ایران بازگو
تماس با من
پروفایل من
نویسنده (های) وبلاگ ایران بازگو
آرشیو وبلاگ
      ایران بازگو (بازگو کننده گلچینی ازاخبار و پژوهش های سیاسی و ژئوپلتیکی روز ایران و جهان)
بررسی مرزهای دریایی ایران در خلیج فارس با تاکید بر مرزهای ایران و کویت نویسنده: ایران بازگو - ۱۳٩۱/٩/۱٤

 

 نویسنده: علی راثی[1]

مقدمه

مرزهای جمهوری اسلامی ایران و کشورکویت بر خلاف همسایگانی که با آنها دارای مرزهای زمینی می باشد، همراه با کشورهایی چون بحرین، قطر، عربستان، امارات متحده عربی و کشورپادشاهی عمان(بخش برونگان)  از طریق مرزهایی دریایی به یکدیگر می پیوندند. در این راستا جهت بررسی مرزهای جمهوری اسلامی ایران با این کشور که طبق قوانین حقوق دریا و مرزهای دریایی محاسبه می شود به بررسی مرزهای ایران در خلیج فارس و سپس نحوه تحدید حدود مرزهای ایران و کویت طبق قوانین بین المللی پرداخته می شود.



[1][1] - کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی


 

 

 

خلیج فارس

جغرافیای سیاسی دریاها، بخش مهمی از جغرافیای سیاسی راشامل می شود که درباره منازعه و کشمکش بر سر حاکمیت و مالکیت قلمروهای دریایی است. زمانی که این منازعه درمرزهای بین المللی دریا قرار می گیرد ، بحث ژئوپلتیک دریاها مطرح است و پس از تفاهم میان دولت ها بر سر مرز که تثبیت مرز را در پی دارد ، مطالعه در قالب جغرافیای سیاسی دریا صورت می گیرد ( پیشگاهی فرد ، 1384 : 9 )

تعریف فلات قاره

«از لحاظ جغرافیایی و از دیدگاه حقوق بین الملل دریاها، فلات قاره دارای دو تعریف مشخص می باشد. از لحاظ جغرافیایی، تمام خشکی های روی زمین توسط حاشیه ای در ژرفای کم زیر آب پهنای متوسط حدود 160 کیلومتر احاطه شده که شیب این حاشیه در ابتدا کم و بتدریج زیاد می شود تا جایی که شیب یکباره زیاد شده و به صورت سکو به کف دریا می پیوندد. لبه خارجی این سکو غالباً در ژرفای 200 متر ظاهر می شود که به آن فلات قاره یا سکوی ساحلی می گویند. (میرحیدر1382، 195)

مباحث حقوقی مربوط به دریاها

اولین قانونی که برای حق حاکمیت بر دریاها وضع شده ، قانون تیر رس توپ بود که در سال 1702 م . وان بینکر شوک [1]قانونگذار هلندی آن را پیشنهاد کرد ، به عقیده وی اگر چه دریا متعلق به همه ملت هاست ، ولی هر کشوری به اندازه تیر رس توپ باید بر آب های ساحلی خود حاکمیت داشته باشد . این قانون بیشتر هدف پدافندی داشت و به ویژه از نظر دولت انگلستان که از جانب دزدان دریایی تهدید می شد دارای اهمیت بود . با پیشرفت تکنولوژی نظامی ، از ارزش این قانون کاسته شد و مورد انتقاد برخی دولت ها قرار گرفت و بتدریج برخی کشور ها عرض آب های سرزمینی خود را از 3 تا 6 مایل و حتی 12 مایل افزایش دادند و برخی کشور ها چون برزیل و پرو جهت بیشترین بهره برداری از منابع جانوری دریایی ( ماهیگیری ) ، مدعی حاکمیت تا 200 مایل از ساحل خود شدند . برای جلوگیری از این هرج و مرج ها قلمرو طلبی بیش از حد کشور ها برای آب های سرزمینی ، جامعه ملل متفق در شهر لاهه کنفرانس حقوق دریاها را در سال 1930 برگزار کرد . سپس سه کنوانسیون به وسیله سازمان ملل متحد در سال 1958 و 1960 در ژنو و در سال 1982 در شهر مانتیگونی ( جامائیکا ) منعقد شد و عرض دریایی سرزمینی بین حداقل 3 و حداکثر 12 مایل دریائی تعیین گردید . ( میر حیدر ، 1380 : 174 )

خط مبدا:

خطی که در امتداد علامت جزر ترسیم می شود ، خط مبدا نام دارد ( میر حیدر ، 1380 : 175 ) خط مبدا خطی است که حدود خارجی دریای سرزمینی و سایر مناطق دولتی ساحلی ( منطقه نظارت ، منطقه انحصاری ماهیگیری و منطقه انحصاری اقتصادی ) از آن اندازه گیری می شود . خط مبدا مرز بین آب های داخلی و دریای سرزمینی را تشکیل می دهد ( چرچیل ولو ، 1367 : 57 )

مسئله خطوط مبدا در کنفرانس 1930 لاهه ، برای تدوین قواعد آن مورد بررسی قرار گرفت . که این کار اساس مفیدی برای حقوق بین الملل محسوب می شد که در اوایل دهه 1950 ، این مسئله را به عنوان بخشی از مطالعه حقوق دریاها مورد بررسی قرار داد ( همان : 58 )

طبق کنوانسیون سوم حقوق دریاها از دو روش استفاده می شود :

1-      اگر ساحل تقریبا مستقیم و فاقد بریدگی های عمیق باشد ، خطی به موازات خط مبدا و به فاصله عرض دریایی سرزمینی مورد ادعای دولت رسم می شود و آب محصور میان خط مبدا و خط جدید را دریای سرزمینی و خط جدید را مرز دریای سرزمینی می نامند .

2-      در صورتی که بریدگی های ساحلی زیاد و عمیق باشند ، برای تعیین مرز دریایی از روش کمان های دایره ای استفاده می شود ( میر حیدر ، 1380 : 179 )

شرایط متفاوت جغرافیایی ، که قواعد ویژه ای برای آنها طبق کنوانسیون ژنو و کنوانسیون 1982 حقوق دریا ها پیش بینی شده است عبارتند از :

الف – خطوط مبدا مستقیم برای سواحل بسیار مضرس و یا پوشیده از جزایر

ب- خلیج های کوچک یا خور ها

ج – دهانه رودخانه ها

دریای سرزمینی

دریای سرزمینی یا دریای ساحلی ، منطقه ای از دریاست که چسبیده به قلمرو سرزمینی کشور ساحلی است . دلیل اینکه پدیده ای به نام دریای سرزمینی در آبهای پیرامون دولت ها شکل گرفت احساس تهدیدی بود که دولت ها از خارج مرز های خودشان از سمت دریا می کردند . سر انجام در کنوانسیون 1952 برای اولین بار اتفاق نظر در مورد حد دریای سرزمینی بدست آمد و حد 12 مایل را برای کشور ساحلی در نظر گرفتند ( حافظ نیا ، 1383 : 159 – 158 )

دریای سرزمینی ، معمولا از خط مبدا ، خواه خط مبدا جزری و خواه خط مبدا مستقیم که طبق قانون بین نقاط مشخص رسم می شود شروع شده و تا فاصله معینی که مورد ادعای دولت ساحلی است ، به سوی دریای آزاد امتداد می یابد و طبق کنوانسیون سوم حقوق دریاها در سال 1982 می تواند حداقل 3 و حداکثر 12 مایل عرض داشته باشد . در دریای سرزمینی ، دولت بر روی آب ، بستر دریا ، زیر بستر و فضای بالای آن حاکمیت کامل دارد و از این نظر تفاوتی بین این منطقه و آبهای داخلی نیست ، ولی از نظر کشتیرانی حقوق دولت ساحلی با محدودیت روبرو است ، چون کشتی های دولت های بیگانه می توانند با استفاده از حق عبور بی ضرر ( فقط در سطح آب ) از دریای سرزمینی عبور کنند ( میر حیدر ، 1380 : 184 – 183 ) .

منطقه نظارت :

در ماورای آب های سرزمینی ، یک دولت می تواند به منظور جلوگیری از تخلفات گمرکی ، مالی ، مهاجرتی و یا مقررات بهداشتی اعمال نظارت کند . طبق کنوانسیون 1958 حقوق دریاها ، چنین مناطق نظارتی نباید گسترش بیش از 12 مایل از حد خط مبدائی که آبهای سرزمینی بر اساس آن اندازه گیری می شوند ، داشته باشند ( در ایسدل و بلیک ، 1374 : 160 ) . در این کنوانسیون منطقه نظارت جزو دریای آزاد محسوب می شد که دولت ساحلی را فاقد صلاحیت در امور کشتیهای خارجی محسوب می داشت ( حافظ نیا ، 1378 : 386 )

در کنوانسیون حقوق دریاها ، منطقه دریای سرزمینی و منطقه نظارت ، روی هم رفته می توانند 24 مایل دریایی پهنا داشته باشند ( میر حیدر ، 1380 : 185 ) .

منطقه نظارت از نظر هویت ، تابع رژیم حقوقی منطقه انحصاری اقتصادی است ولی از جهت اینکه پدیده فضایی خاصی است در آن صلاحیت هایی برای دولت ساحلی پیش بینی شده و از این نظر قابل توجه است ( حافظ نیا ، 1383 : 166 ) .

منطقه انحصاری اقتصادی :

در متون حقوق بین الملل دریاها ، منطقه انحصاری اقتصادی سابقه طولانی ندارد و به دهه 70 میلادی بر می گردد . هر چند این مفهوم به دلیل دستیابی به ذخایر آبزیان ریشه تاریخی دارد . در دهه 1970 در جریان شکل گیری کنوانسیون حقوق بین الملل دریاها ، نماینده کشور کنیا اصطلاح منطقه انحصاری اقتصادی مطرح کرد ( حافظ نیا ، 1383 : 167 ) .

منطقه انحصاری اقتصادی منطقه ای است به عرض 200 مایل از خط مبدا ، که در آن دولت ساحلی دارای حقوق انحصاری در مورد منابع طبیعی و سایر صلاحیت های مربوط است و دولت های ثالث دارای آزادی کشتیرانی ، پرواز و کانال کشی و لوله گذاری هستند ( چرچیل ول ، 1367 : 245 ) .

اگر چه عرض منطقه انحصاری اقتصادی از خط مبدا 200 مایل است ، اما بر اساس ماده 55 کنوانسیون 1982 ، حد داخلی آن ، حد خارجی دریای سرزمینی و حد خارجی آن تا 200 مایل از خط مبدا است و نه بیشتر ، یعنی منتهی الیه دریای سرزمینی آغاز و حداکثر تا 188  سکو به کف دریا می پیوندد . این سکو که لبه خارجی آن غالبا ژرفای 200 متر ظاهر می شود . فلات قاره یا سکوی ساخلی نام دارد ( میر حیدر ، 1380 : 191 ) .

2- مفهوم حقوقی :

در کنوانسیون 1982 حقوق دریاها ( ماده 76 ) ، فلات قاره را چنین تعریف می کند : فلات قاره دولت ساحلی ، از بستر و زیر بستر مناطق زیر آب در ماورای دریای سرزمینی تشکیل می شود که در امتداد دامنه طبیعی قلمرو سرزمینی کشور تا لبه بیرونی حاشیه قاره کشیده شده است و در مداری که لبه بیرونی قاره گسترش چندانی نداشته باشد ، تا مسافت 200 مایل دریایی ، از خطوط مبدا عرض دریای سرزمینی تعیین می شود . ( همان : 193 )

بدیت ترتیب ، منطقه فلات قاره از نظر حقوقی بسیار فراتر از فلات قاره از نظر جغرافیایی است ( پیشگاهی فرد ، 1384 : 19 ) . بخش کم عمق بستر دریا را فلات قاره و بخش عمیق را میراث مشترک بشریت گویند . بحث فلات قاره را اولین بار پس از جنگ جهانی دوم ترومن رئیس جهور آمریکا ، در سال 1945 در اعلامیه ای مطرح کرد و این اصطلاح برای اولین بار وارد متون حقوق دریایی شد ( حافظ نیا ، 1383 : 173 ) .

مرزهای دریایی مختلف در خلیج فارس

5-1 ایران و عربستان سعودی

ایران و عربستان سعودی در سال 1968 موافقت نامه ای را جهت تعیین حاکمیت دو جزیره فارسی و العربی و همچنین تحدید حدود فلات قاره بین ایران و عربستان سعودی امضا نمودند . در این قرارداد طرفین متقابلا حق حاکمیت یکدیگر را نسبت به کف و زیر کف نواحی تحت البحری در سمت مربوطه خط مرزی جهت انجام عملیات اکتشافی و بهره برداری از منابع طبیعی آن ، به رسمیت می شناسند .( چرچیل رابین 1387)

این موافقتنامه نخستین موافقت نامه تحدید حدود مرزهای دریایی ایران در خلیج فارس می باشد و از دلایل تسریع در انجام توافقات می توان به موارد زیر اشاره کرد ، احتمال وجود منابع قابل توجه نفت در بستر خلیج فارس ، عامل اصلی فعالیت اکتشافی ایران و عربستان سعودی در دهه 1330 ه . ش گردید . وجود اختلاف در محدوده  مورد بهره برداری طرفین باعث شد تا دو کشور جهت افزار مرز دریایی و تعیین حدود فلات قاره تمایل نشان دهند . روابط ویژه هر دو کشور با ایالات متحده آمریکا و مصمم بودن آنها جهت جلوگیری از تحقق آمال جاه طلبانه شوروی سابق و مقابله با تهدیدات استراتژیک مطرح شده از سوی عراق باعث تسریع در روند مذاکرات و به نتیجه رسیدن آن گردیده (زنده بودی، http ://ezendehboudi19.blogfa.com)

البته لازم به ذکر است که در خلال مذاکرات ، نحوه احتساب عرض دریایی سرزمینی در جزیره ایرانی خارک منجر به بروز اختلاف گردید . ایران بر این عقیده بود که خط پست ترین جزر این جزیره باید مبنای ترسیم خط مرزی قرار گیرد . در مقابل عربستان اصرار داشت که خط میانه بر مبنای خطوط ساحلی دوکشور بدون در نظر گرفتن جزیره خارک ترسیم شود . در نهایت طرفین توافق کردند که در مورد جزیره خارک قاعده احتساب بصورت منصفه اعمال شود . بخش دیگر مرز که اهمیت ویژه ای به آن بخشیده ، محدوده دو جزیره فارسی و العربی می باشد .« در این بخش بعلت تعلق دریای سرزمینی به هر دو جزیره ، خط تقسیم به شکل ( s )  ترسیم گردید و دریای سرزمینی هر دو جزیره توسط خط میانه ترسیم شده است .» (همان)

5-2 ایران و بحرین

موافقتنامه تحدید حدود فلات قاره بین ایران و بحرین مشتمل بر یک مقدمه و پنج ماده و یک نقشه در تاریخ 27 خرداد ماه 1350‌برابر با 17 ژوئن 1971بین نمایندگان ایران و بحرین در منامه (‌بحرین) به امضاء رسیده است . مطابق این موافقت نامه هرگاه ساختمان زمین‌شناسی نفتی واحد یا یک میدان نفتی واحد یا هر ساختمان زمین‌شناسی واحد یا میدان واحدی از مواد معدنی دیگر از‌یک طرف خط مرزی به طرف دیگر آن امتداد یابد و آن قسمت از این ساختمان یا میدان را که در یک طرف خط مرزی واقع شده‌باشد بتوان کلاً یا جزئاً به وسیله حفاری انحرافی از طرف دیگر خط مرزی مورد بهره‌برداری قرار داد در این صورت:

‌الف - در هیچ یک از دو طرف خط مرزی مشخص در موافقت نامه هیچ چاهی که بخش بهره ده آناز خط مرزی مذکور کمتر از 125 متر فاصله داشته باشد‌حفر نخواهد شد مگر با توافق بین دولت شاهنشاهی ایران و دولت بحرین.

