقه ای جدید و رویکردها و اقدامات بازیگران خارجی متاثر است.
 دولت سوریه در مهار بحران داخلی خود با طیف گسترده ای از معضلات داخلی و فشارهای خارجی روبروست. در داخل این کشور در کنار نارضایتی ها از شرایط سیاسی و اقتصادی، گروه های افراط گرا و عناصر مسلح نیز به رویارویی نظامی با نیروهای امنیتی سوریه پرداخته اند که نحوه مدیریت بحران را دشوار ساخته است. دولت سوریه برای مهار بحران وعده هایی را مبنی بر ایجاد اصلاحات سیاسی، تغییر قانون اساسی، برگزاری انتخابات مجلس شعب ،بهبود شرایط معیشتی و امور خدماتی مطرح نموده و از جمله به لغو حالت فوق العاده، صدور فرمان عفو عمومی،اصلاح قانون انتخابات و موارد مشابه اقدام کرده است. با این حال درگیری هایی بین دولت و مخالفان به وجود آمده است. علاوه بر این غرب و برخی کشورهای منطقه به رغم اینکه خواستار ایجاد اصلاحات از سوی دولت و تعدیل رویکرد آن در قبال مخالفان شده اند ، تلاش هایی برای اعمال تحریم اقتصادی و همچنین صدور قطعنامه در شورای امنیت سازمان ملل علیه سوریه و همچنین حمایت از مخالفان انجام داده اند که ظاهراً نتایج امیدوار کننده ای برای استکبار جهانی به سرکردگی آمریکا و صهیونیسم بین المللی نداشته است.
۴- فرصت ها و تهدیدات امنیت ملی ج.ا.ایران
خیزش های مردمی و تحولات جهان عرب در سال1390 به صورت همزمان فرصت ها و تهدیداتی را برای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران در پی دارد و این تحولات ابعاد مختلف امنیت ملی کشور در ابعاد سرزمینی، جامعه و نظام سیاسی را متاثر می سازد. تحولات جهان عرب ابعاد و ویژگی های مختلفی دارند که متغیرهای مختلف امنیت ملی یعنی قابلیت نظامی و راهبردی، مشروعیت سیاسی، مدارای قومی و مذهبی، و توانایی اقتصادی کشورهای مختلف و از جمله جمهوری اسلامی ایران را به صورت های ناهمگون و در مقیاس های متفاوت تحت تاثیر قرار می دهند.
١/۴- تهدیدات امنیت ملی ج.ا.ایران
یکی از تهدیدات مهم امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران در نتیجه تحولات جهان عرب بی ثباتی ها و ناامنی های منطقه ای دوره گذار است. خیزش ها و انقلاب های جهان عرب با دگرگونی نظام های سیاسی سنتی  باعث ایجاد سطحی از بی ثباتی و خلا قدرت در بخشی از کشورهای منطقه می شود و رهبران جدید برای استقرار و تحکیم نظام سیاسی جدید نیازمند دوره گذار برای تثبیت ساختارها و شرایط هستند. به عبارت دیگر تغییر نظام های سیاسی و انتقال قدرت به رهبران سیاسی جدید در کشورهای انقلابی با چالش ها و مسائل مختلفی همراه است که معضلات و بی ثباتی های قابل توجهی را در سطح منطقه ایجاد می کند و این بی ثباتی امنیت ملی بازیگران مختلف منطقه و از جمله جمهوری اسلامی ایران را تحت تاثیر قرار می دهند. تشدید تنش های فرقه ای ، تشدید اختلافات و معضلات قومی و قبیله ای، احتمال بروز جنگ داخلی در کشورهای دچار بحران، بهره گیری گروه های افراطی مانند القاعده از خلا قدرت و ایجاد ناامنی و تداوم بی ثباتی در سطوح مختلف از جمله مسائل و ابعاد دوره گذار در سطح منطقه است که چالش هایی امنیتی را برای ایران نیز ایجاد می کند. این بی ثباتی ها و تنش ها می توان بر یکپارچگی و مدارای مذهبی به خصوص در میان شیعیان و سنی های کشور تاثیر گذار باشد و همچنین با فقدان امنیت در محیط پیرامونی ایران تهدیدات نظامی کم شدت و تهدیدات سیاسی علیه ایران شکل بگیرد.
تهدید مهم دیگر تلاش های همزمان قدرت های بزرگ فرامنطقه ای و بازیگران منطقه ای مخالف تغییرات اخیر و انقلاب های مردمی برای ایجاد بحران های جدید و شکل دهی به جریان نوینی از تهدیدات برای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران است. با توجه به اینکه بخش مهمی از تحولات جهان عرب از منظر غرب و بازیگران مخالف ایران در سطح منطقه مانند عربستان سعودی ،در حال دگرگونی توازن قدرت منطقه ای به نفع ایران است ، احتمال تلاش بازیگران رقیب برای بحران سازی های جدید و تلاش برای تضعیف محور مقاومت فارغ از میزان موفقیت های آن تا حد زیادی قابل پیش بینی است. در این راستا می توان به تلاش های مختلف برای تشدید ناارامی های داخلی سوریه و تبدیل ساختن تحولات سوریه به بحرانی منطقه ای اشاره نمود. بحرانی که از بسترهایی برای ایجاد منازعه بین سطح گسترده ای از بازیگران منطقه ای از جمله ایران برخوردار است. علاوه بر این بحران سازی در فلسطین و لبنان نیز از سایر حوزه های بالقوه برای طراحی های بازیگران رقیب ج.ا.ایران است که می تواند توانمندی های نظامی و نفوذ استراتژیک ایران را تحت الشعاع قرار دهد.
در طول یک دهه گذشته جمهوری اسلامی ایران در همکاری و اتحاد با سوریه و گروه های مقاومت در فلسطین و لبنان شکل دهنده ائتلاف منطقه ای مهمی موسوم به محور مقاومت در منطقه بود. این ائتلاف ضمنی منطقه ای پتانسیل  استراتژیک مهمی برای سیاست منطقه ای ایران است و باعث گسترش نفوذ و نقش افرینی کشور در منطقه و مقابله با چالش های امنیتی از سوی دولت های رقیب و متخاصم شده است. با وقوع تحولات جدید در جهان عرب ، زمینه ها و مولفه هایی برای گسست در محور مقاومت نیز قابل شناسایی است که مهمترین مورد آن تحولات سوریه و تلاش بازیگران رقیب برای تغییر حکومت یا تغییر رفتار در این کشور است.
تهدید احتمالی سوم در نتیجه تحولات منطقه ای اخیر برای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، نفوذ و تاثیر گذاری بازیگران رقیب در کشورهای دچار بحران و مدیریت تحولات در جهت شکل گیری نوعی از ترتیبات سیاسی و امنیتی است که در سطح منطقه ای حداقل در کوتاه مدت چالش هایی امنیتی را برای کشور ایجاد کند. دگرگونی نظام های سیاسی اقتدار گرای سنتی و ایجاد نظام های سیاسی دموکراتیک یا شبه دموکراتیک جدید به رغم مزایای مختلف آن این خطر و چالش را نیز به همراه دارد که فضای گسترده تری را برای نقش افرینی و مداخله بازیگران فرامنطقه ای در این کشورها به وجود می آورد. به خصوص انکه در خاورمیانه هنوز فرهنگ و روندهای دموکراتیک به بلوغ کامل نرسیده و رهبران سیاسی و مردمی فاقد تجارب سیاسی دموکراتیک کافی هستند و بر این اساس کشورهای منطقه در دوره گذار به سوی تثبیت نظام های سیاسی مردمی جدید با چالش احتمال نفوذ و مداخله قدرت های بیرونی مواجه هستند. این مساله بدین مفهوم است که بسترهایی برای حضور و نقش آفرینی قدرت های رقیب و متخاصم جمهوری اسلامی ایران در منطقه نیز در نتیجه تحولات اخیر ایجاد می شود که می تواند به بروز چالش هایی امنیتی برای کشور بیانجامد. این تلاش ها در کشورهای مختلف دچار بحران از جمله مصر و یمن به صورت واضح قابل مشاهده است.