ب - در صورت بروز پیشامد منظور در این ماده هر دو طرف این موافقتنامه حداکثر کوشش

خود را به کار خواهند برد تا نسبت به نحوه هماهنگ ‌ساختن عملیات و یا یک کاسه کردن

آن در طرفین خط مرزی توافق حاصل نمایند.( میرحیدر ،1382)

5-3 ایران و قطر

 

ایران و قطر در سال 1969 موافقت نامه ای جهت تعیین خط مرزی حدفاصل فلات قاره امضا نمودند . یکی از عوامل مهمی که باعث گردید تا قطر به طور جدی موضوع تعیین قلمروهای دریایی خود با ایران را پیگیری نماید .اعلامیه ژانویه 1986 دولت محافظه کار بریتانیا مبنی بر پایان حضور نظامی و سیاسی  این کشور در خلیج  فارس تا سال 1971 بود .به دنبال صدور این اعلامیه ، شیوخ عرب مصمم شدند تا به اختلافات خود با قدرت برتر آینده در خلیج فارس ( یعنی ایران ) خاتمه دهند . از طرفی ایران نمی خواست به گونه ای عمل نماید که منجر به  حضور قدرتهای خارجی در منطقه گردد . اگر چه دو طرف دراستفاده از خط میانه توافق داشتند ، اما مشکلات چندی بروز کرد . اولین مشکل به ترسیم خط مبدا در سواحل دو کشور مربوط می شد .وجود چند جزیره باعث بروز اختلاف در ترسیم خط مبدا گردید . برای پرهیز از اختلاف ، توافق گردید تا خط مبدا بدون دخالت جزایر ، تپه ها و برآمدگیهای جزری تعیین شود . در نتیجه ایران از خواسته خود مبنی بر استفاده از سواحل سه جزیره کیش ، هندورابی و لاوان جهت ترسیم خط مبدا چشم پوشیکرد . این اقدام کاملا سیاسی بود و برمبنای این تفاهم که حاکمیت بلامانع ایران بر این جزایر تایید شده است صورت گرفت مشکل دیگر به بحرین مربوط می شد . در زمانیکه مذاکرات دو طرف جهت تعیین مرز فلات قاره ادامه داشت ایران در پی تجدید حاکمیت بر بحرین بعنوان بخشی از سرزمین اصلی خود در آن سوی خلیج فارس بود از طرفی قطر و بحرین دارای اختلافات ارضی و مرزی بودند بنابراین تصمیم ویژه ای دراین خصوص اتخاذ گردید . طبق توافق طرفین مقرر گردید تا مکان دقیق اتصال مرز در شمال غرب تا زمانیکه مرز دریایی قطر و بحرین مشخص نگردیده نامعلوم باقی مانده .موافقت نامه مرز دریایی ایران و قطر در   20 سپتامبر 1969 امضاء و از تاریخ 20 اردیبهشت1349 به مورد اجرا گذاشته شد . این مرز 131 مایل دریایی طول دارد و از 6 نقطه گردش و اتصال تشکیل شده است . ویژگی خاص این مرز ترسیم آن بر اساس استفاده از خط ژئودزیک می باشد . بر این اساس  فاصله نقاط مرزی نسبت به خط مبدا در سواحل هر دو کشور ایران و قطر یکسان است .

5-4 ایران و عمان

«آنچه امروز تحت عنوان مرز دریایی ایران و عمان از آن یاد می شود ، در حقیقت خط منصفی است از وسط تنگه هرمز می گذرد و مرز دریایی ایران و عمان را در تنگه هرمز و مدخل خلیج فارس افراز می نماید .» (همان) موافقتنامه تحدید حدود فلات قاره بین دولت ایران و دولت سلطنتی عمان مشتمل بر یک مقدمه و پنج ماده و یک نقشه در تاریخ 3 مرداد ماه 1353 برابر 25 ژوئیه 1974 در تهران به امضا رسیده است . ماده 2 این موافقت نامه نیز دقیقا همچون ماده 2 موافقت نامه با بحرین به شرایطی اشاره دارد که امکان کشف منابع قابل برداشت در مرز فلات قاره دو کشور وجود دارد . نکته قابل ذکر دیگر اینست که در تعیین و ترسیم این مرز دریایی همه جزایر ایرانی و عمانی مورد توجه قرار گرفته و خط کرانه ای دو کشور از خط کرانه ای جزایر دو کشور در شمال و جنوب محاسبه شده است .

5-5 ایران و امارات متحده عربی

مرز دریایی ایران و امارات متحده عربی تاکنون تحدید نشده است . مقامات این فدراسیون تلاش کرده اند تعیین مرز دریایی و افراز فلات قاره این فدراسیون را مرتبط به حل مسئله جزایر ایرانی مورد اختلاف نمایند .مرز دریایی ایران و امارات متحده عربی نسبت به سایر مرزها در خلیج فارس از ویژگیهای خاصی برخوردار است . اولین ویژگی آن ، دو قسمت بودن مرز در خلیج فارس  و دریای عمان می باشد . ویژگی دوم عدم یکپارچگی سرزمینی و چند بخش بودن امارات تشکیل دهنده فدراسیون امارات متحده عربی است و بر اساس قانون اساسی موقت هر اقدامی جهت تحدید حدود مرز دریایی و افزار فلات قاره باید به تایید یکایک اعضاء این فدراسیون برسد .ویژگی سوم مرز دریایی ایران و امارات متحده عربی تحدید بخشی از آن در دهه 1350 می باشد

5-6 بررسی موقعیت ویژه و عملکرد دولت عراق 

یکی از دو منطقه ای که در خلیج فارس همچنان با مشکل تحدید حدود مواجه است منتهی الیه غربی آن است ، جایی که در مجاورت سه کشور ایران ، عراق و کویت می باشد . از دلایل بلاتکلیفی این منطقه ، مخالفتهای عراق با هر نوع موافقت نامه ای است . عراق در یک موقعیت کاملا نامناسب نسبت به دو همسایه دیگر خود قرار دارد و حتی این موقعیت از جمله عوامل کشمکش بین ایران و عراق بوده است .« میزان دسترسی عراق به آبهای آزاد بین المللی 18 / 5 کیلومتر است که در مقایسه با سایر کشورهای کرانه ای خلیج فارس بسیار کم و قابل چشم پوشی است .» (همان )

5-7 ایران و کویت

همانگونه که در بالا اشاره شد عراق با انعقاد هر گونه موافقت نامه ای بین ایران و کویت جهت تحدید حدود فلات قاره مخالفت می کند با این حال این مذاکرات در سال 1344 برای تعیین حدود مرز دریایی بین دو کشور در چند مرحله برگزار شد که پیشنهاداتی از 2 طرف مطرح ولی مورد قبول طرفهای مذاکره مقابل قرار نگرفت . موانع عمده در این زمینه را علاوه بر مخالفتهای عراق می توان بشرح ذیل برشمرد :  

1-    اختلافات در خط مبدا طرفین و نقش جزایر درآن که در حال حاضر نیز مورد اختلاف است

  2- فلات قاره منطقه تقسیم شده ( سابقا بیطرف )

 

نتیجه

 

از آنجا که خلیج فارس دارای یک موقعیت ویژه ژئوپلیتیکی و سرشار از انرژی است و با توجه به اینکه تقریبا کل مرز شمالی آن به ایران تعلق دارد ، یعنی بیش از نیمی از خلیج فارس متعلق به کشورمان است . بنابراین به منظور حفظ منافع ملی کشورمان در زمینه منابع انرژی ، موقعیت و قدرت سیاسی ، امنیت و انحصار کشتیرانی یا سایر امکانات و بهره برداری ها از خلیج فارس ضروری به نظر می رسد ، که امر تحدید حدود فلات قاره و تعیین مرزهای دقیق دریایی با جدیت پیگیری شود و قطعیت یابد . چه بسا حل این مشکل بستر لازم جهت همگرایی منطقه ای را در خلیج فارس فراهم آورد و به نظر می رسد در این امر قواعد کنوانسیون 1982 بسیار کاربرد دارد چرا که تحدید حدود مناطق دریایی ایران در حال حاضر مغایرتی با کنوانسیون ندارد و این در حالی است که ایران این کنوانسیون را تصویب نکرده است ، از طرفی قطعا ادامه مذاکرات با عراق به گونه ای که ضمن تامین منافع ملی ، رضایت این کشور نیز جلب شود و نسبت به موافقت نامه های ایران و کویت معترض نشود ، مشکل تحدید حدود با هر دو کشور را حل می نماید .

 

منابع

 

خلیج فارس به عنوان یک راه آبی و دریایی از همان سپیده‌دم تاریخ ارزش فراوانی داشته و به مثابه برخوردگاه تمدن‌های بزرگ خاورباستان پیشینه‌ای چندین هزار ساله دارد «خلیج فارس،با 565میلیارد بشکه نفت خود که معادل 63درصد کل ذخایر نفتی شناخته شده جهان است،7/30 تریلیون مترمکعب گاز طبیعی که برابر 5/28 درصد کل ذخایر شناخته شده گاز دنیاست، بی‌تردید بزرگترین و مهم ترین انبار انرژی جهان محسوب می‌شود. این موفقیت برای دهه‌های طولانی در قرن آینده دوام خواهد داشت... عامل عمده‌ای که نفت و گاز خلیج فارس را برای ایالات متحده، اروپای غربی و ژاپن بسیار حیاتی می‌سازد،دشواری بسیار در جایگزین ساختن نفت و گاز وارداتی منطقه توسط منابع دیگر انرژی مانند زمین، خورشید، دریا و هیدروژن است» (عبدالله خانی،1383: 138).

ماندانا تیشه یار، مجموعه گزارش  کشوری انرژی کویت، انتشارات موسسه مطالعاتی بین المللی انرژی ،1385، ص77

///////

بررسی مرز دریایی ایران و کویت :

 

در سال 1344 مذاکرات دو کشور ایران و کویت برای تعیین حدود مرز دریایی بین دو کشور در چند مرحله برگزار شد که پیشنهاداتی از 2 طرف مطرح ولی مورد قبول طرفهای مذاکره مقابل قرار نگرفت . دور بعدی مذاکرات نیز در سال 1346 و 1347 مانند مذاکرات قبلی به نتیجه نرسید .

موانع عمده در این زمینه را می توان بشرح ذیل برشمرد :

1- اختلافات در خط مبدا طرفین و نقش جزایر درآن که در حال حاضر نیز مورد اختلاف است .

2- فلات قاره منطقه تقسیم شده ( سابقا بیطرف )

3- دخالت رژیم پیشین عراق و عدم توافق این کشور با کویت در خصوص  مرز دریایی .

4- مسئله دیگری که طی سالهای اخیر اهمیت یاقته ، وجود حوزه انرژی آرش ( الدوره ) ( این حوزه توسط کویت کشف شده بعلت ادعای مالکیت ایران و کویت بر این حوزه ، بهره برداری از آن فعلا به تعویق افتاده است . )

با طرح مجدد مسئله حوزه آرش ، نمایندگان دو کشور مذاکرات مربوط به تحدید حدود فلات قاره را که حدود 3 دهه معطل مانده بوده از آذر ماه 1379 شروع کردند که همچنان ادامه دارد

شروع اختلافات از جایی شروع شد که کویت مدعی شد ذخایر گاز منطقه‌ای که ایران برای حفاری انتخاب کرده، با یکی از میاین این کشور به‌نام "الدوره" مشترک است و با تهدید به شکایت از ایران به نهادهای بین‌المللی، ایران را به متوقف کردن ادامه فعالیت‌های خود در این میدان مجبور کرد.

بعد از قبول مشترک بودن این میدان بین دو کشور ایران و کویت، تعیین میزان سهم دو کشور مورد بحث واقع شد. طرف ایرانی معتقد بود که نیمی از میدان آرش متعلق به ایران است، در حالی که طرف کویتی مدعی مالکیت بیش از 50 درصدی از این میدان است.

از سوی دیگر علاوه بر اضافه شدن کشور مدعی عربستان به جمع صاحبان میدان آرش، اختلاف کویت و عربستان بر سر مسیر خط لوله انتقال گاز تولیدی از این میدان گازی نیز از دیگر دلایل عقب افتادن اجرایی شدن این پروژه شد. البته ریاض و کویت در سال 2000 به توافقی دو جانبه در باره مرز آبی میان دو کشور دست یافتند.

با وجود این مذاکرات ایران و کویت برای تعیین خط مرزی از سال 1382 توسط کمیته مشترکی در وزارت امور خارجه و شرکت ملی نفت ایران با مسوولان کویت اغاز شده است و پس از 10 سال همچنان ادامه دارد.

در حالی ایران متهم به اجرای یکطرفه توسعه میدان آرش از سوی مسوولان کویتی شده است که محمود زیرک‌چیان زاده - مدیر عامل شرکت نفت فلات قاره ایران، پیش از این اعلام کرده بود که کشور کویت‌ عملیات توسعه خود را در این میدان آغاز کرده است.