٢/۴- فرصت های امنیت ملی ج.ا.ایران
 تحولات جهان عرب به رغم برخی چالش ها برای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران که عمدتا به دوره زمانی کوتاه مدت مربوط است، در میان مدت و بلندمدت با گسترش و تعمیق دگرگونی های منطقه ای، فرصت ها و منافع امنیتی مهمی برای کشور خواهند داشت. از جمله مهم ترین این فرصت ها عبارتند از:  طرح و تقویت الگوهای نوین مشروعیت سیاسی که بر مردم مسلمان منطقه تاکید خواهند داشت، تغییر نظام های سیاسی به نظام هایی مردمی و بومی و به خصوص با گرایش های مستقل و بومی تر در عرصه سیاست خارجی و هم چنین شکل گیری ترتیبات سیاسی و امنیتی جدیدی در سطح منطقه که در آن بازیگران رقیب و متخاصم ایران نقش کم رنگ تری خواهند داشت.
با بررسی الگوهای مشروعیت سیاسی در منطقه خاورمیانه می توان دریافت که رهبران نظام های اقتدارگرا در قالب های مختلف مانند پادشاهی یا جمهوری بقای نظام سیاسی خود را بر اساس مولفه های غیر مردمی مانند خاندان های سیاسی، کودتا و نظامیان و یا پیوندهای خارجی قرار داده اند و مردم در مشروعیت بخشی به حکام سیاسی نقش چندانی نداشته اند. این در حال است که مردم یکی از ارکان اساسی مشروعیت نظام سیاسی و رهبران سیاسی در جمهوری اسلامی ایران محسوب می شوند و اسلامی بودن و مردمی بودن دو پایه مهم انقلاب اسلامی است. خیزش های مردمی در جهان عرب در واقع نوعی رویارویی مردم با حکومت های اقتدارگرا  و تاکید بر حقوق سیاسی و اجتماعی مردم در برابر حاکمیت است و این امر به مفهوم پایان و کنار رفتن تدریجی مبانی مشروعیتی غیر مردمی در میان کشورهای منطقه است. بر این اساس در میان مدت و بلند مدت می توان شاهد تسلط الگوی مشروعیت سیاسی مردمی شد که در واقع تقویت کننده الگوی مشروعیت سیاسی در جمهوری اسلامی ایران و در نتیجه تثبیت امنیت ملی کشور خواهد بود.
اما شکل گیری نظام های سیاسی مردمی علاوه بر تقویت الگوی مشرعیت سیاسی مردم سالار باعث تغییرات مثبتی در سیاست خارجی کشورها به خصوص استقلال بیشتر در جهت گیری های سیاست خارجی نیز خواهد شد. تاکنون فقدان مشروعیت سیاسی داخلی در بسیاری از کشورهای منطقه باعث حرکت حکومت های سیاسی به سوی اتحاد و همکاری با قدرت های فرامنطقه ای شده است. این شرایط به شکل گیری اتحاد و ائتلاف های امنیتی بین حکومت های اقتدارگرای منطقه و غرب مانند کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس و آمریکا در مقابل ایران شد که تهدیدات قابل توجهی را علیه امنیت ملی ایران شکل داده است. دموکراتیزه شدن تدریجی سیاست در کشورهای منطقه باعث تاثیرگذاری بیشتر ملاحظات ملت های منطقه در عرصه های سیاست خارجی می شود که رویکردهای مستقل تر و بومی تر در جهت گیری های سیاست خارجی را باعث خواهد شد. علاوه بر این مشروعیت و حمایت های داخلی دولت های منطقه باعث خواهد شد که این دولت ها بتوانند بدون اتکا بر قدرت های بیرونی به صورتی مستقل تر در سیاست خارجی عمل کنند و موانع موجود برای ایجاد روابطی عادی و دوستانه با ج.ا.ایران را پشت سر بگذارند. این شرایط در دوره زمانی کوتاه مدت تا بلندمدت باعث می شود ایران با مجموعه جدیدی از دولت های معتدل و حتی دوست در محیط پیرامونی خود روبرو باشد که با تاثیرپذیری کمتر از غرب باعث بهبود شرایط امنیتی محیطی ایران خواهد شد.
مساله مهم و مثبت دیگر برای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران در نتیجه تحولات جهان عرب دگرگونی در ائتلاف های منطقه ای مخالف و رقیب و شکل گیری تدریجی نوعی از ترتیبات سیاسی و امنیتی نوین در منطقه خواهد بود که در آن بازیگران رقیب و مخالف ایران نقش کم رنگ تری را ایفا خواهند کرد. خروج مصر از ائتلاف دولت های استعمارزده و تحت سلطه عربی متحد غرب ولو با عدم پیوستن به محور دولت های مستقل در منطقه سراغاز این دگرگونی ها محسوب می شود و می توان به تدریج و در بلند مدت با ظهور دولت های مردمی و مستقل در سطح منطقه شاهد شکل گیری ترتیبات سیاسی و امنیتی بومی در منطقه بود. این ترتیبات جدید که تامین کننده امنیت ملی ج.ا.ایران خواهند بود نوعی از ترتیبات خواهند بود که در آن بازیگرانی مانند آمریکا، حکومت اسراییل و عربستان سعودی نقشی ضعیف ایفا خواهند کرد.
با آغاز خیزش های مردمی در جهان عرب و فروپاشی یا دگرگونی جدی نظام های سیاسی استعمارزده و دست نشانده عربی ، حکومت با دولت های جدید یا دگرگون شده ای در جهان عرب مواجه است که تاحد قابل ملاحظه ای بازگوکننده خواسته عمومی عربی در برابر هستند. به عنوان نمونه ای مهم حکومت مبارک به صورت جدی در راستای اهداف و منافع امنیتی در منطقه عمل می کرد، اما اکنون با به قدرت رسیدن هر نوع رهبرانی در مصر تاکید بر حقوق فلسطینی ها و حمایت از آنها از ارکان سیاست خارجی جدید مصر خواهد بود. [12]در سایر کشورهای منطقه نیز وضعیت مشابهی در حال وقوع است و حتی دولت های محافظه کار عربی که از خیزش های مردمی در کوتاه مدت مصون می مانند در شرایط جدید منطقه ای قادر به تداوم رویکردهای گذشته در قبال فلسطینی ها نخواهند بود. هر چند آمریکا در مواجهه با خیزش های مردمی جهان عرب در پی مدیریت و مهار بحران ها و تضمین نفوذ منطقه ای خود بوده است، با این حال ماهیت و سمت و سوی تحولات  سال1390  به گونه ای است که از پیامدهای راهبردی بلندمدت آن کاهش نفوذ و نقش منطقه ای امریکا در منطقه محسوب می شود.[13] سیاست آمریکا در منطقه تاکنون بر اساس سلطه و استعمار و اتحاد با حکومت های دست نشانده و استبدادی عربی و  نقش آفرینی های بوده است، اما در شرایطی که این حکومت ها در حال فروپاشی و یا تضعیف هستند و نیز با محدودیت های نوینی مواجهه شده است، آمریکا با کاهش نفوذ و نقش آفرینی مواجهه خواهد شد. هر چند آمریکا سعی دارد با تقویت روابط خود با رهبران جدید و همچنین حفظ برخی حکومت های سیاسی موجود مانند مصر همچنان نفوذ خود در منطقه را حفظ نماید[14] ، با این حال با مردمی شدن سیاست در منطقه و تشدید گرایش های مستقل در سیاست خارجی کشورها و ظهور خاورمیانه ای مستقل تر تاثیرگذاری آمریکا بر رویدادهای منطقه ای کاهش خواهد یافت. در نتیجه تهدیدات امنیتی معطوف به ایران در پیامد سیاست ها و اقدامات آمریکا در منطقه تا حد قابل توجهی تعدیل خواهد شد.