از سوی دیگر با وجود این که در میدان‌های مشترک قانون نوشته‌ای وجود ندارد که طرفین با اجازه یکدیگر کار توسعه را آغاز کنند - مانند پارس جنوبی که قطر برداشت گاز را چند سال زودتر از ایران آغاز کرد - در ابتدای دهه 80 ایران اقدام به حفر چند چاه اکتشافی در این میدان گازی کرده بود، اما با این وجود توسعه آن را تا هنگامی‌ که خط مرزی با کشورهای مشترک در این میدان تعیین شود، به تعویق انداخت.

ضمن این که مدیران نفتی ایران بارها اعلام کرده‌اند که ایران علاقه‌مند است که توسعه میدان مشترک گازی آرش با همکاری دو کشور کویت و عربستان صورت گیرد، چرا که با فعالیت‌های مشترک سه کشور در زمینه‌های اپراتور، سرمایه‌گذاری و مدیریت می‌توان هزینه‌ها را کاهش داد.

در مقابل همکاری ایران در این موضوع، این شرکت نفت کویت (KPC) بود که در سال 1386 اعلام کرد که باید قرارداد امضا شده با عربستان سعودی درخصوص میدان گازی آرش فورا اجرا شود، چراکه کویت به شدت به منابع گازی احتیاج دارد.

تجربه ثابت کرده است که عرب‌ها شریکان قابل اعتمادی در زمینه همکاری در برداشت از میدان مشترک نیستند و بهترین نمونه آن نیز میدان مشترک هنگام است. میدانی که قرار بود توسعه آن به صورت هماهنگ توسط ایران و عمان صورت گیرد، اما زمانی که ایران‌ها مشغول مذاکره با عربها برای توسعه مشترک این میدان بود، این کشور عربی در یک حرکت غافلگیرانه برداشت خود را از این میدان آغاز کرد.

با این شرایط به نظر می‌رسد که توسعه میدان آرش پشت چم و خم‌های مذاکراتی میان سه کشور گیر کرده است. طولانی شدن این مذاکرات و در نتیجه توسعه میدان به طور حتم به نفع هیچ کدام از این کشورها به‌ویژه کویت با توجه به کمبود گاز آن نیست. تعیین مرز آبی و توافق بر سر جزئیات مربوط به تولید گاز موضوع چندان غیر قابل حلی نیست که کویتی‌ها توسعه میدان را معطل آن کرده‌اند

 

///////////

میدان گازی آرش:

 این میدان و مسائل مرزی آن  ا زعمده  دلائل اختلافات ایران و کویت می باشد که علاوه بر دو کشور عربستان  نیز در آن سهم دارد. این میدان که در میان کشورهای عربی به الدوره معروف می باشد، در نزدیکی میدان نفتی خجفی در منطقه بی طرف کویت و عربستان قرار دارد میدانی که طبق  گزارش شرت آرا مکو عربستان 35 تا 60 تریلیون فوت مکعب گاز در خود جای داده است.(ماندانا، تیشه یار، 1385،ص77)

///////////

میدان مشترک آرش با ذخیره گاز درجای حدود یک تریلیون فوت مکعب و ذخیره نفت درجای حدود 310 میلیون بشکه در سال 1960 کشف شد. این میدان در جنوب غربی جزیره خارگ و بین مرزهای سه کشور ایران، کویت و عربستان قرار گرفته است.

نخستین مذاکرات ایران و کویت برای تحدید حدود مرز دریایی دو کشور در مهر ماه 1342 انجام شد. در طی دهه 1340 چندین دور مذاکره صورت گرفت اما توافق جامعی به دست نیامد. بعد از دو دهه توقف، مذاکرات دو جانبه، دوباره، از آذرماه 1379 (دسامبر 2000) آغاز شده که همچنان ادامه دارد. خط مبدا و نقش جزایر در قلمروهای دریایی دو کشور از ابتدا یکی از مسایل مهم و تاثیرگذار در ترسیم مرز دریایی ایران و کویت بوده است. اکنون، ادعای مالکیت کویت بر حوزه ایرانی آرش یکی از موضوعات دو جانبه در دور جدید مذاکرات است. از سویی کویت و عربستان سعودی در مورد افراز مرز دریایی در منطقه تقسیم شده (سابقا بی طرف) به توافق رسیده اند، ولی این مرز، آشکارا، از خط میانه خلیج فارس عبور کرده و حاکمیت ایران در قلمرو دریایی اش در شمال خلیج فارس را به چالش کشیده و در نتیجه اعتراض وزارت خارجه کشورمان را در پی داشته است. در این مقاله سعی می شود، ضمن اشاره به مذاکرات گذشته، عوامل موثر کنونی در ترسیم مرز دریایی دو کشور، به طور مبسوط، تجزیه و تحلیل شود[2]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جود منابع مستقر در زیر کف دریا در حد فاصل دو کشور روبرو یا همجوار:

مشکلان تعیین حدود فلات قاره بین دولتهای ساحلی که ربروی هم واقع هستند مربوط به وجود جزائر در خلیج فارس می باشد.

نمایندگان ایران عربستان سعودی , و کویت در 1966 در کپنهاک گرد هم آمدند اما به نتیجه مثبتی دست نیافتند.

بر عکس قراردادهای دو جانبه بین عربی سعودی و بحرین در 22 فوریه 1958 و بین ایران و عربستان در 20 اکتبیر 1968 ( سواحل این دو دولت به فاصله 120 مایل در مقابل هم قرار دارند) فواصل 90 تا 135 مایل عرض , جزائر خارک , العربیان , فارسیان , تحدید حدود را که می بایستی بخوبی عملی گردد پیچیده ساختند. به محض اینکه با تحقیقات معدن یابی در سال 1960 منابع بسیاری کشف شد, در بعضی موارد عوامل جغرافیایی در نظر گرفته نشد و تقسیم از طریق منصفانه صورت گرفت, برغم مشکلات جزائر تنب بزرگ و کوچک توافقهای ایران و کویت در ژانویه 1968 و ابوظبی و قطر در 1969 در این زمینه موفق به تحدید حدود گردیده است.(عباس تدینی،1377، 5)

 

 

 

متابع و ماخذ:

- عبدالله‌خانی، علی(1383)، کتاب امنیت بین الملل1 : فرصت‌ها، تهدیدات و چالش‌های فراروی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، تهران: مؤسسه فرهنگی و مطالعات و تحقیقات بین الملل ابرار ‏معاصر تهران، چاپ اول.

- عبدالله‌خانی، علی(1384)، کتاب امنیت بین الملل(3): فرصت‌ها، تهدیدات و چالش‌های فراروی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، تهران: مؤسسه فرهنگی و مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر تهران، چاپ اول.

میرحیدر دره,عسگری سهراب؛ ژئوپلیتیک قلمروهای دریایی ایران در خلیج فارس با تاکید بر لزوم فلات قاره و منطقه انحصاری اقتصادی ایران و کشورهای عراق، کویت و امارات متحده عربی   ؛ پژوهشهای جغرافیایی زمستان 1383; 36(50):161-176.

یشگاهی فرد ، زهرا ( 1384 ) ، مقدمه ای بر جغرافیای سیاسی دریاها ، تهران ، چاپ اول ، انتشارات دانشگاه تهران .

 

عباس تدینی: بررسی مشکلات حقوقی حاصل از استخراج نفت در دریاها؛ منبع دیدگاه های حقوقی ، بهار 1377 - شماره 9

 

//////////////////////////////

نخستین  حرکتها جهت ترسیم مرزهای ایران و کویت تحت تاثیر  کشف حوزه  نفتی در خلیج فارس و به تبع آن اهمیت یافتن  میادین انرژی در این اتفاق افتاد. در سال 1330/1951 اولین حوزه نفتی در عربستان کشف شد و پس ازکشف این حوزه ، عملیات اکتشاف و استخراج نفت  در این دریابه شدت افزایش یافت.(ممتاز، 1369 ص569)

بدنبال  کشف حوزه های نفتی  در خلیج فارس ، دولت ایران نیز برای بهره برداری از منابع دیایی با شرکتهای خارجی وارد مذاکره شد. یکی از این قراردادها با شرکت آمریکایی به نام " پان امریکن" برای  فعالیت در بخش های شمالی خلیج و در آبهای ایران منعقد شد که  بدنبال فعالیت این شرکت در نواحی شمالی خلیج فارس ، اولین اعتراض دولت کویت را در پی داشت. دولت کویت  با اعتراض به این امرمدعی شد که فعالیت نفتی ایران بخشهایی از مناطق دریایی این کشور را در بر می گیرد. هر چند این ادعا را مقامات ایرانی مردود اعلام کردندف ولی مقدمه ای شد تا دو کشور به طور جدی، مذا کرات خود را تعیین مرزهای دریای دو کشور آغاز نمایند(سهراب عسکری،همان، ص39)

 اولین اقدام دراین مورد در مهر ماه 1342/اکتبر 1963 طی ملاقات نفت ایران و کویت در ژنو صورت گرفت که طی آن مقرر شد مسائل اساسی در ترسیم مرز دریایی دو کشور مطالعه و بررسی شود. متعاقب گفتگوها و مذاکرات پیشین، در 19 خردادماه 1344/9 ژوئن 1965 طرح مقدماتی مربوط به  فلات قاره ایران و کویت به امضای وزیر امور خارجه  وقت کویت  و کاردار سفارت ایران د این کشور رسید(عسگری،1381، 161)

امضای این توافق چندید دور مذاکره دو جانبه دیگر را تا پایان دهه 1340/1960 را به دنبال داشت ولی به توافق همه جانبه و ترسیم مرز دریایی دو کشور منتهی نشد. به نظر می رسد که مسائلی  نقش  جزایر و ارتفاعات جزری در تعیین خط مبدأ دو طرف ،تحدید حدود منطقه بی طرف و مسائل سیاسی و دخالت رژیم سابق عراق در امور عراق در افراز مرز دریایی دو کشور در آن سالها تاثیر گذار بودند. با این همه ، موافقتنامه نهایی مرز دریایی دو کشور در سال 1349 بین طرفین به نتیجه رسید ولی به انجام  نرسید.این وضعیت  در طی دهه های 1350 و 1360 نیز همچنان بدون  هیچ گونه مذاکره ای  ادامه یافت . اما در اواسط ده 1370 تحرک نه چندان مهمی در این زمینه شروع شدو در پی مذاکرات کویت و عربستان سعودی برای ترسیم مرز دریایی در منطقه تقسیم شده(سابقا بی طرف) اعلام شد که ایران و کویت نیز مذاکرات خود را در این زمینه شروع کردنداما وزیر نفت کشورمان ، غلامرضا آقازاده، در بهمن 1374 اعلام کرد که مذاکرات ایران و کویت تا زمان به نتیجه رسیدن مذاکرات کویت و عربستان به تاخیر افتاده است( روزنامه سلام؛ بهمن 1374)

این تاخیر طولانی شد و حتی پس از به نتیجه رسیدن مذاکرات کویت و عربستان سعودی و تعیین مرز دریایی دو کشورآغاز نشد. عملیات اکتشافی ایران در حوزه نفتی- گازی آرش در اوایل1379 سبب شد تا مقامات کویتی خواستار  پیگیری تحدید حدود مرز دریایی دو کشور باشند. در 23 اردیبهشت 1379/  13 مه 2000 دولت کویت به عملیات اکتشافی ایران در حوزه ارش اعتراض کرد و دولت ایران به رغم  ایرانی بودن این حوزه ، با حسن نیت، عملیات را متوقف کرد تا مذاکرات مربوط به مرز دریایی  دو کشور آغاز گردد. دور جدید مذا کرات از آذر 1379 تا کنون انجام شده ولی توافقی حاصل نشده ولی مذاکرات همچنان ادامه دارد.

دلایل عدم تعیین مرز دریایی ایران و کویت

 به نظر می رسد در این ارتباط مسائل کلی چون فضای سیاسی منطقه و مسائل اقتصادای، طی دهه های گذشته، به عدم افرازمرزدریای ایران وکویت تاثیر گذار بوده است. ولی وجود موارد کاملا فنی دراین بین نقش بسیارمهمی داشته اند. اکنون، مرزدریایی ایران با کویت جایگاه مهم و ویژه  درمنافع ملی کشورمان یافته است

 

مهترین دلائل عدم  تعیین مرز دریایی دو کشور:

مهترین دلائل عدم  تعیین مرز دریایی دو کشور به شرح ذیل می باشد:

خط مبدأ دو کشور از زابتدا بخشی از مذاکرات  طرفین را تشکیل می داده است. در طول دهه 1340 که گفتگوهای زیادی بین دو کشور انجام شد، دو طرف بر نقش  جزایر در ترسیم خط مبدأ تاکید داشتند. نقش  جزایر در تعیین خط مبدآ، آشکارا  در 18 اکتبر 1965 از سوی طرف کویتی مطرح شده بود. درآن زمان کویت خواستار استفاده  از تمام  جزایر دو طرف از جمله خارک و فیلکه به عنوان خط مبدأ بود( عسکری1381، ص 161)

 از سویی ایران همواره به اثر صد در صد جزیره خارک به عنوان بخشی از خط مبدأ کشورمان، در تحدید مرز دریایی دو کشور هم در فلات قاره وهم منطقه بی طرف تاکید داشه است، که این مسئله درمذاکرات

آذر1247/ دسامبر 1968 کویت از پذیرش اصولی که درمذاکرات 1346 توافق شد خودداری کرد و تنها به تاثیر کامل و صد در صد جزیره خارک در منطقه  احتصاصی  فلات قاره کویت رضایت داد( همان، 166)

در گزارشی که شرکت  ملی نفت ایران به عنوان  وزیر امور خارجه وقت در 25 فروردین 1354 ارسال کرد، تصریح شده است که اصول مورد توافق مذاکرات 1968 ژنو پذیرش اثر صد در صد جزیره خارک و « فشت المواء» در طرف ایران و جزایر فلیکه و ارتفاعات جزری راس الیاحی  در طرف کویت بود. این موضوع در نامه ای  که وزیر امور خارجه وقت ایران به عنوان وزیر امور خارجه وقت کویت در تاریخ هشتم بهمن 1347/28 ژانویه 1969 ارسال نمود نیز آمده است(همان، 165). در ادامه این گزارش آمده  است  که مذاکرات تحدید حدود فلات قاره ایران و کویت دوباره  در آذر1347/ دسامبر 1868 ادامه یافت. در این مذاکرات هیئت  با خخودداری از پذیرش اصول توافق شده در مذاکرات 1346 تنها به تاثیر کامل و صد در صد جزیره خارک در منطقه اختصاصی  فلات قاره  کویت رضایت داد. در مذاکرات سال 2349 که آخرین دور از مذاکرات دهه1340 بود طرح موافقتنامه  ای بین طرفین به نتیجه رسید و لیکن به انجام نرسید. در این توافقنامه  تصریح شده بود  که در تحدید حدود فلات  قاره ایران و کویت همان توافق دی ماه 1346، یعنی اثر صد درصد جزیره خارک و ارتفاعات جزری  راس فشت المواء در قسمت ایران و اثر صد در صد جزایر فیلکه و ارتفاعات جزری راس الیاحی در قسمت کویت ملاک ترسیم خط مرزی فلات قاره قرار گیرد؛ مشروط بر اینکه  اثر صد در صد جزیره خارک همه جا،از جمله در تمام مناطق  بی طرف نیز اعمال گردد

0روابط بین اللملل وزارت نفت، دی ماه 1376) این موافقتنامه به نتیجه نرسید و مذاکرات دو جانبه بدون  نتیجه رها شد.

پس از تصویب قانون مناطق دریای ایران در سال 1372 ابتدا ایالات متحده امریکا به این قانون اعتراض کرد. اعتراض ایالات متحده در تاریخ 11ژانویه محرکی شد تا کشورهای عربی حوزه خلیج فارس خود را با مواضع ایالات متحده امریکا هماهنگ نمایند. در نتیجه برخی از انها هم به قانون  مناطق دریای ایران اعتراض کردند . کویت نیز یکی از کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس بود که در 29 اوت 1996 اعتراض خود را اعلام نمود. نماینده دائم  کویت در سازمان ملل متحد بدون اشاره به ماده یا موادی از قانون مناطق  دریایی ایران که مغایر اصول  مصوب کنوانسیون 1982 حقوق بین الملل دریاهای سازمان ملل متحد باشد، خواستار انطباق این قانون با اصول کنوانسیون شده است. حال آنکه ماده یا مواد اعترذاضی این کشورباید، به روشنی، اعلام می شد و اگر این کشور نسبت به خط مبدا جمهوری اسلامی ایران اعتراض داشت باید به این مسئله پرداخته می شد. در تمام مذاکرات دو جانبه همواره بر نقش جزیره خارک و بر امدگیهای جزری رأس فشت المواء به عنوان  بخشی از خط  مبدآ ایران تاکید شده است  وبه اینکه این مسئله به هیچ روی قابل مصالحه نیست.

حوزه انرژی آرش:

 این میدان انرژی که در ایران به آرش معروف است و کویتیها از ان به نام الدوره یاد می کنند به نظر می رسد یک میدان نفتی گازی است. ذخایر گازی این میدان 13 تریلیون فوت مکعب بر آورد می شود(ایرنا، تیر 1379)

علاوه بر آن، این میدان در حدود 5 میلیارد بشکه ذخیره نفت را در دل خود جای داده است. میدان ارش در مذاکرات دو جانبه  دهه های اخیر نقش داشته است.

 با ادعای مالکیت ایران و کویت بر این حوزه بهره برداری از آن تاکنون به تعویق افتاده است. پس از اقدام شرکت نفت فلات قاره کشورمان جهت انجام عملیات اکتشافی در اوایل سال 1379 در حوزه  آرش و در پی آن ، اعتراض  کویت به این اقدام آ ایران عملیات یاد شده را متوقف کرد تا دو کشور با گفتگو  مسائل مربوط به مرز دریای را حل و فصل نمایند. در تیر 1379 بیژن زنگنه وزیر نفت  وقت ایران اعلام کرد که چاه نفت برون ساحلی آرش  در مالکیت ایران است؛ ولی مقامات کویتی  قائل به مشترک بودن  این حوزه بین ایران و کویت می باشند( ایرنا، تیر 1379)

 در همان زمان، مقامات دو کشور اعلام کردند که هیچ گونه اختلافی بین ایران و کویت در این زمینه  وجودندارد و در جریان دیدار رشیخ سعود ناصر الصباح، وزیر نفت کویت، از ایران در پنجم مرداد 1379، وزیران نفت ایران و کویت وجود هر گون اختلاف در باب تعین مرز دریایی دو کشور را رد کردند.( ایرنا 1379)

بعد از این جریان دولت کویت در یک اقدام غیر قانونی و یکجانبه  بهره برداری از این میدان را آغاز کرد و در رسانه های منطقه ای  اعلام کردند که ایران بصورت یکجانبه  از حوزه آرش سلب مالکین کرده است و این حوزه را متعلق به کویت  اعلام کردند.  این مطلب در دوروزنامه الحیات و الرای العام به نقل از وزیر امور خارجه کویت منتشر شده بود( روزنامه خراسان، دی ماه 1382) ابته چند روز بعد وزیر امور خارجه کویت انتساب این مطلب به خود را رد کرد. البته این اقدام تبلیغاتی کویت مقدمه ای برای مشروع جلوه دادن مذاکرات این کشور با عربستان در مورد حوزه ارش بود. این مطلب در مهر 1382 / اکتبر 2003 توسط معاون وزیر انرژی کویت، عیسی العون، مطرح شد که گفته بود که کویت، با همکاری  عربستان توسعه حوزه گازی مورد ادعای ایران موسوم به آرش را در آینده ای نزدیک آغاز می کند.وی دلیل این اقدام را به نتیجه نرسیدن مذاکرات ایران و کویت اعلام کرده بود.( خبرگزاری فارس، مهر 1382)

 

نتیجه گیری:

 ...........

آنچه مسلم کوشش های دولت کویت در آفریدن جنبه های ابهام آمیز در مسدله تحدید حدود مرز دریایی با ایران  نه تنها به پیشرفت موضوع  کمک نمی کند، بلکه باعث اظهار نظرهای غیر منطقی و مداخله جویانه دیگران می شود. ضمن اینکه  در تامین منافع ملی کویت موثر نخواهد بود. ایران و کویت ربه عنوان  دو کشور حوزه خلیج فارس با علائق مشترک منطقه ای، باید برای رسیدن به غایت تشکیل  نظام سیاسی منطقه ای کوششهای بسیار کنند. وجود زمینه های مشترک البته  همگرایی را سب می شود

 

 

منابع:

روزنامه ایران، 5/8/1382

ایرنا؛ خبر گزاری جمهوری اسلامی ؛ 2/4/ 1379

................................................................13/4/1379

....................................................5/5/ 1379

خبرگزاری فارس، 13/7/1382

عسگری سهراب ژئوپلیتک قلمروهای دریایی ایران در خلیج فارس، رساله دکترای دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران 1381

جمشید ممتاز، تحدید حدود فلات قاره خلیج فارس، سیاست خارجی، 1369، شماره 4

1- تولینزا یومبرتو(1989) تحدید حدود فلات قاره در خلیج فارس و حق عبور از تنگه هرمز

2- چرچیل رابین (1387) حقوق بین الملل دریاها ، تهران ، نشر گنج دانش ، چاپ پنجم

3- میرحیدر (1382) فلات قاره ایران در خلیج فارس چشم انداز ژئوپلیتیک انرژی ، مجله پژوهش های جغرافیایی ، شماره 44

4- ضیایی بیگدلی محمدرضا (1385) حقوق بین الملل عمومی ، تهران ، گنج دانش ، چاپ بیست و هفتم

5- http://ezendehboudi19.blogfa.com/post-177.aspx

/////////

 

 

 

 

 

 

 

حدود جغرافیایی مرز دریایی ایران و کویت و بررسی منابع موجود در محدوده آن

علیرغم مذاکرات گذشته مرز دریایی ایران و کویت هنوز افراز نشده است و این مساله دلایل گوناگونی دارد که در صفحات بعدی به آن پرداخته خواهد شد . اما در صورتی که دو کشور خط مبدأ مورد ادعای همدیگر را بپذیرند ( خط مبدأ ایران از جزیره خارک و ارتفاعات جزری فشت المواء و خط مبدأ کویت از جزیره فیلکه و ارتفاعات جزری راس الیاحی می گذرد) در آن صورت به طور تقریبی نقطه شروع مرز دو کشور از مجاورت خط مرز دریایی کویت و عربستان در منطقه تقسیم شده ( سابقه بیطرف ) بین نقاط 49 41 28 عرض شمالی و 18 41 48 طول شرقی تا 06 56 28 عرض شمالی و 42 26 49 طول شرقی خواهد بود. نقطه انتهایی مرز دریایی ایران و کویت راس مثلثی خواهد بود که فلات قاره عراق را در بر می گیرد. این نقطه محل تلاقی سه خط مرز دریایی بین سه کشور ایران،  عراق ، کویت خواهد بود.

ویژگی مهم مرز دریایی ایران و کویت نامشخص بودن محل دقیق نقطه ثلاثه در راس خلیج فارس می باشد . از آنجائیکه کشور عراق وارد مذاکرات سه جانبه نشده محل دقیق تلاقی سه خط مرزی که در ضمن راس منطقه دریایی مثلثی شکل عراق خواهد بود  مشخص نمی باشد.

 از طرف دیگر  مرز ایران و عربستان در منطقه تقسیم شده تحدید نگردیده و محل تلاقی مرزهای دریائی ایران ، عربستان و کویت مشخص نیست. همانگونه که پیشتر اشاره شد در تاریخ دوم جولای سال 2000 (11 تیر ماه 1379) کویت و عربستان سعودی  بر سر تحدید دریای مجاور منطقه سابقاً بی طرف به توافق رسیدند. این توافقنامه دارای یک مقدمه و 10 ماده می باشد . ماده  یک این قرار داد در خصوص چهار نقطه ، در ادامه آمده است که : از نقطه 4 خط تقسیم دریای مجاور منطقه تقسیم شده در جهت شرقی ادامه خواهد  داشت ( نقشه شماره 12).

با توجه به اینکه نقطه چهار این قرارداد مرزی با مختصات 06 56 28 عرض جغرافیایی و 26 49 42 طول جغرافیایی از خط میانه خلیج فارس عبور کرده و توافق 1965 ایران و انگلیس را نقض نموده و وارد منطقه دریایی ایران شده است،د و از طرفی ماده یک این قرارداد انتهای مرز پیش گفته را مشخص ننموده و احتمال ادامه آنرا به سمت ایران پیش بینی کرده است، در هر گونه مذاکره ، عربستان سعودی و کویت باید نسبت به اصلاح این ماده اقدام نمایند . با توجه به ماده هفت این قرارداد که عربستان سعودی و کویت را به عنوان مذاکره کننده واحد جهت تعیین محدوده شرقی مرز دریایی معرفی کرده است (8) بنابراین امکان تسریع در حل این مشکل فراهم گردیده و دولت کویت می تواند از جانب عربستان سعودی نیز تصمیم بگیرد.

مسأله مرز دریایی ایران و کویت در حال حاضر جنبه حساس انرژی را به خود گرفته است . در اردیبهشت ماه سال 1379 ایران در حوزه نفتی آرش اقدام به انجام عملیات اکتشاف و حفره چاه نمود. عربستان سعودی و کویت در 13 مه 2000 (23 اردیبهشت 1379) به این اقدام ایران اعتراض کردند. دلیل اعتراض عربستان ضمیمه الحاقی به توافقنامه به جولای 2000 است که بر اساس آن کویت و عربستان سعودی توافق کرده اند  منابع موجود در هر دو سوی مرز دریایی مجاور منطقه تقسیم شده به طور مشترک مورد بهره برداری قرار بگیرد و این دو کشور حوزه آرش را شامل این ضمیمه الحاقی می دانند .

 ظاهراً  علت اساسی انجام عملیات حفاری در میدان آرش طبق اظهارت مقامات مسئول در وزارت خارجه و وزارت نفت تحریک مقامات کویتی برای حل مسایل مرز دریایی خود با ایران بود . چرا که طی سالهای قبل از آن علیرغم درخواست مکرر وزارت خارجه کشورمان، طرف کویتی تمایلی برای گفتگو در این باره از خود نشان نداده بود که  پس از انجام حفاری دیپلماسی این کشور فعال شد.

این میدان انرژی را که مقامات و کارشناسان وزارت نفت میدان نفتی آرش می نامند  و کویتی ها از آن به نام «الدوره » یاد می کنند به نظر می رسد که میدان نفتی و گازی است ( نقشه شماره 13).

الدوره را کویت در سال 1976 کشف کرد ذخایر گازی این میدان 13 تریلون فوت مکعب (368 میلیارد متر مکعب ) برآورد  می شود (10). به علت ادعای مالکیت ایران و کویت بر این حوزه، بهره برداری از آن تا کنون به تعویق افتاده است. متعاقب اعتراض کویت ، شرکت نفت فلات قاره کشورمان تا زمان تهایی شدن وضعیت مالکیت این میدان بهره برداری از آن متوقف کرد. طبق گفته مهندس زنگنه وزیر نفت کشورمان، چاه نفت برون ساحلی آرش در مالکیت ایران است. بر اساس اظهارات وی مقامات کویتی قائل به مشترک بودن این حوزه بین ایران و کویت می باشند.(11).

مقامات دو کشور اعلام کرده اند که هیچ گونه اختلافی بین ایران و کویت وجود ندارد  وزیران نفت ایران و کویت در جریان دیدار شیخ سعود ناصرالصباح وزیر نفت کویت از کشورمان در تاریخ پنجم مرداد  ماه 1379، وجود هرگونه اختلاف در خصوص تعیین مرز دریایی دو کشور در خلیج فارس را رد کردند(12).

نکته حائز اهمیت در این خصوص ابهاماتی است که بر اساس توافقنامه  جولای 2000 کویت و عربستان سعودی ایجاد شده است . بر اساس ضمیمه الحاقی این موافقتنامه ، منابع در دو سوی مرز دریایی مجاور منطقه تقسیم شده به طور مشترک مورد بهرهبرداری قرار خواهد گرفت بنابراین ممکن است به علت وجود  حوزه انرژی مورد بحث ( نقشه شماره 13)، هرگونه توافقی میان ایران و کویت متأثر از موضع گیری عربستان سعودی باشد چرا که عربستان سعودی نیز خود را شریک در این منابع می داند.6-3- دلایل عدم افراز فلات قاره و تعیین مرز دریایی ایران و کویت

در طی چهار دهه که از زمان شروع مذاکرات دوجانبه ایران و کویت می گذرد مسائل گوناگونی بر فضای مذاکرات تأثیرگذار بوده است. برخی از مسائل از ابتدای مذاکرات تا کنون وجود داشته اند و برخی دیگر با توجه بعه شرایط  و مسائل منطقه ای  و روابط بین الملل  منطقه ای حیات سیاسی محدودی داشته و سپس ازبین رفته اند .