عربستان سعودی نیز در طول یک دهه گذشته بازیگری مهم در ائتلاف موسوم به محور استعمارزدگی عربی متشکل از کشورهای دست نشانده عربی است که در مقابل محور مقاومت شامل ج.ا.ایران، سوریه و گروه های مقاومت نقش آفرینی می کرد و تهدیدات امنیتی مهمی را برای کشور ایجاد نموده است. این کشور که از خیزش های جهان عرب نگرانی های جدی را احساس می کند درصدد ایجاد ائتلاف نوینی متشکل از کشورهای دست نشانده و پادشاهی خواهان حفظ وضع موجود برای مقابله با دگرگونی های منطقه ای است.[15] این گونه تلاش های سعودی ها هرچند ممکن است در کوتاه مدت بتواند تا حدودی به برطرف شدن چالش های سیاسی و امنیتی این کشور کمک نماید، اما روند تحولات منطقه ای در دراز مدت در جهتی است که محدودیت ها و کاهش نقش آفرینی دولت را در پی خواهد داشت. چرا که از یک سو الگوی استعمارزدگی سعودی در سطح منطقه و درون این کشور تحت تاثیر خیزش های مردمی تضعیف خواهد شد و در نتیجه با کاهش مشروعیت داخلی در بلندمدت حکومت سعودی با بی ثباتی هایی مواجه خواهد شد. از سوی دیگر تغییر حکومت یا اصلاحات اساسی در کشورهای متحد عربستان سعودی مانند مورد مهم مصر باعث خواهد شد تا به تدریج محدودیت ها و انزوای دولت سعودی در میان دولت ها و ملت های منطقه افزایش یابد. بر این اساس عربستان سعودی به مرور زمان از جایگاه کنونی خود فاصله خواهد گرفت و با رویارویی با چالش های سیاسی و امنیتی داخلی و منطقه ای نقشی کمرنگ تر ایفا خواهد کرد. این مساله به مفهوم کاهش چالش های سیاسی و امنیتی ج.ا.ایران در سطح منطقه ای به خصوص در حوزه خلیج فارس و بهبود شرایط و نفوذ کشور در حوزه ای مانند بحرین در آینده خواهد بود.
 نتیجه گیری
تحولات منطقه ای خاورمیانه همواره از مولفه های تاثیر گذار اصلی بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران در طول سه دهه گذشته بوده اند و هر کدام از تحولات به نوبه خود تهدیدات و فرصت های خاصی را برای کشور در پی داشته اند. در طول دهه های ١٩٨٠ و ١٩٩٠ تحولاتی مانند تحمیل جنگ از سوی حکومت بعث و جنگ کویت و حضور نیروهای فرامنطقه ای در خلیج فارس تهدیدات مهمی برای ایران ایجاد نمودند. در یک دهه اخیر بعد از یازده سپتامبر ٢٠٠١ تحولات مهمی مانند حمله امریکا به عراق و اشغال این کشور و جنگ های اسراییل با حزب الله لبنان و حماس در سال های ٢٠٠۶ و ٢٠٠٨ به رغم برخی تهدیدات، فرصت های مهمی برای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران ایجاد نمودند. اما تحولات جهان عرب و خیزش های مردمی در منطقه در سال ٢٠١١ بار دیگر در حال دگرگون ساختن معادلات سیاسی و امنیتی و ساختار قدرت در خاورمیانه است. این تحولات که در حوزه ها و کشورهای مختلف به خصوص مصر، بحرین، یمن و سوریه در حال وقوع است هر کدام به نحوی خاص امنیت ملی کشور را متاثر می سازد و تهدیدات و فرصت های امنیتی ویژه ای را برای جمهوری اسلامی ایران در بردارد.
در مصر به رغم سقوط مبارک هنوز ساختار قدرت و عناصر سیاسی حکومت مبارک پابرجا هستند و با کمک بازیگران خارجی مانند امریکا و عربستان سعودی سعی دارند مانع از دگرگونی های اساسی در این کشور شوند و تا حد ممکن مصر را به شرایط گذشته خود بازگردانند، اما بازگشت مصر به وضعیت گذشته بعید به نظر می رسد و حداقل تکرار رویکردهای سیاست منطقه ای دوره مبارک غیر ممکن محسوب می شود. در بحرین آل خلیفه با حمایت های عربستان سعودی و امریکا تاکنون از اعطای امتیازات واقعی و انجام اصلاحات مورد درخواست گروه های مخالف خودداری نموده است ، با این حال مبارزه مردم و حاکمیت کماکان ادامه دارد. در یمن با وجود ماه ها اعتراضات گسترده، در سوریه دولت بشار اسد با چالش های جدی مواجه است و مداخلات و فشارهای منطقه ای و بین المللی بر دولت سوریه امکان مهار بحران و حل و فصل معضلات را دشوار ساخته است.
تحولات جهان عرب با ویژگی های مشترک و برخی مولفه های خاص هر حوزه تهدیدات و فرصت های مختلفی را برای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران در بردارد. این تحولات تهدیدات کوتاه مدتی را برای کشور ایجاد می کنند که مهمترین آن ها عبارتند از : بی ثباتی ها و نامنی های خاص دوره گذار این کشورها از حکومت های گذشته به ساختارهای جدید که از جمله باعث برخی تنش های فرقه ای می شود که می تواند پیامدها امنیتی برای ایران در پی داشته باشد؛ تلاش کشورهای رقیب و متخاصم ایران برای ایجاد بحران های جدیدی که منافع و توانمندی منطقه ای کشور را مورد هدف قرار می دهد که از جمله در سوریه، لبنان و فلسطین احتمال وقوع آن وجود دارد؛ پیامدهای تحولات سوریه و سیاست گذاری رقبای ایران در خصوص بحران سوریه و تلاش برای تغییر حکومت یا تغییر رفتار سوریه که در صورت وقوع به گسست در محور مقاومت در منطقه منجر می شود؛ نفوذ بازیگران فرامنطقه ای و رقبای منطقه ای در کشورهای دچار بحران برای مدیریت تحولات و ایجاد تهدیداتی برای امنیت ملی ایران با توجه به شرایط خاص گذار به نظام های سیاسی و ضعف احتمالی دولت های مرکزی که فضایی را برای نفوذ خارجی ایجاد می کند.
اما گذشته از تهدیدات امنیتی که عمدتا کوتاه مدت محسوب می شوند، تحولات جهان عرب فرصت های بلندمدت مهمی را برای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران دارند که از جمله مهم ترین آن ها عبارتند از : برجسته شدن الگوهای مشروعیت سیاسی مردم سالار در سطح منطقه که در تقویت الگوی مشروعیتی اسلامی و مردمی ایران نقش خواهد شد و الگوهای مشروعیتی بازیگران رقیب ایران مانند پادشاهی و وهابیگری را به چالش می کشد؛ شکل گیری نظام های سیاسی مردمی در سطح منطقه که باعث بروز سیاست خارجی بومی و مستقل تر از سوی کشورهای منطقه می شود و معضل امنیتی رویارویی ایران با حکومت های محافظه کار متحد غرب در منطقه را تعدیل خواهد کرد؛ دگرگونی در ترتیبات سیاسی- امنیتی منطقه ای به گونه ای که در بلندمدت نقش بازیگران رقیب و متخاصم جمهوری اسلامی ایران از جمله آمریکا، حکومت اسراییل و عربستان سعودی کم رنگ تر خواهد شد و با ظهور دولت های مستقل تر در منطقه ترتیبات سیاسی- امنیتی بومی و متوازنی شکل خواهد گرفت که به نحو بهتری منافع امنیتی ایران را تامین خواهد کرد.