 در طی حدود  چهار دهه که از زمان استقلال  کویت و مذاکرات ان کشور با کشورمان می گذردف دهه 1340 را می توان اوج مذاکرات دو کشور در مورد مرز دریایی به شمار آورد . با  مذاکرات فشرده و علاقه مندی دو کشور انتظار می رفت مساله تحدید حدود فلات قاره و مرز دریایی به پایان برسد ولی بروز مشکلات مانع از انجام آن شد. اگر چه مذاکرات با شروع خوبی همراه بود  ولی پس از مدتی مشکلات نمایان شدند. مسأله اول به خط مبداء دو کشور مربوط می شد که توافق نهایی در مورد آن به به دست نیامده بود .  ایران در تاریخ 22 فروردین ماه 1338 ( آوریل 1959) در بازنگری قانون تعیین حدود آبهای ساحلی و منطقه نظارت مصوب تیرماه 1313، عرض دریای ساحل ( سرزمینی ) را از خط  مبدأ به طول 12 مایل دریای تعیین کرد ( ماده سوم). در حالیکه با توجه به پیمان 1899 شیخ مبارک حاکم کویت بریتانیا، این امارت تمام امور مربوط به سیاست خارجی خود را در قبال تحت الحمایگی انگلستان برعهده این کشور گذارد و بر همین اساس آبهای ساحلی آن مطابق قوانین بریتانیا 3 مایل درایی مشخص گردید (13) . بنابراین اولین مشکل به محدوده آبهای ساحلی و خط مبدأ دو کشور مربوط می شد. ایران تأکید داشت جزیر ه خارک، پایانه عمده نفت ایران که 23 مایل از سرزمین اصلی فاصله دارد به عنوان خط مبدأ پذیرفته شود. کویت در ابتدا از پذیرش این درخواست ایران خودداری  می کرد ولی در نهایت آنرا پذیرفت مشروط بر آنکه ایران هم جزیره فیلکه را به عنوان خط مبدأ کویت بپذیرد. این مسأله از ابتدا تا کنون بر مذاکرات دوجانبه تأثیر گذار بوده است.

مشکل دیگری که در دهه 1340 مذاکرات را از رسیدن به یک نتیجه نهایی دور کرد اعتراض عراق بود. در دی ماه 1346 ایران و کویت بیانیه مشترکی  صادر کردند که در آن به برخی توافقات اولیه حاصل شده در خصوص تحدید حدود فلات قاره دو کشور اشاره شد بود. عراق با صدور  اطلاعیه ای  ضمن اعتراض به مذاکرات ایران و کویت مدعی می گردید که منافع این کشور در مذاکرات مذکور لحاظ نگردیده بنابراین عراق حاکمیت کامل خود را بر مناطق این کشور در مذاکرات مذکور لحاظ نگردیده  بنابراین عراق حاکمیت کامل خود را بر مناطق دریایی این کشور و فضای بالای آن ، حفظ خواهد کرد. جنبه دیگر قضیه مذکور به عدم توافق نهایی ایران و عراق در شط العرب باز می گشت که در جریان کلی مذاکرات تأثیرگذار بود .

مسأله دیگر ، مرز دریایی منطقه بی طرف می باشد . ایران درمذاکرات دهه 1340 خواستار مذاکره توامان در مورد فلات قاره کویت و منطقه بی طرف بود  تا در آینده دو کشور از این جهت مشکلی نداشته باشند. کویت ضمن رد درخواست  ایران اعلام کرد که دولت این کشور مسئول تعیین ادعاهای یک دولت ثالث ( عربستان سعودی ) در خصوص فلات قاره آن کشور نمی لاشد و مذاکرات فقط در رابطه با تعریف خط مقسم فلات قاره ایران و کویت خواهد بود. (14).

 علیرغم اینکه در دهه چهل روابط ایران و کویت  از سطح خوبی برخوردار بود  و لیکن دو کشور نتوانستند به توافق همه جانبه دست یایند.

در دهه 1350 تحولات چندی در خاورمیانه و منطقه خلیج فارس به وقوع پیوست که در روابط بین کشورهای  منطقه تأثیر گذار بود.

پس از خروج بریتانیا  از خلیج فارس در سال 1971 ایران تلاش هایی را جهت حفظ امنیت منطقه با تکیه بر قدرت نظامی  و سیاسی خود شروع کرد. هجوم شعارگونه اعراب در قالب ناسیونالیسم عربی باعث موضع گیری ایران و سردی روابط کشورمان با اعراب گردید. مقامات ایرانی در صدد  پاسخ برآمدند . به همین جهت وقتی  که در دی ماه 1354 وزرای اطلاعات 7 کشور عربی حوزه خلیج فارس ( عراق ، کویت ، عربستان سعودی ، عمان، قطر ، بحرین و امارات متحده عربی ) طی اجتماع خود در ابوظبی اعلام داشتند که در نظر دارند خبرگزاری واحدی با عنوان « خلیج عربی» تأسیس  کنند ، ابوظبی اعلام داشتند که در نظر دارند خبرگزاری واحدی با عنوان « خلیج عربی » تاسیس کنند ، دولت ایران با فراخواندن  ناگهانی  سفرای خود از 7 کشور مذکور واکنش شدیدی  نشان داد. وزیر خارجه ایران ضمن اعتراض شدید به تغییر نام خلیج فارس به خلیج عربی، به کشورهای  مزبور اخطار کرد چنانچه در این تصمیم خود تجدید  نظر نکنند باید منتظر اقدامات متقابل ایران و تجدید نظر دولت ایران در سیاست دوستانه ای که تاکنون با این کشورها داشته است باشند. (15).

علاوه بر مورد پیش گفته دولت کویت به دفعات از ادعای سرزمینی عراق نسبت به بخشی از کشورمان ، ( استان خوزستان ) حمایت های تبلیغاتی کرد. کویتی ها دنباله رو عراق در ادعای واهی این کشور در خصوص  خوزستان بودند و تلاش می کردند مردم این منطقه را به شورش وادارند.

 در همین رابطه مجله  کویتی « الطلیعه » با درج مقاله ای  با عنوان « نبرد باید به داخل ایران انتقال یابد » عملاً در راستای اهداف عراق قلمفرسایی کرد. مطالب مندرج در این مقاله کاملاً تحریک آمیز و دخالت آشکار  در امور داخلی ایران بود. در بخشی از این مقاله آمده بود:

عربستان ( منظور خوزستان ) سرزمینی است عربی که مردمان آن مورد شکنجه قرار می گیرند و  ذلت و و گرسنگی و بی سوادی به سر می برند . چنبش انقلابی اعرابی که تحت اشغال ایران به سر می برند  موجب نگرانی مقام های ایرانی شده است. عربستان [ خوزستان ] نه تنها کلید ایران به خلیج [ فارس ] و راه ایران به اقیانوس هند و آرام و کرانه های آسیا و آفریقاست بلکه مکنبع اساسی ثروتهای شاه ایران به شمار می رود  در ادامه ، این مقاله ضمن دعوت از ملت ( منظور اعراب ) برای شناخت نقاط ضعف دشمن  راهکارهای هم ارائه کرده بود : از لحاظ استراتژیک لازم است که نبرد به داخل امپراتوری ایران نه فقط به اهواز بلکه به تهران نیز منتقل گردد. میلیونها عرب که در بدترین وضعی در ایران زندگی می کنند  دست به اسلحه برده اند تا سرزمین خود را از یوغ اشغالگران نجات دهند و حقوق از دست رفته خود را دوباره به دست آورند. علاوه بر جراید این مساله به مجلس کویت هم کشیده شد و در آن چند تن از نمایندگان مجلس کویت ضمن بیان مطالب و طرفداری ساختگی از اعراب خوزستان به دخالت آشکار در امور ایران پرداختند (16).

مساله مهم دیگری که کویت همگام با عراق و برخی دولتهای دیگر عرب بهخ موصع گیری علیه ایران اقدام کردند در خصوص جزایر سه گانه ایرانی  تنب بزرگ و کوچک و ابوموسی بود. پس از اعاده حاکمیت ایران به جزایر سه گانه، عراق با همکاری کشورهای الجزایر ، لیبی و یمن جنوبی مشترکاً شکایتی علیه ایران به شورای امنیت ارائه کرد . شورای امنیت تشکیل جلسه داد و یکی  از سخنرانان نماینده کویت بود که به عملکرد  ایران در قبال جزایر سه گانه اعتراض و آنرا اشغال نظامی توصیف کرده، خواستار خروج نیروهای ایرانی از این جزایر شد (17). کویت همچنین عضو 15 کشور عربی بود  که در 17 ژوئیه 1972 خواستار  بررسی مجدد مساله جزایر سه گانه از سوی شورای امنیت سازمان ملل شدند.

حکومت کویت در دهه 1350 ( 1970 ) سعی در همراهی با کشورهای به ظاهر مترقی عربی به ویژه عراق داشت. در حالیکه سیاست کلی این کشورها متمایل به چپ بود و از ایده های  سوسیالیستی طرفداری می کردند  و با سیاست های  داخلی و خارجی شاه ایران مخالفت کرده و خواستار بیگانه کردن در خلیج فارس بودند . پر واضح است که در چنین شرایطی امکان گفتگوی سیاسی در خصوص  افراز فلات قاره بین ایران و کویت فراهم نبود . حتی پس از فروکش کردن مسائل سیاسی بین عراق و ایران و امضاء معاهده الجزایر ، تحرکی در خصوص  مرز دریایی ایران و کویت پدید نیامد و دهه 50 سپری شد .

 اواخر دهه 1350 انقلاب اسلامی ایران به وقوع پیوست. پیروزی انقلاب تأثیر قابل توجهی در جامعه کویت گذارد. شیعیان و ایرانیان مقیم کویت به تکاپو افتادند و جمایت خود را از انقلاب ایران اعلام کردند . این مساله حکحومت امیری این کشور را به شدت تهدید می کرد و بر همین اساس حکومت این کشور محدودیت هایی را برای جامعه شیعیان به وجود  آورد . جامعه شیعیان کویت یک عرصه سازمان یافته قابل نفوذ بود.  انقلاب به خاطر تصمیم گیریهای سیاسی پیشین حاکم کویت به صورت یک موضوع سازمان یافته داخلی در این کشور در آمد (18). مقابله با جامعه شیعیان و ایرانیان مقیم کویت در سالهای بعد روابط دوجانبه را بیشتر تحت الشاع قرار داد و باعث سردی آن گردید.

حادثه انقلاب  ایران با حمله گسترده عراق به ایران در شهریور 1359 گره خورد و تاریخ خونینی شکل گرفت. کویت در طول جنگ هشت ساله به طرق مختلف از عراق حمایت کرد . حمایت های دولت کویت از عراق را در ضمن جنگ تحمیلی می توان به سه دسته :

 1- تبلیغاتی – سیاسی و دیپلماتیک

2- نظامی

3- اقتصادی تقسیم کرد.

مقامات کویتی در ابتدای شروع جنگ تلاش کردند تا خود را بی طرف جلوه دهند ولی پس از کسب پیروزیهای ایران در جبهه های جنگ مواضع این کشور به نفع عراق تغییر کرد مقامات کویتی به کرات در مصاحبه ها و گفتگوهای خود حمایت از عراق ، یک کشور عر ب را در مقابل یک قدرت اشغالگر غیر عرب ( ایران ) اعلام کردند. شیخ صباح الاحمد الجابر الصباح معاون نخست وزیر و وزیر امورخارجه و اطلاعات کویت در تاریخ 19 تیرماه 1363 در  مصاحبه با بی بی سی گفت: ما نمی توانیم اشغال یک کشور  عربی را بپذیریم و وظیفه خود می دانیم که در کنار  آن کشور بایستیم (19). مقامات و رسانه های کویتی پس از تصویب قطعنامه آتنش بس 598 از سوی شورای امنیت سازمان ملل متحد و تأخیر ایران در پذیریش  آن، تلاش های  زیادی جهت مقصر جلوه دادن ایران در تداوم جنگ شروهع نمودند  و مطالب  گوناگونی در این خصوص بیان کردند . علاوه بر  آن با تشکیل گروههای  سیاسی و اعزام آنها به کشورهای  عرب منطقه سعی در ایجاد جبهه مشترک سیاسی- دفاعی علیه ایران کردند(20).

در بخش نظامی و لجستیک د دولت کویت علاوه بر اختصتص بندر « شیعیبیه » جهت ترخیص و ارسال تجهیزات نظامی به عراق از ساعت 24 تا 4 بامداد ، بخشی از تجهیزات و مهمات ارتش خود را هم به عراق ارسال کرد. (21). به کمک های اقتصادی کویت در فصل هشتم « نتیجه گیری » اشاره شده است.

 بنابراین در چنین فضای سیاسی حاکم بر روابط ایران و کویت امکان هیچگونه تفاهمی در خصوص  تحدید حدود فلات قاره دو کشور وجود نداشت. چه اینکه جنگ ایران و عراق منطقه را متشنج کرده بود و دستیابی دو طرف به نتیجه قابل قبول بسیار بعید به نظر می رسید. مساله دیگری که باعث گردید در دهه 1360 رابطه ایران و کویت به سردی بیشتر بگراید، دعوت این کشور از ایالات متحده آمریکا جهت حمایت از کشتیهای نفتی کویت در خلیج فارس پس از شعله ورتر شدن جنگ و حمله به نفتکش ها و تأسیسات و پایانه های  نفتی  بود. این اقدام کویت مخالفت آشکار با موضع همیشگی ایران در خصوص  عدم حضور  قدرتهای بیگانه در خلیج فارس  بود.

دولت آمریکا به درخواست کویت پاسخ مثبت داد. بدین ترتیب 11 نفتکش کویت پرچمهای آمریکایی برافراشتند و تحت محافظت ناوهای جنگی آمریکا درآمدند. چند ماه بعتد کشتی های جنگی آمریکا رسماً به پاسداری در آبهای خلیج فارس پرداختند .

علاوه بر  آن کشتی های جنگی  انگلیسی، فرانسوی  و واحدهای دریایی آنان، همراه با ناوهای ایتالیایی، بلژیکی  و هلندی هم وارد خلیج فارس شدند.(22).

دهه 1360 را باید دهه پرتنش در روابط  ایرانو کویت دانست که امکان هیچ گونه گفتگویی در خصوص اختلافات دو کشور در خلیج فارس را فراهم نمی کرد.

فروکش کردن جنگ ایران و عراق چشم انداز امیدوار کننده ای در روابط ایران با کشورهای حوزه خلیج فارس فراهم کرده بود. خوشبینی و امیدواری به آرامش منطقهف خلیج فارس دیری نپائید و با حمله عراق به کویت در دوم اوت 1990 و ورود نیروهای نظامی ائتلاف غرب به رهبری  امریکا ، فضای سیاسی منطقه متشنج کردید . جنگ دوم خلیج فارس در ژانویه 1991 وارد مرحله تازه ای شد که به اخراج نظامیان عراقی از کویت منجر گردید.

 ایران حمله عراق  به کویت و اشغال این کشور را محکوم کرد و خواستار  خروج سریع نیروهای عراقی گردید . متعاقب این حمله عده ای از شهروندان کویتنی وارد کشورمان شدند با آنها برخورد خوبی صورت گرفت. پس از اخراج عراق از کویت، وزارت نفت کشورمان امادگی  خود را جهت خاموش کردن چاههای شعله ور نفت وارد این کشور اعلام ودر پی آن 50 کارشناس  نفتی ایران برای اطفای حریق چاههای نفت وارد کویت شدند (23). اتخاذ این سیاست ها توسط کشورمان باعث شد تا مقامات کویتی ندامت و پشیمانی خود را از کمک های  خود به عراق در طول هشت سال جنگ اعلام نمایند.

  در دهه 1370 روابط دو کشور نسبت به دهه گذشته نسبتاً توسعه یافت اما به پیشرفتی در زمینه تحدید حدود مرز دریایی منتهی نشد.

به عنوان مساله نه چندان مشهود ولی در عین حال مهم که طی سالهای  گذشته باعث هدم دستیابی ایران وکویت به توافق جامع در خصوص مرز دریایی شده است، باید به سیاست های رژیم عراق در قبال کویت اشاره کرد. مقامات کویتی به علت ترس از حمله عراق و به علت هراس از دسیسه های گوناگون مقامات این کشور همیشه تلاش کرده اند سیاست مدارا و مماشات را در قبال همسایه شمالی خود در پیش بگیرند. بررسی رفتارهای سیاسی عراق در قبال کویت طی سالهای گذشته کاملاً موید این مساله است که عراقی ها به علت گرفتار شدن در دام موقعیت  جغرافیایی نه چندان مطلوب خود ، همواره کویت و یا بخشی از سرزمین آنرا جهت دستیابی  بیشتر به خلیج فارس مدنظر داشته اند. همچنانکه نسبت به بخشی از سرزمین ایران چشم طمع داشتند.

از زمان استقلال  عراق در سال 1921 تا سال 1961 که کویت مستقل گردید، مقامات عراقی با توسل به انواع روشها از جمله خودداری از حل و فصل مسائل مرزی و اختلافات مالی ، تقاضای اجاره یا کنترل جزایر وربه و بوبیان ، با طرح مساله عدم دسترسی بهینه به خلیج فارس ، سعی در عملی کردن خواست قلبی خود مبنی بر الحاق تمام سرزمین کویت و یا حداقل بخشی از آنرا داشته اند.

در سال 1961 با اعلام استقلال کویت ، حکومت ژنرال قاسم ادعای مالکیت عراق نسبت به کویت را دوباره مطرح کرد. وی در تاریخ 25 ژوئن همان سال کویت را بخش جدایی ناپذیر عراق اعلام کرد و در پی آن تحرکات نظامی ارتش عراق در مرز این کشور با کویت افزایش یافت . رهبر عراق تصمیم به اشغال کویت گرفته بود .

وی دلیل این اقدام را الحاق کویت به سرزمین مادری یعنی عراق عنوان کرد که توسط استثمارگران انگلیسی از آن جدا شده بود .

نیروهای عراقی تا پشت مرز کویت پیش رفتند ، اما مداخله قدرتهای بزرگ از جمله بریتانیا و همچنین دخالت اتحادیه عرب و شورای امنیت مانع از حمله گسترده عراق گردید. همراهی عراق با نشست 1963 ایران، عربستان و کویت باعث گردید تا مقامات کویتی  نسبت به افزار  فلات قاره خود به ویژه با ایران و عراق خوش بین شوند بر همین اساس ایران و کویت طی دهه 1340 (1960) گفتگو های زیادی  را انجام دادند که همانگونه که پیشتر اشاره گردید به نتیجه قابل قبول منجر نگردید .

 دلیل این امر یا یکی از دلایل مهم  آن که هیچ وقت اعلام نشد نارضایتی عراق از روند موجود در مذاکرات ایران و کویت و امکان دستیابی  به توافق نهایی بود. در سال 1348 (1969) بحران شط العرب ( اروند رود) بین ایران و عراق پدید آمد. دو کشور در آستانه جنگ قرار گرفتند. دولت عراق حردان تکریتی و صالح مهدی عماش ، وزیران دفاع و کشور  را به کویت اعزام داشت و بدون آنکه موافقتنامه ای امضاء شود .

در مذاکرات شفاهی ، کویت موافقت نمود که نیروهای عراقی برای حفاظت بندر ام القصر که دومین بندر مهم عراق و در ساحل خلیج فارس است در آن قسمت از خاک کویت که در اطراف آن بندر است مستقر شوند . به دنبال آن ارتش عراق بیش از حدود 2 کیلومتر وارد خاک کویت گردید.

مخالفت کویت با این اقدام ثمری نداشت و نیروهای نظامی وارد کویت شدند. وزیر دفاع وقت کویت در آن سالها اعلام کرده بود که نیروهای عراقی بدون هیچ موافقتی وحتی زمانیکه مذاکرات دو طرف در جریان بود وارد کویت شده بودند(24).

همسویی حکام کویتی با سیاست های رژیم بغداد باعث تأثیر سوء در روابط ایران و کویت گردید. و در نتیجه در طی سالهای  جنگ هیچگونه امکانی در خصوص تحدید حدود فلات قاره دو کشور فراهم نشد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

پی نوشت های فصل ششم

1. Razavi op . cit ., P : 219.

2- برگرفته از گزارش وزارت خارجه به وازرت نفت تحت عنوان : بررسی سوابق مذاکرات تحدید حدود فلات قاره ایران و کویت در دهه 40، بیستم مرداد ماه 1380.

3- جعفری ولدانی، 1371، ص 318.

4- اداره مطبوعات و مدارک وزارت خارجه ، نشریه اخبار و اسناد ، از فروردین تا شهریور 1349، ص 251.

5- روابط بین الملل وزارت نفت، تحدید حدود فلات قاره ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس و دریای خزر، 23 دیماه 1376.

6- روزنامه سلام، چهارم بهمن ماه 1374.

7-Kuwait times , Kuwait , 27 feburary ,2002.

8- Agreement between Saudi Arabia and the state of kuwait concerning the submerged zone adjacent to devided zone, Kuwait ,2 July 2002.

9- باقرپور، کارشناس اداره حقوقی مرزها ، وزارت امورخارجه ، 21 فروردین ماه 1381.

10- خبرگزاری جمهوری اسلامی، سیزدهم تیرماه 1379.

11- خبرگزاری جمهوری اسلامی، دوم تیر ماه 1379.

12- خبرگزاری جمهوری اسلامی ، پنجم مرداد ماه 1379.

13-Razavi, op.cit, P : 28.

14- گزارش وزارت امور خارجه به وازرت نفت، دوم مرداد ماه 1380.

15- جعفری ولدانی ، 12370،% ص 416.

16- همانجا.

17- نگاه کنید به : منوچهر پارسا دوست ، ریشه های تاریخی اختلافات ایران و عراق ، تهران ،شرکت سهامی انتشار، 1370، صص 275-269.

18- جیل کریستال ، نفت و سیاست در خلیج فارس ، ترجمه ناهید سلامی ، شاپور جورکش ، تهران، موسسه مطالعات تاریخی معاصر ایران، بنیاد مستضعفان و جانبازان ، 1378، ص 157.

19- نگاه کنید به : مسعود اسلامی، ریشه یابی مواضع و عملکرد کویت در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، تهران ، نشر همراه، 1369، صص 261-258.

20- همان صص264-262

21- همان ، ص 302.

22 یرگین، 1376، ص 1301.

23- کیهان ، چهارشنبه 25 اردیبهشت 1370.

24- منوچهر پارسا دوست، نقش عراق در شروع جنگ ، تهران ، شرکت سهامی انتشار 13269،  ص 206.

//////////////

 

 

 

 

 

 

 

 



[1] - wan Binker shoek )

[2] - میرحیدر دره,عسگری سهراب؛ ژئوپلیتیک قلمروهای دریایی ایران در خلیج فارس با تاکید بر لزوم فلات قاره و منطقه انحصاری اقتصادی ایران و کشورهای عراق، کویت و امارات متحده عربی   ؛ پژوهشهای جغرافیایی زمستان 1383; 36(50):161-176.