 پی نوشت ها


[1]- لینورجی مارتین،رهیافتیجامعبرایمطالعهامنیتملیدرخاورمیانه،درلینورجی .مارتین،چهرهجدیدامنیتدرخاورمیانه؛ترجمهقدیرنصری،تهران: پژوهشکدهمطالعات. راهبردی، 1383، ص٣٨.
[2]- همان، صص٣٨-٣٩.
[3]- همان،ص۴٠.
[4]- همان، صص۴٠-۵٢.
[5]- اصغر جعفری ولدانی، ایران و مصر: چالش‌ها و فرصت‌ها، تهران: مرز فکر، ١٣٨٧، صص ١٢٨- ٩۵.
[6]- مصر دیگر دنباله‌رو بی‌چون و چرای آمریکا نیست، خبرگزاری مهر، ١٧/١/١٣٩٠.
[7] - Popular Protests in North Africa and the Middle East (III): The Bahrain Revolt, Middle East/ North Africa Report 105 -6 April 2011, International Crisis Group. P.7.
[8]- هنری کسینجر: تغییرات دمکراتیک در بحرین به نفع آمریکا نیست (16/٣/١٣٩٠)، در :
 
 http://irna.ir/NewsShow.aspx?NID=30418533
 
[9]- حسن احمدیان، چشم‌انداز تغییر حکومت در یمن؛ چالش‌ها و پیامدها، گزارش راهبردی شماره ٣۵۵معاونت پژوهش های سیاست خارجی مرکز تحقیقات استراتژیک، فروردین ١٣٩٠، ص ١٧.
[10]- همان، ص ١٨.
[11]- محمد ایرانی، بحران سوریه و سردرگمی دوستان،( ٢٣ اردیبهشت ١٣٩٠)، در:
http://www.khabaronline.ir/news-150416.aspx
[12] - Ehud Yaari, The Arab Revolutions: an Israeli perspective,(march 15, 2011), in :
  http: //www.Washingtoninstitute.org/templateco5.php?cid=3328
[13] - Chas W. Freeman, The Arab Reawakening: Strategic Implications, Middle East Policy Council, May 2011.
[14] - Marc Lynch, American and Egypt After the Uprising, Survival, vol.53, no.2, April-May 2011, pp.35-37.
[15]- Toby c. jones, counterrevolution in the gulf, United States Institute of Peace , April 15 2011,p.2,  in:
www.usip.org.
 

  نظرات ()
مطالب اخیر ترامپ در روز اول ریاست بر ایالات متحده آمریکا چکار می کند؟ ایران به دنبال نمونه ای مدرن از استراتژی آناکوندا برای شکست عربستان سعودی است عوامل و بازیگران دخیل در افزایش بحران در کشمیر آیا ایران با ذخایر نفتی و گازی خود می‌تواند روسیه را به چالش بکشد؟ آینده روابط عربستان و هند چالشهای کنونی و چشم انداز روابط هند و پاکستان علل تشدید تنش ها و آینده روابط هند و پاکستان ۱۳٩٥/٧/۱٤ بسترهای گسترش حضور چین در در افغانستان نقش گذشته و آینده قزاقستان
کلمات کلیدی وبلاگ ایران (۱٦٤) ترکیه (۸٠) سوریه (٧٥) امریکا (٦٤) خاورمیانه (٦٢) عربستان (٥٥) بحران سوریه (٤٧) داعش (٤۳) عراق (٤۱) روسیه (٤٠) سیاست خارجی (۳٥) ژئوپلتیک (٢٩) مقالات جغرافیای سیاسی (٢٩) یمن (٢٥) سیاست خارجی ایران (٢٥) مصر (٢٢) تحولات یمن (۱٩) چین (۱۸) اوباما (۱٧) اردوغان (۱٧) پاکستان (۱٦) سیاست خارجی ترکیه (۱٦) سیاست خارجی عربستان (۱٥) تحولات سوریه (۱٤) افغانستان (۱٤) کردها (۱٤) کردستان عراق (۱٤) ایران عربستان (۱۳) قطر (۱۳) القاعده (۱۳) صادرات گاز (۱۳) تحولات جهان عرب (۱۳) امنیت (۱٢) بیداری اسلامی (۱٢) عربستان سعودی (۱٢) روابط بین الملل (۱٢) توافق هسته ای (۱۱) نفت (۱۱) انرژی (۱۱) رقابت ایران و عربستان (۱۱) دیپلماسی (۱٠) سیاست (۱٠) اتحادیه اروپا (۱٠) حوثی ها (۱٠) عبدالرضا فرجی راد (٩) قدرت نرم (٩) سیاست خارجی امریکا (٩) تحریم (٩) اعراب (٩) روابط ایران ترکیه (٩) چین - امریکا (٩) آسیای مرکزی (۸) جهان عرب (۸) ایران امریکا (۸) تروریسم (۸) ژئوپلیتیک (۸) سلفی گری (۸) اسلام گرایی (۸) جهانی شدن (۸) کردستان (۸) حکومت اقلیم کردستان (۸) سیاست خارجی روسیه (۸) روابط ایران روسیه (٧) جمهوری آذربایجان (٧) گاز (٧) اروپا (٧) لبنان (٧) انتخابات (٧) پرونده هسته ای (٧) بندر چابهار (٧) نظام بین الملل (٦) ایران عراق (٦) بهار عربی (٦) قفقاز جنوبی (٦) انتخابات‌ (٦) استراتژی (٦) آفریقا (٦) اسرائیل (٦) پوتین (٦) آذربایجان (٦) وهابیت (٦) هند (٦) اخوان المسلمین (٦) خلیج فارس (٦) بارزانی (٦) تاریخچه داعش (٦) داعش عراق (٦) داعش سوریه (٦) خاورمیانه اسلامی (٦) گاز ایران (٦) خاورمیانه بزرگ (٥) انتخابات شورا (٥) سیاست خارجی چین (٥) بحران عراق (٥) مقالات ژئوپلیتیک (٥) هیدروپلیتیک آب (٥) روابط روسیه ترکیه (٥) خط لوله صلح (٥) دیپلماسی عمومی (٥) جنگ نرم (٥) بحران آب (٥) انتخابات ایران (٥) حزب الله (٥) حزب الله لبنان (٥) جغرافیای سیاسی (٥) امنیت ملی (٥) ترانزیت (٥) فلسطین (٥) رسانه (٥) جغرافیا (٥) رژیم های بین المللی (٥) تبلیغات انتخابات (٥) ژئوپلتیک ایران (٥) شیعیان یمن (٥) نظم نوین جهانی (٥) شمال آفریقا (٤) مذاکرات هسته ای (٤) نوری مالکی (٤) ژئواستراتژیک (٤) افراط گرایی (٤) کردهای سوریه (٤) سیاست خارجی قطر (٤) ارتش آزاد سوریه (٤) مشاوره انتخاباتی (٤) ایران چین (٤) نظریه های روابط بین الملل (٤) علویان ترکیه (٤) ارمنستان (٤) بحران (٤) اوکراین (٤) اسلام (٤) طالبان (٤) بلوچستان (٤) امارات (٤) اردن (٤) جهان اسلام (٤) انقلاب اسلامی (٤) تحریم های بین المللی (٤) منافع ملی (٤) امارات متحده عربی (٤) مرز (٤) بشار اسد (٤) علویان (٤) هژمونی (٤) حقوق بین الملل (٤) دیپلماسی آبی (٤) نظم جدید جهانی (٤) داعش در عراق (٤) جبهه النصره (٤) ژئوپلتیک گاز (٤) فدرالیزم (۳) چاپ تبلیغات انتخابات (۳) شیوه تبلیغات انتخاباتی (۳) خاورمیانه جدید (۳) ایران سوریه (۳) چین اقتصاد (۳) ساختار یمن (۳) جنگ آب (۳) حوثی های یمن (۳) ژئوپلیتیک آب (۳) مقالات ژئوپلتیک (۳) روابط افغانستان -پاکستان (۳) ژنوم ژئوپلیتیک (۳) روابط ایران و عمان (۳) رودخانه مرزی (۳) روابط ترکیه عراق (۳) سیاست خارجی هند (۳) رقابت های ژئوپلیتیکی و (۳) رقابت نفتی (۳) کریدور شمال جنوب (۳) شورای همکاری خلیج فارس (۳) 11سپتامبر (۳) ژئواستراتژی (۳) حسن البنا (۳) اقتصاد سیاسی (۳) شورای امنیت (۳) قفقاز (۳) انتخابات ریاست جمهوری (۳) قره باغ (۳) ترکمنستان (۳) عمان (۳) دموکراسی (۳) کلینتون (۳) فرهنگ (۳) ظریف (۳) خزر (۳) بریتانیا (۳) یارانه (۳) روابط خارجی (۳) روابط ایران و عربستان (۳) حافظ نیا (۳) انتخابات ترکیه (۳) مدیریت بحران (۳) انقلاب های عربی (۳) استراتژی ایران در عراق (۳) راهبرد ترکیه در سوریه (۳) علویان سوریه (۳) همکاری بین المللی (۳) قطر شبکه الجزیره (۳) انتخابات امریکا (۳) سیاست خارجی پاکستان (۳) هدف مندی یارانه ها (۳) ایران مصر (۳) ایران هراسی (۳) شیعیان عربستان (۳) منطقه آزاد ارس (٢) هارتلند (٢) موقعیت ایران (٢) برخورد تمدنها (٢) مدل مفهومی (٢) اسد (٢) مرزهای ایران (٢) استراتژِی (٢) انر}ى هسته ای (٢) رژزیم حقوقی (٢) عزت اله عزتی (٢) ترورریسم (٢) انقلاب تونس (٢) مقاومت و حزب الله (٢) پیمان کمپ دیوید (٢) انقلاب مصر (٢) خاورمیانه جدید (٢) علی عبدالله صالح (٢) تحولات خاورمیانه (٢) تحولات مصر (٢) موازنه قدرت (٢) تئوری های روابط بین الملل (٢) لبنان و بحران سوریه (٢) ساختار شورای امنیت (٢) مرزهای دریایی ایران (٢) رشد اسلام گرایی (٢) تحدید حدود مرز (٢) ترکیه سوریه (٢) امریکا خاورمیانه (٢) چالش های ترکیه (٢) ایران ترکبه (٢) انقلابات عربی (٢) ترکیه خاورمیانه (٢) روابط با عراق (٢) بازار انرژی (٢) صادرات نفت (٢) سیاست بین الملل (٢) محمد مرسی (٢) عراق جدید (٢) کردستان سوریه (٢) ژئواکونومیک (٢) امنیت منطقه ای (٢) شیعیان عراق (٢) کردهای ترکیه (٢) روابط ایران و ترکیه (٢) مقام معظم رهبری (٢) حماس (٢) سنگاپور (٢) روحانی (٢) تبلیغات انتخاباتی (٢) سازمان ملل (٢) فرانسه (٢) ارتباطات (٢) تنش زدائی (٢) موسویان (٢) قومیت (٢) ناتو (٢) جهان سوم (٢) هویت ملی (٢) اوپک (٢) غرب (٢) آمریکا (٢) لیبی (٢) مازندران (٢) بی بی سی (٢) جمهوری اسلامی ایران (٢) قزاقستان (٢) حق وتو (٢) مذاکره (٢) کویت (٢) آلمان (٢) هویت فرهنگی (٢) تهدید نرم (٢) احمدی نژاد (٢) اسلام سیاسی (٢) قیمت نفت (٢) کنفدراسیون (٢) ایران هسته ای (٢) نفت وگاز (٢) سازه انگاری (٢) منطقه گرایی (٢) تبارشناسی (٢) هانتینگتون (٢) موادمخدر (٢) تحریم اقتصادی (٢) بازدارندگی (٢) واقع گرایی (٢) حزب عدالت و توسعه (٢) رئیس جمهور آمریکا (٢) فدرالیسم (٢) کریمه (٢) پسا تحریم (٢) ملت سازی (٢) روابط ایران امریکا (٢) دریای جنوبی چین (٢) جزایر چین جنوبی (٢) دولت سازی (٢) خط لوله تاپی (٢) پسابرجام (٢) القاعده یمن (٢) جغرافیای سیاسی (٢) کد ژئوپلیتیک (٢) برجام (٢) داعش افغانستان (٢) هیدرو پلیتیک (٢) بحران یمن (٢) جریان های افراطی (٢) گروه سلفی خراسان (٢) گروه خراسان (٢) افغانستان ایران (٢) دولت اسلامی عراق و شام (٢) گروه تکفیری خراسان (٢) منابع گازی (٢) کنکره امریکا (٢) کریدور شمال- جنوب (٢) طرح توسعه شرق (٢) توسعه شرق (٢) یرنامه چهارم توسعه (٢) ترکیه داعش (٢) تبارشناسی تروریسم (٢) ساختار سیاسی عمان (٢) ساختار قومی یمن (٢) شیعیان زیدی (٢) تروریسم سلفی (٢) الگوی امنیتی (٢) سلفی گری وهابی (٢) قدرت ملی (٢) ایران ترکیه سوریه (٢) داود اوغلو (٢) ترکیه وبحران سوریه (٢) ایران اعراب (٢) القاعده آفریقا (٢) گرو های تندرو (٢) کشور عمان (٢) امنیت جمهوری اسلامی ایران (٢) موضوع هسته ای ایران (٢) رقایت امریکا روسیه (٢) رقابت ایران و ترکیه (٢) تاریخ یارانه (٢) سیاست خارجی روسیه (٢) عبدربه منصور هادی (٢) اسلام رادیکال (٢) رادیکالیسم اسلامی در آفریقا (٢) آگهی انتخاباتی (٢) مشاوره تبلیغات انتخابات (٢) جایگاه قطر (٢) چاپ آگهی انتخاباتی (٢) چاپ تراکت انتخابات (٢) ترورریسم سوری (٢) تجزیه سوریه (٢) تحریم سیاسی (٢) اقتصاد امارات (٢) امنیت سیاسی (۱) جوک قومیتی (۱) روابط جهانی (۱) توافق ایران و 1+5 (۱) عمق استراتژیک (۱) عمق استراتژیک ایران (۱) روسیه سوریه (۱) تحریم های بین النللی (۱) تحریم های بکجانبه (۱) امنیت، (۱) قفقاز شمالی (۱) روابط ایران و پاکستان (۱) انتخابات پارلمانی المان (۱) حزب سبز آلمان (۱) محمد جواد ظریف (۱) مذاکرات سازش (۱) یاران رئیس جمهور (۱) گروه های ذینفوذ (۱) همگرایی، واگرایی (۱) منارعات قومی (۱) ارتش آزاد مصر (۱) بوکوحرام (۱) توسعه ملی (۱) سیاستهای امنیتی (۱) جنگ تمدنها (۱) احزاب عراق (۱) دموکراسی در عراق (۱) تحریم اقتصادی (۱) تحریم نفتی (۱) چالش های صادرات گاز (۱) سیاست خارجی دولت نهم ودهم (۱) جبهه اسلامی سوریه (۱) اتحادیه اروپایی (۱) روند صلح (۱) فلسطین، اسرائیل (۱) روندصلح خاورمیانه (۱) جغرافیای خاورمیانه (۱) تاریخ خاورمیانه جدید (۱) مازی (۱) شیعیان مالزی (۱) بلوچستان آزاد (۱) شورای روابط خارجی اروپا (۱) مدل مفهومی بحران سوریه (۱) تروریسم رسانه ای (۱) ریشه های بحران سوریه (۱) دوران جنگ سرد (۱) یکجانبه گرایی (۱) چندجانبه گرایی (۱) مفهوم منطقه گرایی (۱) معاهده شنگن (۱) نظریه های انقلاب (۱) انقلاب های عربی (۱) نظریه های جغرافیای سیاسی (۱) نظریه های ژئوپولیتیک (۱) منابع کنکور دکتری علوم جغرافیا ی سیاسی (۱) هارتلند جدید (۱) بهار عربی، (۱) گروه های معارض سوریه (۱) حزب سلفی نور (۱) حزب النهضه (۱) ژئواستراتژی جهانی (۱) مکیندر (۱) چاپ بنر انتخابات (۱) بروشورهای انتخابات (۱) تبیلغات انتخابات (۱) چاپ آگهی (۱) طراحی آگهی انتخابات (۱) جایگاه انتخابات در ایران (۱) اقتصاد ترکیه (۱) تبلیغات انتخابات مجلس (۱) تبلیغات در انتخابات (۱) شیوه های انتخاباتی (۱) غلامحسن حیدری (۱) تبلیغات انتخابات رسانه (۱) چاپ آگهی انتخابات (۱) هزینه تبلیغات انتخابات (۱) نقش اردن در سوریه (۱) ماهیت اقتصاد سیاسی بین‌الملل (۱) اعتراضات ترکیه (۱) اسلام گرایی آفریقا (۱) چاپ تبلیغات انتخاباتی (۱) چاپ انتخابات (۱) اس 300 (۱) امنیت ایران (۱) انتخابات تبلیغات (۱) شیوه های تبلیغات (۱) یارانه ها در جهان سوم (۱) تاریخچه هدف مندی یارانه ها (۱) فتح اله گولن (۱) انقلاب اسلامی ایران (۱) عراق کردستان (۱) بغداد اربیل (۱) تجمیع انتخابات (۱) مشاکرت سیاسی (۱) شورای اطلاعات ملی آمریکا (۱) محمئد (۱) استراتژی ایران (۱) تغییر نظام سوریه (۱) قراردادگاز ایران پاکستان (۱) روابط فرهنگی (۱) واردات گاز ترکمنستان (۱) رقابت ایران و مصر (۱) العراقیه (۱) ایران ترکیه (۱) جریان مقاومت (۱) جبهه مقاومت (۱) تئوری جیمزروزنا (۱) ایرانیان در قزاقستان (۱) شیعیان قزاقستان (۱) آذری های قزاقستان (۱) نونس (۱) نقشه سوریه (۱) نقشه نبرد در سوریه (۱) جبهه‌های جنگ در سوریه (۱) انرژی هسته ای (۱) تروریسم سلفی- تکفیری (۱) بندربن سلطان (۱) دیپلماسی شهری (۱) اسه آن (۱) نگاه به شرق (۱) سلفی گری تکفیری (۱) وهابیت تکفیری (۱) تحولات اقتصادی امارات (۱) احزاب آذربایجان (۱) جنبش مقاومت (۱) شمال عراق (۱) آگهی جذب فوق لیسانس علوم سیاسی (۱) اقتصاد قطر (۱) ابوبکر البغدادی (۱) کارکرد گرایی (۱) داعش در سوریه (۱) الحوثی ها (۱) انتخابات‌ سوریه (۱) حامیان داعش (۱) موصل (۱) اقتصاد یمن (۱) یمن در نگاه استراتژیک عربستان (۱) زیدی های یمن (۱) جغرافیای یمن (۱) واقعیت داعش (۱) کردهای عراق (۱) آینده کردها (۱) اقتصاد عمان (۱) نفت کردستان (۱) ژئوپلیتیک عراق (۱) مناطق جدایی طلب اروپا (۱) جدایی طلبی (۱) کوبانی (۱) تقابل ترکیه-عربستان (۱) اختلاف ترکیه عربستان (۱) رقابت ترکیه عربستان (۱) سقوط صنعا (۱) نقش ایران عربستان در یمن (۱) رابطه ترکیه با داعش (۱) ساختار قومی (۱) کردهای ایران (۱) انرژى هسته ای (۱) ترانزیت گاز (۱) انصارالله (۱) موقعیت اقتصادی یمن (۱) جایگاه منطقه ای یمن (۱) روابط آمریکا روسیه (۱) حسن بهشتی پور (۱) تحریم های علیه ایران (۱) نیچروان بارزانی (۱) استخدام کارشناس ارشد علوم سیاسی (۱) دعوت به همکاری روابط بین الملل (۱) استخدام کارشناس ارشد روابط بین الملل (۱) استخدام ارشد روابط بین الملل (۱) قدرت ملی ایران (۱) دالان شمال جنوب (۱) ژئوپلتیک بلوچستان (۱) فیمینسیم (۱) مدیریت سیاسی فضا (۱) منظقه آزاد چابهار (۱) سیاست خارجی افغانستان (۱) گروه تروریستی خراسان (۱) روابط عربستان اسرائیل (۱) تفاهم لوزان (۱) داعش آفریقا (۱) مختاری،حسین (۱) عبدی،عطاءالله (۱) مدل اندرسون، (۱) الرمادی (۱) پارلمان ترکیه (۱) ارتش های جهان (۱) روسیهر (۱) ژئوپلتیک نفت (۱) آثار توافق هسته ای بر خاورمیانه (۱) سلاح های روسی (۱) روابط روسیه چین (۱) نقش امارات در یمن (۱) جنبش گوران (۱) نظریه‌های ژئوپلیتیک (۱) داعش در آسیای مرکزی (۱) دولت آشتی ملی افغانستان (۱) سیاست خارجی پاکستان (۱) دموکرات ها (۱) عربستان یمن (۱) ژئواستراتژیک ایران (۱) انتخایات ترکیه (۱) اسلام گرایان ترکیه (۱) محمد ابن عبدالوهاب (۱) نوار مرزی ایران ترکیه (۱) مسائل مرزی (۱) تجزیه استانهاس سنی عراق (۱) تحول ژئوپلیتیک (۱) ساختار ژئوپلیتیکی جهان (۱) الگوهای اسلام گرایی (۱) نظریه های روابط بین الملل ریه های (۱) بازدارندگی استراتژیک (۱) ضدژئوپلیتیک (۱) ژئوپلیتیک مقاومت (۱) سایکس-پیکو (۱) کیومرث یزدان پناه (۱) سیاست خارجی فرانسه (۱) اختلاف مصر و عربستان (۱) مصر عربستان (۱) اقلیت های قومی ترکیه (۱) اقلیت های زبانی ترکیه (۱) اقلیت های دینی ترکیه (۱) جریان های وهابی (۱) روسیه آذربایجان (۱) دولت-ملت (۱) دولت -ملت سازی (۱) نوروپلیتیک (۱) بحران خاورمیانه (۱) روابط پاکستان