  نظرات ()
مطالب اخیر ترامپ در روز اول ریاست بر ایالات متحده آمریکا چکار می کند؟ ایران به دنبال نمونه ای مدرن از استراتژی آناکوندا برای شکست عربستان سعودی است عوامل و بازیگران دخیل در افزایش بحران در کشمیر آیا ایران با ذخایر نفتی و گازی خود می‌تواند روسیه را به چالش بکشد؟ آینده روابط عربستان و هند چالشهای کنونی و چشم انداز روابط هند و پاکستان علل تشدید تنش ها و آینده روابط هند و پاکستان ۱۳٩٥/٧/۱٤ بسترهای گسترش حضور چین در در افغانستان نقش گذشته و آینده قزاقستان
کلمات کلیدی وبلاگ ایران (۱٦٤) ترکیه (۸٠) سوریه (٧٥) امریکا (٦٤) خاورمیانه (٦٢) عربستان (٥٥) بحران سوریه (٤٧) داعش (٤۳) عراق (٤۱) روسیه (٤٠) سیاست خارجی (۳٥) ژئوپلتیک (٢٩) مقالات جغرافیای سیاسی (٢٩) یمن (٢٥) سیاست خارجی ایران (٢٥) مصر (٢٢) تحولات یمن (۱٩) چین (۱۸) اوباما (۱٧) اردوغان (۱٧) پاکستان (۱٦) سیاست خارجی ترکیه (۱٦) سیاست خارجی عربستان (۱٥) تحولات سوریه (۱٤) افغانستان (۱٤) کردها (۱٤) کردستان عراق (۱٤) ایران عربستان (۱۳) قطر (۱۳) القاعده (۱۳) صادرات گاز (۱۳) تحولات جهان عرب (۱۳) امنیت (۱٢) بیداری اسلامی (۱٢) عربستان سعودی (۱٢) روابط بین الملل (۱٢) توافق هسته ای (۱۱) نفت (۱۱) انرژی (۱۱) رقابت ایران و عربستان (۱۱) دیپلماسی (۱٠) سیاست (۱٠) اتحادیه اروپا (۱٠) حوثی ها (۱٠) عبدالرضا فرجی راد (٩) قدرت نرم (٩) سیاست خارجی امریکا (٩) تحریم (٩) اعراب (٩) روابط ایران ترکیه (٩) چین - امریکا (٩) آسیای مرکزی (۸) جهان عرب (۸) ایران امریکا (۸) تروریسم (۸) ژئوپلیتیک (۸) سلفی گری (۸) اسلام گرایی (۸) جهانی شدن (۸) کردستان (۸) حکومت اقلیم کردستان (۸) سیاست خارجی روسیه (۸) روابط ایران روسیه (٧) جمهوری آذربایجان (٧) گاز (٧) اروپا (٧) لبنان (٧) انتخابات (٧) پرونده هسته ای (٧) بندر چابهار (٧) نظام بین الملل (٦) ایران عراق (٦) بهار عربی (٦) قفقاز جنوبی (٦) انتخابات‌ (٦) استراتژی (٦) آفریقا (٦) اسرائیل (٦) پوتین (٦) آذربایجان (٦) وهابیت (٦) هند (٦) اخوان المسلمین (٦) خلیج فارس (٦) بارزانی (٦) تاریخچه داعش (٦) داعش عراق (٦) داعش سوریه (٦) خاورمیانه اسلامی (٦) گاز ایران (٦) خاورمیانه بزرگ (٥) انتخابات شورا (٥) سیاست خارجی چین (٥) بحران عراق (٥) مقالات ژئوپلیتیک (٥) هیدروپلیتیک آب (٥) روابط روسیه ترکیه (٥) خط لوله صلح (٥) دیپلماسی عمومی (٥) جنگ نرم (٥) بحران آب (٥) انتخابات ایران (٥) حزب الله (٥) حزب الله لبنان (٥) جغرافیای سیاسی (٥) امنیت ملی (٥) ترانزیت (٥) فلسطین (٥) رسانه (٥) جغرافیا (٥) رژیم های بین المللی (٥) تبلیغات انتخابات (٥) ژئوپلتیک ایران (٥) شیعیان یمن (٥) نظم نوین جهانی (٥) شمال آفریقا (٤) مذاکرات هسته ای (٤) نوری مالکی (٤) ژئواستراتژیک (٤) افراط گرایی (٤) کردهای سوریه (٤) سیاست خارجی قطر (٤) ارتش آزاد سوریه (٤) مشاوره انتخاباتی (٤) ایران چین (٤) نظریه های روابط بین الملل (٤) علویان ترکیه (٤) ارمنستان (٤) بحران (٤) اوکراین (٤) اسلام (٤) طالبان (٤) بلوچستان (٤) امارات (٤) اردن (٤) جهان اسلام (٤) انقلاب اسلامی (٤) تحریم های بین المللی (٤) منافع ملی (٤) امارات متحده عربی (٤) مرز (٤) بشار اسد (٤) علویان (٤) هژمونی (٤) حقوق بین الملل (٤) دیپلماسی آبی (٤) نظم جدید جهانی (٤) داعش در عراق (٤) جبهه النصره (٤) ژئوپلتیک گاز (٤) فدرالیزم (۳) چاپ تبلیغات انتخابات (۳) شیوه تبلیغات انتخاباتی (۳) خاورمیانه جدید (۳) ایران سوریه (۳) چین اقتصاد (۳) ساختار یمن (۳) جنگ آب (۳) حوثی های یمن (۳) ژئوپلیتیک آب (۳) مقالات ژئوپلتیک (۳) روابط افغانستان -پاکستان (۳) ژنوم ژئوپلیتیک (۳) روابط ایران و عمان (۳) رودخانه مرزی (۳) روابط ترکیه عراق (۳) سیاست خارجی هند (۳) رقابت های ژئوپلیتیکی و (۳) رقابت نفتی (۳) کریدور شمال جنوب (۳) شورای همکاری خلیج فارس (۳) 11سپتامبر (۳) ژئواستراتژی (۳) حسن البنا (۳) اقتصاد سیاسی (۳) شورای امنیت (۳) قفقاز (۳) انتخابات ریاست جمهوری (۳) قره باغ (۳) ترکمنستان (۳) عمان (۳) دموکراسی (۳) کلینتون (۳) فرهنگ (۳) ظریف (۳) خزر (۳) بریتانیا (۳) یارانه (۳) روابط خارجی (۳) روابط ایران و عربستان (۳) حافظ نیا (۳) انتخابات ترکیه (۳) مدیریت بحران (۳) انقلاب های عربی (۳) استراتژی ایران در عراق (۳) راهبرد ترکیه در سوریه (۳) علویان سوریه (۳) همکاری بین المللی (۳) قطر شبکه الجزیره (۳) انتخابات امریکا (۳) سیاست خارجی پاکستان (۳) هدف مندی یارانه ها (۳) ایران مصر (۳) ایران هراسی (۳) شیعیان عربستان (۳) منطقه آزاد ارس (٢) هارتلند (٢) موقعیت ایران (٢) برخورد تمدنها (٢) مدل مفهومی (٢) اسد (٢) مرزهای ایران (٢) استراتژِی (٢) انر}ى هسته ای (٢) رژزیم حقوقی (٢) عزت اله عزتی (٢) ترورریسم (٢) انقلاب تونس (٢) مقاومت و حزب الله (٢) پیمان کمپ دیوید (٢) انقلاب مصر (٢) خاورمیانه جدید (٢) علی عبدالله صالح (٢) تحولات خاورمیانه (٢) تحولات مصر (٢) موازنه قدرت (٢) تئوری های روابط بین الملل (٢) لبنان و بحران سوریه (٢) ساختار شورای امنیت (٢) مرزهای دریایی ایران (٢) رشد اسلام گرایی (٢) تحدید حدود مرز (٢) ترکیه سوریه (٢) امریکا خاورمیانه (٢) چالش های ترکیه (٢) ایران ترکبه (٢) انقلابات عربی (٢) ترکیه خاورمیانه (٢) روابط با عراق (٢) بازار انرژی (٢) صادرات نفت (٢) سیاست بین الملل (٢) محمد مرسی (٢) عراق جدید (٢) کردستان سوریه (٢) ژئواکونومیک (٢) امنیت منطقه ای (٢) شیعیان عراق (٢) کردهای ترکیه (٢) روابط ایران و ترکیه (٢) مقام معظم رهبری (٢) حماس (٢) سنگاپور (٢) روحانی (٢) تبلیغات انتخاباتی (٢) سازمان ملل (٢) فرانسه (٢) ارتباطات (٢) تنش زدائی (٢) موسویان (٢) قومیت (٢) ناتو (٢) جهان سوم (٢) هویت ملی (٢) اوپک (٢) غرب (٢) آمریکا (٢) لیبی (٢) مازندران (٢) بی بی سی (٢) جمهوری اسلامی ایران (٢) قزاقستان (٢) حق وتو (٢) مذاکره (٢) کویت (٢) آلمان (٢) هویت فرهنگی (٢) تهدید نرم (٢) احمدی نژاد (٢) اسلام سیاسی (٢) قیمت نفت (٢) کنفدراسیون (٢) ایران هسته ای (٢) نفت وگاز (٢) سازه انگاری (٢) منطقه گرایی (٢) تبارشناسی (٢) هانتینگتون (٢) موادمخدر (٢) تحریم اقتصادی (٢) بازدارندگی (٢) واقع گرایی (٢) حزب عدالت و توسعه (٢) رئیس جمهور آمریکا (٢) فدرالیسم (٢) کریمه (٢) پسا تحریم (٢) ملت سازی (٢) روابط ایران امریکا (٢) دریای جنوبی چین (٢) جزایر چین جنوبی (٢) دولت سازی (٢) خط لوله تاپی (٢) پسابرجام (٢) القاعده یمن (٢) جغرافیای سیاسی (٢) کد ژئوپلیتیک (٢) برجام (٢) داعش افغانستان (٢) هیدرو پلیتیک (٢) بحران یمن (٢) جریان های افراطی (٢) گروه سلفی خراسان (٢) گروه خراسان (٢) افغانستان ایران (٢) دولت اسلامی عراق و شام (٢) گروه تکفیری خراسان (٢) منابع گازی (٢) کنکره امریکا (٢) کریدور شمال- جنوب (٢) طرح توسعه شرق (٢) توسعه شرق (٢) یرنامه چهارم توسعه (٢) ترکیه داعش (٢) تبارشناسی تروریسم (٢) ساختار سیاسی عمان (٢) ساختار قومی یمن (٢) شیعیان زیدی (٢) تروریسم سلفی (٢) الگوی امنیتی (٢) سلفی گری وهابی (٢) قدرت ملی (٢) ایران ترکیه سوریه (٢) داود اوغلو (٢) ترکیه وبحران سوریه (٢) ایران اعراب (٢) القاعده آفریقا (٢) گرو های تندرو (٢) کشور عمان (٢) امنیت جمهوری اسلامی ایران (٢) موضوع هسته ای ایران (٢) رقایت امریکا روسیه (٢) رقابت ایران و ترکیه (٢) تاریخ یارانه (٢) سیاست خارجی روسیه (٢) عبدربه منصور هادی (٢) اسلام رادیکال (٢) رادیکالیسم اسلامی در آفریقا (٢) آگهی انتخاباتی (٢) مشاوره تبلیغات انتخابات (٢) جایگاه قطر (٢) چاپ آگهی انتخاباتی (٢) چاپ تراکت انتخابات (٢) ترورریسم سوری (٢) تجزیه سوریه (٢) تحریم سیاسی (٢) اقتصاد امارات (٢) امنیت سیاسی (۱) جوک قومیتی (۱) روابط جهانی (۱) توافق ایران و 1+5 (۱) عمق استراتژیک (۱) عمق استراتژیک ایران (۱) روسیه سوریه (۱) تحریم های بین النللی (۱) تحریم های بکجانبه (۱) امنیت، (۱) قفقاز شمالی (۱) روابط ایران و پاکستان (۱) انتخابات پارلمانی المان (۱) حزب سبز آلمان (۱) محمد جواد ظریف (۱) مذاکرات سازش (۱) یاران رئیس جمهور (۱) گروه های ذینفوذ (۱) همگرایی، واگرایی (۱) منارعات قومی (۱) ارتش آزاد مصر (۱) بوکوحرام (۱) توسعه ملی (۱) سیاستهای امنیتی (۱) جنگ تمدنها (۱) احزاب عراق (۱) دموکراسی در عراق (۱) تحریم اقتصادی (۱) تحریم نفتی (۱) چالش های صادرات گاز (۱) سیاست خارجی دولت نهم ودهم (۱) جبهه اسلامی سوریه (۱) اتحادیه اروپایی (۱) روند صلح (۱) فلسطین، اسرائیل (۱) روندصلح خاورمیانه (۱) جغرافیای خاورمیانه (۱) تاریخ خاورمیانه جدید (۱) مازی (۱) شیعیان مالزی (۱) بلوچستان آزاد (۱) شورای روابط خارجی اروپا (۱) مدل مفهومی بحران سوریه (۱) تروریسم رسانه ای (۱) ریشه های بحران سوریه (۱) دوران جنگ سرد (۱) یکجانبه گرایی (۱) چندجانبه گرایی (۱) مفهوم منطقه گرایی (۱) معاهده شنگن (۱) نظریه های انقلاب (۱) انقلاب های عربی (۱) نظریه های جغرافیای سیاسی (۱) نظریه های ژئوپولیتیک (۱) منابع کنکور دکتری علوم جغرافیا ی سیاسی (۱) هارتلند جدید (۱) بهار عربی، (۱) گروه های معارض سوریه (۱) حزب سلفی نور (۱) حزب النهضه (۱) ژئواستراتژی جهانی (۱) مکیندر (۱) چاپ بنر انتخابات (۱) بروشورهای انتخابات (۱) تبیلغات انتخابات (۱) چاپ آگهی (۱) طراحی آگهی انتخابات (۱) جایگاه انتخابات در ایران (۱) اقتصاد ترکیه (۱) تبلیغات انتخابات مجلس (۱) تبلیغات در انتخابات (۱) شیوه های انتخاباتی (۱) غلامحسن حیدری (۱) تبلیغات انتخابات رسانه (۱) چاپ آگهی انتخابات (۱) هزینه تبلیغات انتخابات (۱) نقش اردن در سوریه (۱) ماهیت اقتصاد سیاسی بین‌الملل (۱) اعتراضات ترکیه (۱) اسلام گرایی آفریقا (۱) چاپ تبلیغات انتخاباتی (۱) چاپ انتخابات (۱) اس 300 (۱) امنیت ایران (۱) انتخابات تبلیغات (۱) شیوه های تبلیغات (۱) یارانه ها در جهان سوم (۱) تاریخچه هدف مندی یارانه ها (۱) فتح اله گولن (۱) انقلاب اسلامی ایران (۱) عراق کردستان (۱) بغداد اربیل (۱) تجمیع انتخابات (۱) مشاکرت سیاسی (۱) شورای اطلاعات ملی آمریکا (۱) محمئد (۱) استراتژی ایران (۱) تغییر نظام سوریه (۱) قراردادگاز ایران پاکستان (۱) روابط فرهنگی (۱) واردات گاز ترکمنستان (۱) رقابت ایران و مصر (۱) العراقیه (۱) ایران ترکیه (۱) جریان مقاومت (۱) جبهه مقاومت (۱) تئوری جیمزروزنا (۱) ایرانیان در قزاقستان (۱) شیعیان قزاقستان (۱) آذری های قزاقستان (۱) نونس (۱) نقشه سوریه (۱) نقشه نبرد در سوریه (۱) جبهه‌های جنگ در سوریه (۱) انرژی هسته ای (۱) تروریسم سلفی- تکفیری (۱) بندربن سلطان (۱) دیپلماسی شهری (۱) اسه آن (۱) نگاه به شرق (۱) سلفی گری تکفیری (۱) وهابیت تکفیری (۱) تحولات اقتصادی امارات (۱) احزاب آذربایجان (۱) جنبش مقاومت (۱) شمال عراق (۱) آگهی جذب فوق لیسانس علوم سیاسی (۱) اقتصاد قطر (۱) ابوبکر البغدادی (۱) کارکرد گرایی (۱) داعش در سوریه (۱) الحوثی ها (۱) انتخابات‌ سوریه (۱) حامیان داعش (۱) موصل (۱) اقتصاد یمن (۱) یمن در نگاه استراتژیک عربستان (۱) زیدی های یمن (۱) جغرافیای یمن (۱) واقعیت داعش (۱) کردهای عراق (۱) آینده کردها (۱) اقتصاد عمان (۱) نفت کردستان (۱) ژئوپلیتیک عراق (۱) مناطق جدایی طلب اروپا (۱) جدایی طلبی (۱) کوبانی (۱) تقابل ترکیه-عربستان (۱) اختلاف ترکیه عربستان (۱) رقابت ترکیه عربستان (۱) سقوط صنعا (۱) نقش ایران عربستان در یمن (۱) رابطه ترکیه با داعش (۱) ساختار قومی (۱) کردهای ایران (۱) انرژى هسته ای (۱) ترانزیت گاز (۱) انصارالله (۱) موقعیت اقتصادی یمن (۱) جایگاه منطقه ای یمن (۱) روابط آمریکا روسیه (۱) حسن بهشتی پور (۱) تحریم های علیه ایران (۱) نیچروان بارزانی (۱) استخدام کارشناس