افغانستان (۱) تحولات سیاسی ترکیه (۱) پایگاه هوایی روسیه (۱) شی جین‌پینگ (۱) شهر ملکان (۱) اکولوژی سیاسی (۱) جغرافیای سیاسی شهر (۱) آبراه خزر روسیه (۱) منازعات دریایی (۱) اختلافات دریایی (۱) اقلیم در ژئوپلتیک (۱) ژئوپلیتیک خاورمیانه (۱) قانون مناطق دریایی (۱) ایران هند (۱) گوادر (۱) صلح کردها (۱) پیمان شانگهای (۱) تاثیر خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا (۱) سیاست خارجه ایران و عراق (۱) سیاست خارجی عراق (۱) اقوام عراق (۱) بازارنفت (۱) روابط عربستان امریکا (۱) سیاست خارجی قزاقستان (۱) چین -افغانستان (۱) روسیه اتحادیه اروپا (۱) هند پاکستان (۱) روابط هند و پاکستان (۱) روابط هند وعربستان (۱) روابط عربستان وهند (۱) بحران کشمیر (۱) هند کشمیر (۱) پاکستان کشمیر (۱) استراتژِی آناکوندا (۱) مناطق آزاد ترکیه (۱) ژئوپلتیک مقاومت اسلامی (۱) بنیان‌های ژئواستراتژیک (۱) بازاریابی انتخابات (۱) کمپین انتخاباتی (۱) برنامه‌ریزی تبلیغاتی (۱) اهداف روسیه در سوریه (۱) مدل های دولت-ملت (۱) دولت-ملت سازی (۱) رهیافت اسلامی ایرانی (۱) روابط چین بریتانیا (۱) روابط ایران -اروپا (۱) عربستان روسیه (۱) کریدورهای ترانزیتی (۱) بندرچابهار (۱) کریدورهای بین المللی (۱) کریدورشرق- غرب (۱) موقعیت ترانزیتی ایران (۱) داعش در پاکستان (۱) کشورهای دو سه دولتی (۱) 13نوامبر پاریس (۱) انفجارهای پاریس (۱) حمله داعش به پاریس (۱) حملات تروریستی پاریس (۱) راهبرد نظامی ژاپن (۱) اهمیت هیدروپلیتیکی ایران (۱) روابط ترکیه عربستان (۱) روابط اعراب ترکیه (۱) روابط ترکیه با اعراب (۱) ژئوپلتیک اروپا (۱) روسیه اوکراین (۱) اندیشه سیاسی اهل سنت (۱) خلافت از دیدگاه اهل سنت (۱) مبانی اندیشه سیاسی (۱) بازارهای منطقه ای گاز (۱) قتصاد سیاسی بین الملل (۱) نو واقع گرایی (۱) رسول حاج احمدی (۱) حسین اژدر (۱) فدراسیون و کنفدراسیون (۱) ژئوپلیتیک فضای مجازی (۱) موتلفه اسلامی (۱) المنار (۱) توییتر (۱) تقسیمات کشوری (۱) ژئواکونومی (۱) شنگن (۱) بنیادگرایی (۱) سلاح شیمیایی (۱) لویی جرگه (۱) مفهوم قدرت (۱) جنگ رسانه (۱) چابهار (۱) سرحد (۱) جهانی سازی (۱) موساد (۱) رژیم حقوقی (۱) جنگ سرد (۱) اقتصاد جهانی (۱) زیباکلام (۱) اسامه بن لادن (۱) فعالیت هسته ای (۱) ژئوپولیتیک (۱) رود ارس (۱) دولت یازدهم (۱) الشباب (۱) سیاست داخلی (۱) سازمان های بین المللی (۱) آذری ها (۱) گرهاردشرودر (۱) الهام علی اف (۱) نواندیشی دینی (۱) برنامه هسته ای ایران (۱) احسان شریعتی (۱) تنب بزرگ (۱) ترانزیت کالا (۱) پراگماتیسم (۱) امارات متحده (۱) ارتش چین (۱) پیروزی در انتخابات (۱) امنیت انرژی (۱) چاوز (۱) فرانسیس بیکن (۱) آلاسکا (۱) کشمیر (۱) ابوموسی (۱) آسیای مرکزی و قفقاز (۱) رضاشاه (۱) ایران گردی (۱) رژیم صهیونیستی (۱) منافع (۱) رئیس جمهور (۱) پ ک ک (۱) پارس جنوبی (۱) فیس بوک (۱) صدای امریکا (۱) جنگ روانی (۱) آل سعود (۱) راه آهن (۱) بین الملل (۱) بی بی سی فارسی (۱) تاریخ اسلام (۱) فدراسیون (۱) گرجستان (۱) هرمنوتیک (۱) علوم سیاسی (۱) احمد بن حنبل (۱) ریگی (۱) هوگو چاوز (۱) اومانیسم (۱) کره جنوبی (۱) آتاتورک (۱) انتخابات آمریکا (۱) ملی گرایی (۱) ترکمن (۱) جغرافیای سیاسی خاورمیانه (۱) چشم انداز (۱) ملکان (۱) آینده پژوهی (۱) مشترک المنافع (۱) ابن تیمیه (۱) هیلاری کلینتون (۱) ارتش (۱) مصدق (۱) بغداد (۱) جان مک کین (۱) گردشگری (۱) رهبری (۱) دولت (۱) حج (۱) مبارک (۱) سرزمین (۱) توسعه (۱) موشک (۱) مدیریت (۱) ونزوئلا (۱) مقاومت (۱) سلام (۱) شریعتی (۱) بوش (۱) شیعیان (۱) انتفاضه (۱) آذری (۱) دبی (۱) دانش (۱) علم (۱) انقلاب ایران (۱) ماهواره (۱) انتخابات مجلس (۱) مشارکت سیاسی (۱) نظریه (۱) قالیباف (۱) اقتصاد ایران (۱) عبدالله شهبازی (۱) اسلام هراسی (۱) سکولار (۱) هیرمند (۱) تجارت آزاد (۱) جزایر سه گانه (۱) دریای خزر (۱) شما (۱) باکو (۱) انگلستان (۱) حاکمیت (۱) سکولاریسم (۱) استراتژیک (۱) توسعه اقتصادی (۱) تشیع (۱) ژاپن (۱) هویت (۱) توریسم (۱) احزاب (۱) توسعه پایدار (۱) بحرین (۱) حمل و نقل (۱) مشارکت مردمی (۱) صهیونیسم (۱) اکونومیست (۱) قانون انتخابات (۱) سوخت هسته ای (۱) ویلیام جیمز (۱) اخوان المسلمین سوریه (۱) جنگ نفتی (۱) نظر سنجی انتخاباتی (۱) جغرافیای ملکان (۱) سیاست ترکیه (۱) نظام بین المللی (۱) جمهوری خواهان (۱) ارتش امریکا (۱) نظم منطقه ای (۱) سقوط بشار اسد (۱) محورمقاومت (۱) تاثیر ماهواره بر جوانان (۱) هژمون (۱) ارتش آزاد (۱) پیروزی اوباما (۱) ارتش عراق (۱) فلسفه جغرافیا (۱) مسعود بارزانی (۱) موازنه منطقه ای (۱) شهرستان ملکان (۱) جلال طالبانی (۱) عدالت و توسعه (۱) جنبش اسلامی (۱) انقلابات عربی و ترکیه (۱) اربیل (۱) خاورمیانه رمیانه (۱) کردستان ترکیه (۱) توازن قدرت (۱) انقلاب سوریه (۱) خلیج‌فارس (۱) قدرت نرم ایران (۱) ترکیه اسرائیل (۱) سیاست خاورمیانه ترکیه (۱) اهداف ترکیه (۱) اختلافات مرزی (۱) احزابرسیاسی ایران (۱) ناپایداری احزاب (۱) قدرت نظامی (۱) اعتراضات سوریه (۱) ترکیه و اعراب (۱) ترکیه سیاست خارجی (۱) روابط ایران و عراق (۱) مطالعات منطقه ای (۱) ایران و عربستان (۱) ایران ترکیه جهان عرب (۱) امنیت اسرائیل (۱) اهداف ترکیه در سوریه (۱) مشارکت‌ سیاسی‌ (۱) رای‌ و رای‌دادن‌ (۱) تبلیغات‌ انتخاباتی‌ (۱) پیامدهای سقوط بشار اسد (۱) سقوط اسد (۱) سقوط سوریه (۱) خطوط مرزی (۱) چاک هاگل (۱) عهدنامه 1975 (۱) مرزایران عراق (۱) مناقشات مرزی (۱) مرزهای غربی ایران (۱) مرز عراق (۱) ترکان سین کیانگ (۱) استراتژی امریکا (۱) [ جریان های ملی گرا (۱) تحولات ایران (۱) بازیگران تحولات سوریه (۱) مخالفان آل سعود (۱) اسلام گرایی ترکیه (۱) اهل تسنن عراق (۱) جنبش مصر (۱) انقلاب مصز (۱) تحولات لبنان (۱) شیعیان کویت (۱) انتخابات گویت (۱) بحرانهای قومی عراق (۱) ترکیه عراق (۱) میادین نفت و گاز (۱) مرزهای ایران در خلیج فارس (۱) مرزهای ایران و کویت (۱) آثار بحران سوریه (۱) پیامدهای بحران سوریه (۱) ژئوکالچر (۱) استراتژی چیست (۱) تاثیرات شبکه های ماهواره ای (۱) نقش مخرب شبکه های خارجی (۱) اصلاح شورای امنیت (۱) استراتژی امنیت (۱) انتخابات کویت (۱) پیامدهای انتخابات کویت (۱) امریکا خلیج فارس (۱) امریکا سیاست خارجی (۱) پارس جنوبی (۱) رژیم های سیاسی (۱) جامعه شتاسی سیاسی (۱) تئوری های بین الملل (۱) حمیرا مشیر زاده (۱) تاریخ سوریه (۱) اقتصاد سوریه (۱) جغرافیای سوریه (۱) تحولات عربی (۱) رقابت ایران ترکیه (۱) ایران پاکستان (۱) قطر سیاست (۱) روابط خارجی قطر (۱) قطز خاورمیانه (۱) امریکا قطر (۱) موازنه نرم (۱) انتخابات 2012آمریکا (۱) سیاست های روسیه (۱) رئیس جمهور روسیه (۱) سیاست های روسیه سیه (۱) رسانه های یهودی (۱) اامپریاالیسم رسانه ای (۱) شبکه ماهواره (۱) الکوثی (۱) هادی تی وی (۱) شبکه جهانی اهل بیت (۱) تاریخچه بی بی سی (۱) کارمندان بی بی سی فارسی (۱) رسانه نوین (۱) رسانه های ارتباطی (۱) آثار ماهواه (۱) رسانه فارسی (۱) ایران، (۱) جهان تک قطبی (۱) جنبش صهیونیسم (۱) تجزیه عربستان (۱) سید قطب (۱) مناقشه اعراب و اسرائیل (۱) جنبش اخوان المسلمین (۱) اخوان المسلمین آفریقا (۱) جمال عبداناصر (۱) فرار عروس قذافی (۱) همسر قذافی (۱) اویغورها باما (۱) تحولات مصر لات مصر (۱) آینده مصر (۱) ترک ها (۱) جان کری (۱) مدیریت سیاسی (۱) ساختارگرایی (۱) مورگان شوستر (۱) برساخت گرایی (۱) اویغورها (۱) انقلاب یمن (۱) موج بیداری (۱) آل خلیفه (۱) قذاقی (۱) تهاجم رسانه ای (۱) قدرت سخت (۱) سونامی بیداری اسلامی (۱) مرزهای ایران و عراق (۱) شبکه های فارسی زبان (۱) نظریه دولت (۱) سیر تکوین دولت درایران (۱) مفهوم دولت (۱) تحول حکومت در ایران (۱) تحولات عربستان (۱) جغرافیای انتخابات (۱) ارتش روسیه (۱) میادین مشترک (۱) ملک سلمان (۱) امپریالیسم خبری (۱) مقالات رسانه و اینترنت (۱) ‍ژئورسانه ژئومدیا (۱) حزب الله و رفتار رسانه ای (۱) ایران- روسیه (۱) جوزف نای (۱) سفیر انگلیس (۱) نهضت ملی نفت (۱) پایگاه دریای ام الغنم (۱) پایگاه هوایی ظهران (۱) پایگاه دریایی جفیر (۱) پایگاه دریایی خضب (۱) منابع ارشد ژئوپلتیک (۱) منابع ارشد جغرافیای سیاسی (۱) مبانی جغرافیا (۱) متون تخصصی جغرافیا (۱) ژئوپلتیک دوره تولد (۱) ژئوپلتیک دوره احیا (۱) ژئوپلتیک دوره افول (۱) ژئوپلتیک دوره شکوفایی (۱) ژئواستراتژِی خلیج فارس (۱) دکتر سمیعی (۱) اقوام -قومیت (۱) الیاس واحدی (۱) نظریه های ژئوپلتیک (۱) عوامل ژئوپلتیک (۱) راتزل (۱) ایران-امریکا (۱) روسیه-چین (۱) مجتهدزاده (۱) پور پویان رضا (۱) منابع دکترای جغرافیای سیاسی (۱) ژئوپلتیک انتقادی (۱) ژئوپلتیک فراگیر (۱) قدرت نظامی ایران (۱) سیدجمال الدین (۱) ایران اروپا (۱) علاوی (۱) فرصت چالش (۱) حوادث زاهدان (۱) هانتیگتون (۱) مرز امنیت (۱) گزارش سازمان ملل (۱) جنگ یمن (۱) حسین بشیریه (۱) نجران (۱) چرخه سوخت هسته ای (۱) جهانی شدن فرهنگ (۱) الوین تافلر (۱) مصطفی کمال آتاتورک (۱) هویت قومی (۱) شیعه ستیزی (۱) صعده (۱) جنگ داخلی (۱) نظریه تربیتی (۱) مناقشه (۱) ترامپ (۱)
دوستان من اسلام تایمز العالم الوقت انتخاب انجمن ژئوپلیتیک ایران انجمن علوم سیاسی اندیشکده روابط بین الملل ایراس ایران بالکان بولتن پرس تی وی پژوهشکده مطالعات راهبردی تابناک ترکیه TRT خبر آنلاین خبرگزاری آران نیوز خبرگزاری ایرنا خبرگزاری ایسنا خبرگزاری ترند خبرگزاری تسنیم خبرگزاری فارس خبرگزاری مشرق دفتر مطالعات سیاسی وزارت امور خارجه دیپلماسی ایرانی روز نو ژئوپلیتیک ایرانی عصرایران فرارو فصلنامه مطالعات راهبردی کرد پرس مرکز بین المللی مطالعات صلح مرکز تحقیقات استراتژیک مرکز مطالعات استراتژیک آریا مرکز مطالعات تاریخ معاصر مرکز مطالعات سیاستگذاری عمومی مرکز مطالعات وزارت امورخارجه مطالعات قفقاز موسسه مطالعات آمریکای شمالی موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی پرتال زیگور طراح قالب