ارشد علوم سیاسی (۱) دعوت به همکاری روابط بین الملل (۱) استخدام کارشناس ارشد روابط بین الملل (۱) استخدام ارشد روابط بین الملل (۱) قدرت ملی ایران (۱) دالان شمال جنوب (۱) ژئوپلتیک بلوچستان (۱) فیمینسیم (۱) مدیریت سیاسی فضا (۱) منظقه آزاد چابهار (۱) سیاست خارجی افغانستان (۱) گروه تروریستی خراسان (۱) روابط عربستان اسرائیل (۱) تفاهم لوزان (۱) داعش آفریقا (۱) مختاری،حسین (۱) عبدی،عطاءالله (۱) مدل اندرسون، (۱) الرمادی (۱) پارلمان ترکیه (۱) ارتش های جهان (۱) روسیهر (۱) ژئوپلتیک نفت (۱) آثار توافق هسته ای بر خاورمیانه (۱) سلاح های روسی (۱) روابط روسیه چین (۱) نقش امارات در یمن (۱) جنبش گوران (۱) نظریه‌های ژئوپلیتیک (۱) داعش در آسیای مرکزی (۱) دولت آشتی ملی افغانستان (۱) سیاست خارجی پاکستان (۱) دموکرات ها (۱) عربستان یمن (۱) ژئواستراتژیک ایران (۱) انتخایات ترکیه (۱) اسلام گرایان ترکیه (۱) محمد ابن عبدالوهاب (۱) نوار مرزی ایران ترکیه (۱) مسائل مرزی (۱) تجزیه استانهاس سنی عراق (۱) تحول ژئوپلیتیک (۱) ساختار ژئوپلیتیکی جهان (۱) الگوهای اسلام گرایی (۱) نظریه های روابط بین الملل ریه های (۱) بازدارندگی استراتژیک (۱) ضدژئوپلیتیک (۱) ژئوپلیتیک مقاومت (۱) سایکس-پیکو (۱) کیومرث یزدان پناه (۱) سیاست خارجی فرانسه (۱) اختلاف مصر و عربستان (۱) مصر عربستان (۱) اقلیت های قومی ترکیه (۱) اقلیت های زبانی ترکیه (۱) اقلیت های دینی ترکیه (۱) جریان های وهابی (۱) روسیه آذربایجان (۱) دولت-ملت (۱) دولت -ملت سازی (۱) نوروپلیتیک (۱) بحران خاورمیانه (۱) روابط پاکستان افغانستان (۱) تحولات سیاسی ترکیه (۱) پایگاه هوایی روسیه (۱) شی جین‌پینگ (۱) شهر ملکان (۱) اکولوژی سیاسی (۱) جغرافیای سیاسی شهر (۱) آبراه خزر روسیه (۱) منازعات دریایی (۱) اختلافات دریایی (۱) اقلیم در ژئوپلتیک (۱) ژئوپلیتیک خاورمیانه (۱) قانون مناطق دریایی (۱) ایران هند (۱) گوادر (۱) صلح کردها (۱) پیمان شانگهای (۱) تاثیر خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا (۱) سیاست خارجه ایران و عراق (۱) سیاست خارجی عراق (۱) اقوام عراق (۱) بازارنفت (۱) روابط عربستان امریکا (۱) سیاست خارجی قزاقستان (۱) چین -افغانستان (۱) روسیه اتحادیه اروپا (۱) هند پاکستان (۱) روابط هند و پاکستان (۱) روابط هند وعربستان (۱) روابط عربستان وهند (۱) بحران کشمیر (۱) هند کشمیر (۱) پاکستان کشمیر (۱) استراتژِی آناکوندا (۱) مناطق آزاد ترکیه (۱) ژئوپلتیک مقاومت اسلامی (۱) بنیان‌های ژئواستراتژیک (۱) بازاریابی انتخابات (۱) کمپین انتخاباتی (۱) برنامه‌ریزی تبلیغاتی (۱) اهداف روسیه در سوریه (۱) مدل های دولت-ملت (۱) دولت-ملت سازی (۱) رهیافت اسلامی ایرانی (۱) روابط چین بریتانیا (۱) روابط ایران -اروپا (۱) عربستان روسیه (۱) کریدورهای ترانزیتی (۱) بندرچابهار (۱) کریدورهای بین المللی (۱) کریدورشرق- غرب (۱) موقعیت ترانزیتی ایران (۱) داعش در پاکستان (۱) کشورهای دو سه دولتی (۱) 13نوامبر پاریس (۱) انفجارهای پاریس (۱) حمله داعش به پاریس (۱) حملات تروریستی پاریس (۱) راهبرد نظامی ژاپن (۱) اهمیت هیدروپلیتیکی ایران (۱) روابط ترکیه عربستان (۱) روابط اعراب ترکیه (۱) روابط ترکیه با اعراب (۱) ژئوپلتیک اروپا (۱) روسیه اوکراین (۱) اندیشه سیاسی اهل سنت (۱) خلافت از دیدگاه اهل سنت (۱) مبانی اندیشه سیاسی (۱) بازارهای منطقه ای گاز (۱) قتصاد سیاسی بین الملل (۱) نو واقع گرایی (۱) رسول حاج احمدی (۱) حسین اژدر (۱) فدراسیون و کنفدراسیون (۱) ژئوپلیتیک فضای مجازی (۱) موتلفه اسلامی (۱) المنار (۱) توییتر (۱) تقسیمات کشوری (۱) ژئواکونومی (۱) شنگن (۱) بنیادگرایی (۱) سلاح شیمیایی (۱) لویی جرگه (۱) مفهوم قدرت (۱) جنگ رسانه (۱) چابهار (۱) سرحد (۱) جهانی سازی (۱) موساد (۱) رژیم حقوقی (۱) جنگ سرد (۱) اقتصاد جهانی (۱) زیباکلام (۱) اسامه بن لادن (۱) فعالیت هسته ای (۱) ژئوپولیتیک (۱) رود ارس (۱) دولت یازدهم (۱) الشباب (۱) سیاست داخلی (۱) سازمان های بین المللی (۱) آذری ها (۱) گرهاردشرودر (۱) الهام علی اف (۱) نواندیشی دینی (۱) برنامه هسته ای ایران (۱) احسان شریعتی (۱) تنب بزرگ (۱) ترانزیت کالا (۱) پراگماتیسم (۱) امارات متحده (۱) ارتش چین (۱) پیروزی در انتخابات (۱) امنیت انرژی (۱) چاوز (۱) فرانسیس بیکن (۱) آلاسکا (۱) کشمیر (۱) ابوموسی (۱) آسیای مرکزی و قفقاز (۱) رضاشاه (۱) ایران گردی (۱) رژیم صهیونیستی (۱) منافع (۱) رئیس جمهور (۱) پ ک ک (۱) پارس جنوبی (۱) فیس بوک (۱) صدای امریکا (۱) جنگ روانی (۱) آل سعود (۱) راه آهن (۱) بین الملل (۱) بی بی سی فارسی (۱) تاریخ اسلام (۱) فدراسیون (۱) گرجستان (۱) هرمنوتیک (۱) علوم سیاسی (۱) احمد بن حنبل (۱) ریگی (۱) هوگو چاوز (۱) اومانیسم (۱) کره جنوبی (۱) آتاتورک (۱) انتخابات آمریکا (۱) ملی گرایی (۱) ترکمن (۱) جغرافیای سیاسی خاورمیانه (۱) چشم انداز (۱) ملکان (۱) آینده پژوهی (۱) مشترک المنافع (۱) ابن تیمیه (۱) هیلاری کلینتون (۱) ارتش (۱) مصدق (۱) بغداد (۱) جان مک کین (۱) گردشگری (۱) رهبری (۱) دولت (۱) حج (۱) مبارک (۱) سرزمین (۱) توسعه (۱) موشک (۱) مدیریت (۱) ونزوئلا (۱) مقاومت (۱) سلام (۱) شریعتی (۱) بوش (۱) شیعیان (۱) انتفاضه (۱) آذری (۱) دبی (۱) دانش (۱) علم (۱) انقلاب ایران (۱) ماهواره (۱) انتخابات مجلس (۱) مشارکت سیاسی (۱) نظریه (۱) قالیباف (۱) اقتصاد ایران (۱) عبدالله شهبازی (۱) اسلام هراسی (۱) سکولار (۱) هیرمند (۱) تجارت آزاد (۱) جزایر سه گانه (۱) دریای خزر (۱) شما (۱) باکو (۱) انگلستان (۱) حاکمیت (۱) سکولاریسم (۱) استراتژیک (۱) توسعه اقتصادی (۱) تشیع (۱) ژاپن (۱) هویت (۱) توریسم (۱) احزاب (۱) توسعه پایدار (۱) بحرین (۱) حمل و نقل (۱) مشارکت مردمی (۱) صهیونیسم (۱) اکونومیست (۱) قانون انتخابات (۱) سوخت هسته ای (۱) ویلیام جیمز (۱) اخوان المسلمین سوریه (۱) جنگ نفتی (۱) نظر سنجی انتخاباتی (۱) جغرافیای ملکان (۱) سیاست ترکیه (۱) نظام بین المللی (۱) جمهوری خواهان (۱) ارتش امریکا (۱) نظم منطقه ای (۱) سقوط بشار اسد (۱) محورمقاومت (۱) تاثیر ماهواره بر جوانان (۱) هژمون (۱) ارتش آزاد (۱) پیروزی اوباما (۱) ارتش عراق (۱) فلسفه جغرافیا (۱) مسعود بارزانی (۱) موازنه منطقه ای (۱) شهرستان ملکان (۱) جلال طالبانی (۱) عدالت و توسعه (۱) جنبش اسلامی (۱) انقلابات عربی و ترکیه (۱) اربیل (۱) خاورمیانه رمیانه (۱) کردستان ترکیه (۱) توازن قدرت (۱) انقلاب سوریه (۱) خلیج‌فارس (۱) قدرت نرم ایران (۱) ترکیه اسرائیل (۱) سیاست خاورمیانه ترکیه (۱) اهداف ترکیه (۱) اختلافات مرزی (۱) احزابرسیاسی ایران (۱) ناپایداری احزاب (۱) قدرت نظامی (۱) اعتراضات سوریه (۱) ترکیه و اعراب (۱) ترکیه سیاست خارجی (۱) روابط ایران و عراق (۱) مطالعات منطقه ای (۱) ایران و عربستان (۱) ایران ترکیه جهان عرب (۱) امنیت اسرائیل (۱) اهداف ترکیه در سوریه (۱) مشارکت‌ سیاسی‌ (۱) رای‌ و رای‌دادن‌ (۱) تبلیغات‌ انتخاباتی‌ (۱) پیامدهای سقوط بشار اسد (۱) سقوط اسد (۱) سقوط سوریه (۱) خطوط مرزی (۱) چاک هاگل (۱) عهدنامه 1975 (۱) مرزایران عراق (۱) مناقشات مرزی (۱) مرزهای غربی ایران (۱) مرز عراق (۱) ترکان سین کیانگ (۱) استراتژی امریکا (۱) [ جریان های ملی گرا (۱) تحولات ایران (۱) بازیگران تحولات سوریه (۱) مخالفان آل سعود (۱) اسلام گرایی ترکیه (۱) اهل تسنن عراق (۱) جنبش مصر (۱) انقلاب مصز (۱) تحولات لبنان (۱) شیعیان کویت (۱) انتخابات گویت (۱) بحرانهای قومی عراق (۱) ترکیه عراق (۱) میادین نفت و گاز (۱) مرزهای ایران در خلیج فارس (۱) مرزهای ایران و کویت (۱) آثار بحران سوریه (۱) پیامدهای بحران سوریه (۱) ژئوکالچر (۱) استراتژی چیست (۱) تاثیرات شبکه های ماهواره ای (۱) نقش مخرب شبکه های خارجی (۱) اصلاح شورای امنیت (۱) استراتژی امنیت (۱) انتخابات کویت (۱) پیامدهای انتخابات کویت (۱) امریکا خلیج فارس (۱) امریکا سیاست خارجی (۱) پارس جنوبی (۱) رژیم های سیاسی (۱) جامعه شتاسی سیاسی (۱) تئوری های بین الملل (۱) حمیرا مشیر زاده (۱) تاریخ سوریه (۱) اقتصاد سوریه (۱) جغرافیای سوریه (۱) تحولات عربی (۱) رقابت ایران ترکیه (۱) ایران پاکستان (۱) قطر سیاست (۱) روابط خارجی قطر (۱) قطز خاورمیانه (۱) امریکا قطر (۱) موازنه نرم (۱) انتخابات 2012آمریکا (۱) سیاست های روسیه (۱) رئیس جمهور روسیه (۱) سیاست های روسیه سیه (۱) رسانه های یهودی (۱) اامپریاالیسم رسانه ای (۱) شبکه ماهواره (۱) الکوثی (۱) هادی تی وی (۱) شبکه جهانی اهل بیت (۱) تاریخچه بی بی سی (۱) کارمندان بی بی سی فارسی (۱) رسانه نوین (۱) رسانه های ارتباطی (۱) آثار ماهواه (۱) رسانه فارسی (۱) ایران، (۱) جهان تک قطبی (۱) جنبش صهیونیسم (۱) تجزیه عربستان (۱) سید قطب (۱) مناقشه اعراب و اسرائیل (۱) جنبش اخوان المسلمین (۱) اخوان المسلمین آفریقا (۱) جمال عبداناصر (۱) فرار عروس قذافی (۱) همسر قذافی (۱) اویغورها باما (۱) تحولات مصر لات مصر (۱) آینده مصر (۱) ترک ها (۱) جان کری (۱) مدیریت سیاسی (۱) ساختارگرایی (۱) مورگان شوستر (۱) برساخت گرایی (۱) اویغورها (۱) انقلاب یمن (۱) موج بیداری (۱) آل خلیفه (۱) قذاقی (۱) تهاجم رسانه ای (۱) قدرت سخت (۱) سونامی بیداری اسلامی (۱) مرزهای ایران و عراق (۱) شبکه های فارسی زبان (۱) نظریه دولت (۱) سیر تکوین دولت درایران (۱) مفهوم دولت (۱) تحول حکومت در ایران (۱) تحولات عربستان (۱) جغرافیای انتخابات (۱) ارتش روسیه (۱) میادین مشترک (۱) ملک سلمان (۱) امپریالیسم خبری (۱) مقالات رسانه و اینترنت (۱) ‍ژئورسانه ژئومدیا (۱) حزب الله و رفتار رسانه ای (۱) ایران- روسیه (۱) جوزف نای (۱) سفیر انگلیس (۱) نهضت ملی نفت (۱) پایگاه دریای ام الغنم (۱) پایگاه هوایی ظهران (۱) پایگاه دریایی جفیر (۱) پایگاه دریایی خضب (۱) منابع ارشد ژئوپلتیک (۱) منابع ارشد جغرافیای سیاسی (۱) مبانی جغرافیا (۱) متون تخصصی جغرافیا (۱) ژئوپلتیک دوره تولد (۱) ژئوپلتیک دوره احیا (۱) ژئوپلتیک دوره افول (۱) ژئوپلتیک دوره شکوفایی (۱) ژئواستراتژِی خلیج فارس (۱) دکتر سمیعی (۱) اقوام -قومیت (۱) الیاس واحدی (۱) نظریه های ژئوپلتیک (۱) عوامل ژئوپلتیک (۱) راتزل (۱) ایران-امریکا (۱) روسیه-چین (۱) مجتهدزاده (۱) پور پویان رضا (۱) منابع دکترای جغرافیای سیاسی (۱) ژئوپلتیک انتقادی (۱) ژئوپلتیک فراگیر (۱) قدرت نظامی ایران (۱) سیدجمال الدین (۱) ایران اروپا (۱) علاوی (۱) فرصت چالش (۱) حوادث زاهدان (۱) هانتیگتون (۱) مرز امنیت (۱) گزارش سازمان ملل (۱) جنگ یمن (۱) حسین بشیریه (۱) نجران (۱) چرخه سوخت هسته ای (۱) جهانی شدن فرهنگ (۱) الوین تافلر (۱) مصطفی کمال آتاتورک (۱) هویت قومی (۱) شیعه ستیزی (۱) صعده (۱) جنگ داخلی (۱) نظریه تربیتی (۱) مناقشه (۱) ترامپ (۱)
دوستان من اسلام تایمز العالم الوقت انتخاب انجمن ژئوپلیتیک ایران انجمن علوم سیاسی اندیشکده روابط بین الملل ایراس ایران بالکان بولتن پرس تی وی پژوهشکده مطالعات راهبردی تابناک ترکیه TRT خبر آنلاین خبرگزاری آران نیوز خبرگزاری ایرنا خبرگزاری ایسنا خبرگزاری ترند خبرگزاری تسنیم خبرگزاری فارس خبرگزاری مشرق دفتر مطالعات سیاسی وزارت امور خارجه دیپلماسی ایرانی روز نو ژئوپلیتیک ایرانی عصرایران فرارو فصلنامه مطالعات راهبردی کرد پرس مرکز بین المللی مطالعات صلح مرکز تحقیقات استراتژیک مرکز مطالعات استراتژیک آریا مرکز مطالعات تاریخ معاصر مرکز مطالعات سیاستگذاری عمومی مرکز مطالعات وزارت امورخارجه مطالعات قفقاز موسسه مطالعات آمریکای شمالی موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی پرتال زیگور طراح قالب